Diecezja sandomierska (łac. Dioecesis Sandomiriensis) – jedna z 3 diecezji obrządku łacińskiego w metropolii lubelskiej w Polsce.
Historia thumb|Mapa diecezji sandomierskiej w 1888 Diecezja sandomierska powstała 30 czerwca 1818 roku. Papież Pius VII bullą „Ex imposita nobis” wydzielił ją z terenu diecezji krakowskiej. Do nowej diecezji weszły m.in. archidiakonaty zawichojski i opatowski. Naturalnymi granicami diecezji były rzeki: Wisła, Pilica, Czarna, a także pasmo Gór Świętokrzyskich, toteż wówczas swym kształtem przypominała ówczesne województwo sandomierskie (potem gubernię sandomierską). W tym kształcie dotrwała aż do 25 marca 1992 roku, kiedy to papież Jan Paweł II bullą „Totus Tuus Poloniae Populus” przeorganizował strukturę diecezji w Polsce. Na mocy tego dokumentu z terenu dawnej diecezji sandomierskiej powstała diecezja radomska, zaś do pozostałych 8 dekanatów zostały dołączone 2 dekanaty z diecezji lubelskiej, 7 dekanatów z diecezji przemyskiej oraz 1 dekanat z diecezji tarnowskiej.
Diecezja sandomierska jest diecezją sufraganalną metropolii lubelskiej. W latach 2010–2016 nastąpiła reorganizacja dekanatów. Dekretami biskupa ordynariusza Krzysztofa Nitkiewicza likwidacji uległy dekanaty: Stalowa Wola-Północ, Stalowa Wola-Południe, Tarnobrzeg-Północ, Tarnobrzeg-Południe, a powstały nowe: Stalowa Wola, Pysznica, Tarnobrzeg, Nowa Dęba i Kunów.
Ważniejsze wydarzenia 30 czerwca 1818 – Powstanie diecezji sandomierskiej 1972–1973 – I Peregrynacja obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej 1981 – Zmiana nazwy na: „diecezja sandomiersko-radomska” 1992 – Reorganizacja granic diecezji i powrót do nazwy „diecezja sandomierska” 1996–1999 – Obrady II Synodu diecezji sandomierskiej czerwiec 1999 – Wizyta papieża Jana Pawła II 2000 – Kościół parafialny św. Michała Archanioła w Ostrowcu został podniesiony do godności kolegiaty 2003–2004 – Peregrynacja figury Matki Boskiej Fatimskiej 2008–2009 – II Peregrynacja obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej 2010 – Reorganizacja Dekanatów Stalowa Wola-Północ i Stalowa Wola-Południe. Ustanowienie dekanatów: Stalowa Wola i Pysznica 2011 – Ustanowienie drugiego w Ostrowcu Świętokrzyskim diecezjalnego sanktuarium MB Saletyńskiej 2015 – Reorganizacja Dekanatów Tarnobrzeg-Północ i Tarnobrzeg-Południe. Ustanowienie dekanatów: Tarnobrzeg i Nowa Dęba 24 czerwca 2015 – Kościół parafialny św. Jana Chrzciciela w Janowie Lubelskim został podniesiony do godności kolegiaty 19 kwietnia 2016 – Ustanowienie dekanatu Kunów i reorganizacja dekanatów: Opatów, Ostrowiec Świętokrzyski, Ożarów, Sandomierz, Szewna.
Instytucje Kuria Diecezjalna Wyższe Seminarium Duchowne w Sandomierzu Instytut Teologiczny w Sandomierzu Sąd Biskupi Sandomierska Kapituła Katedralna Kapituła Konkatedralna w Stalowej Woli Kapituła Kolegiacka w Opatowie Kapituła Kolegiacka w Ostrowcu Świętokrzyskim Caritas diecezjalne (Caritas Diecezji Sandomierskiej) Dom Księży Emerytów Fundacja serce bez granic Wydawnictwo Diecezjalne i Drukarnia Muzeum Diecezjalne w Sandomierzu Archiwum Diecezji Sandomierskiej
Biskupi Biskup diecezjalny ks. bp Krzysztof Nitkiewicz (od 2009)
Biskup senior ks. bp Edward Frankowski - biskup pomocniczy w latach 1992-2012, senior od 2012
Główne świątynie Bazylika katedralna Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Sandomierzu (rocznica poświęcenia: 22 października) Bazylika konkatedralna Matki Bożej Królowej Polski w Stalowej Woli Bazylika pw. Trójcy Świętej na Świętym Krzyżu Kolegiata w Opatowie Kolegiata w Ostrowcu Świętokrzyskim Kolegiata w Klimontowie Kolegiata św. Jana Chrzciciela w Janowie Lubelskim thumb|Sandomierska Matka Boża Różańcowa thumb|Tarnobrzeska Matka Boża Dzikowska
Patroni diecezji Święty Stanisław, biskup i męczennik Błogosławiony Wincenty Kadłubek, biskup
Sanktuaria Sanktuarium Relikwii Drzewa Krzyża Świętego na Świętym Krzyżu Sanktuarium Matki Bożej Dzikowskiej w Tarnobrzegu Sanktuarium Błogosławionego Sadoka i 48 Towarzyszy Męczenników oraz Sanktuarium Matki Bożej Różańcowej w Sandomierzu Sanktuarium św. Wojciecha w Bielinach Sanktuarium Matki Bożej Pocieszenia w Bogorii Sanktuarium Matki Bożej Różańcowej Łaskawej w Janowie Lubelskim Sanktuarium Świętego Józefa w Nisku Diecezjalne Sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Ostrowcu Świętokrzyskim Diecezjalne Sanktuarium Matki Bożej Saletyńskiej w Ostrowcu Świętokrzyskim Sanktuarium Matki Bożej Różańcowej Królowej Rodzin w Ożarowie Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej w Radomyślu nad Sanem Sanktuarium Matki Bożej Cudownej Przemiany w Rakowie Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej Misericordia Domini w Sulisławicach Sanktuarium Świętej Anny w Annopolu Sanktuarium Świętego Antoniego w Padwi Narodowej Sanktuarium Matki Bożej Szkaplerznej w Stalowej Woli Sanktuarium św. Jana Pawła II w Staszowie
Miasta diecezji + Miasta diecezji sandomierskiej – porównanie Herb Miasto Dekanat Województwo Powiat Ludność Liczba parafii 29x29px Annopol Zawichost lubelskie kraśnicki 2 728 1 25x25px Baranów Sandomierski Baranów Sandomierski podkarpackie tarnobrzeski 1 391 1 32x32px Bogoria Staszów świętokrzyskie staszowski 1 076 1 30x30px Ćmielów Ożarów świętokrzyskie ostrowiecki 3 213 1 25x25px Iwaniska Opatów świętokrzyskie opatowski 1 322 1 29x29px Janów Lubelski Janów Lubelski lubelskie janowski 12 182 2 28x28px Klimontów Klimontów świętokrzyskie sandomierski 3 590 1 29x29px Koprzywnica Koprzywnica świętokrzyskie sandomierski 2 536 2 31x31px Kunów Kunów świętokrzyskie ostrowiecki 3 078 1 28x28px Modliborzyce Modliborzyce lubelskie janowski 1 435 1 28x28px|Nisko Nisko Nisko podkarpackie niżański 15 722 5 29x29px Nowa Dęba Nowa Dęba podkarpackie tarnobrzeski 12 194 2 25x25px Opatów Opatów świętokrzyskie opatowski 7 070 2 28x28px Osiek Koprzywnica świętokrzyskie staszowski 2 041 1 28x28px Ostrowiec Świętokrzyski Ostrowiec Świętokrzyski świętokrzyskie ostrowiecki 79 173 11 26x26px Ożarów Ożarów świętokrzyskie opatowski 5 276 1 29x29px Połaniec Połaniec świętokrzyskie staszowski 8 525 2 34x34px Rudnik nad Sanem Rudnik nad Sanem podkarpackie niżański 6 877 2 29x29px Sandomierz Sandomierz świętokrzyskie sandomierski 27 409 6 34x34px Stalowa Wola Stalowa Wola podkarpackie stalowowolski 71 814 8 28x28px Staszów Staszów świętokrzyskie staszowski 17 015 2 27x27px Tarnobrzeg Tarnobrzeg podkarpackie Tarnobrzeg 51 061 10 28x28px Ulanów Ulanów podkarpackie niżański 1 418 1 27x27px Zaklików Zaklików podkarpackie stalowowolski 3 010 1 29x29px Zawichost Zawichost świętokrzyskie sandomierski 2 033 2
Dekanaty Dekanat Liczbaparafii Gminy Powiat Województwo Wierni Baranów Sandomierski 11 Baranów Sandomierski (część), Gawłuszowice, Padew Narodowa, Tuszów Narodowy mielecki, tarnobrzeski podkarpackie 20 699 Gorzyce 9 Gorzyce, Radomyśl nad Sanem (część), Zaleszany (część) stalowowolski, tarnobrzeski podkarpackie 24 592 Janów Lubelski 11 Chrzanów (część), Dzwola (część), Godziszów, Janów Lubelski janowski lubelskie 29 681 Klimontów 9 Bogoria (część), Iwaniska (część), Klimontów, Obrazów, Samborzec (część) opatowski, sandomierski, staszowski świętokrzyskie 24 002 Kunów 9 Bodzechów, Kunów, Waśniów (część) ostrowiecki świętokrzyskie brak danych Koprzywnica 9 Koprzywnica, Łoniów, Osiek (część), Samborzec (część), Staszów (część) sandomierski, staszowski świętokrzyskie 25 780 Modliborzyce 12 Batorz, Chrzanów (część), Godziszów (część), Modliborzyce, Potok Wielki, Szastarka (część) janowski, kraśnicki lubelskie 18 805 Nisko 9 Bojanów, Nisko (część) niżański, stalowowolski podkarpackie 21 390 Nowa Dęba 10 Baranów Sandomierski (część), Grębów (część), Nowa Dęba tarnobrzeski podkarpackie 36 303 Opatów 10 Baćkowice (część), Iwaniska (część), Lipnik, Opatów, Sadowie, Wojciechowice (część) opatowski świętokrzyskie 27 111 Ostrowiec Świętokrzyski 11 Ostrowiec Świętokrzyski ostrowiecki świętokrzyskie 73 645 Ożarów 11 Ćmielów, Ożarów, Tarłów (część), Wojciechowice (część) opatowski, ostrowiecki, sandomierski świętokrzyskie 22 287 Połaniec 9 Łubnice, Osiek (część), Połaniec, Rytwiany (część), Staszów (część) staszowski świętokrzyskie 24 119 Pysznica 8 Pysznica, Radomyśl nad Sanem (część), Zaleszany (część) stalowowolski podkarpackie 18 635 Raniżów 11 Dzikowiec, Majdan Królewski, Raniżów kolbuszowski podkarpackie 21 317 Rudnik nad Sanem 12 Jeżowe, Nowa Sarzyna (część), Rudnik nad Sanem leżajski, niżański podkarpackie 24 569 Sandomierz 9 Sandomierz, Wilczyce (część) sandomierski świętokrzyskie 26 935 Stalowa Wola 8 Stalowa Wola stalowowolski podkarpackie 62 674 Staszów 9 Bogoria (część), Rytwiany (część), Staszów (część), Szydłów (część) staszowski świętokrzyskie 29 151 Szewna 8 Bodzechów (część), Sadowie Waśniów (część) ostrowiecki świętokrzyskie 25 963 Święty Krzyż 9 Baćkowice (część), Łagów, Nowa Słupia, Raków kielecki, opatowski świętokrzyskie 25 959 Tarnobrzeg 11 Grębów (część), Tarnobrzeg Tarnobrzeg, tarnobrzeski podkarpackie 34 205 Ulanów 7 Jarocin, Nisko (część), Ulanów niżański podkarpackie 18 243 Zaklików 11 Annopol (część), Gościeradów, Trzydnik Duży, Zaklików kraśnicki, stalowowolski lubelskie, podkarpackie 19 899 Zawichost 9 Annopol (część), Dwikozy, Zawichost kraśnicki, sandomierski lubelskie, świętokrzyskie 18 858
Zobacz też biskupi sandomierscy metropolia lubelska podział administracyjny Kościoła katolickiego w Polsce Nuncjatura Stolicy Apostolskiej w Polsce ziemia sandomierska
Przypisy
Bibliografia Ks. Witold Zdaniewicz, ks. Sławomir H. Zaręba, Robert Stępisiewicz Wykaz parafii w Polsce 2006 (s. 573–590) Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego SAC. Warszawa 2006 .
Linki zewnętrzne Diecezja sandomierska