Lalka – powieść społeczno-obyczajowa Bolesława Prusa publikowana w odcinkach w latach 1887–1889 w dzienniku „Kurier Codzienny”, wydana w 1890 w Warszawie w wydawnictwie „Gebethner i Wolff”. Powieść stanowi obraz społeczeństwa XIX-wiecznej Warszawy. Głównym bohaterem powieści jest Stanisław Wokulski, kupiec galanteryjny, który zakochany jest w arystokratce Izabeli Łęckiej. Przyjacielem Wokulskiego jest subiekt Ignacy Rzecki, który prowadzi pamiętnik.

Początkowo powieść spotykała się z mieszanymi recenzjami. Lalkę doceniono m.in. za cenne obserwacje i rozrachunek z cynizmem współczesności, jednak krytykowano ją za niespójną formę. Przedstawiciele Młodej Polski docenili zawarty w powieści tragizm i sposób ujęcia problemów XIX-wiecznego społeczeństwa. W okresie międzywojennym Lalka została ogłoszona klasyczną powieścią pozytywizmu i wpisana na listę lektur szkolnych. Powieść doczekała się również przekładu na kilkadziesiąt języków obcych.

Przedmiotem dyskusji jest znaczenie tytułu powieści. Bolesław Prus przyznał, że tytuł jest przypadkowy i odnosi się wyłącznie do zabawki Heleny Stawskiej oraz do przeczytanej w gazecie notatki o procesie za kradzież dziecięcej zabawki, która pozwoliła pisarzowi nakreślić zarys fabularny powieści. Według późniejszych interpretacji, Lalka jest m.in. tytułem satyryczno-dydaktycznym, gdzie „lalkami” nazywano przedstawicieli klas wyższych, lub też swoim tytułem nawiązuje do motywu theatrum mundi, gdzie wszyscy bohaterowie są kukiełkami z przypisanymi im rolami.

Powieść doczekała się wielu adaptacji radiowych, filmowych i teatralnych. W 1968 roku premierę kinową miała ekranizacja powieści w reżyserii Wojciecha Jerzego Hasa, a dziesięć lat później powstał liczący 9 odcinków serial w reżyserii Ryszarda Bera.

Historia Geneza 9 lutego 1887 w warszawskim dzienniku „Gazeta Polska” ukazała się informacja o procesie młodej kobiety, która została oskarżona przez sąsiadkę o kradzież lalki. Została ona uniewinniona, ponieważ udowodniono, że ta została kupiona w sklepie. O tym sprawozdaniu prasowym Prus napisał kilka zdań w XX arkuszu swoich Notatek o kompozycji. Scenę o podobnej tematyce wprowadził później także do powieści (tom II, rozdział VIII). Z wypowiedzi samego pisarza wynika, że proces ten miał decydujące znaczenie w skrystalizowaniu się pomysłu na powstanie Lalki. Z tego też wydarzenia narodził się tytuł utworu. Wyjaśnił to Prus w liście z 8 lutego 1897 do Władysława Korotyńskiego:

W sierpniu i na początku września tego samego roku Prus intensywnie pracował nad Lalką. Zbierał także informacje niezbędne do jej powstania: w tym celu skontaktował się z Franciszkiem Bagieńskim – uczestnikiem powstania węgierskiego w 1848 roku.

Publikacja w „Kurierze Codziennym” 29 września 1887 rozpoczął się w porannym dodatku do „Kuriera Codziennego” druk Lalki w formie odcinków.

8 czerwca 1888 rozpoczęto druk II tomu Lalki na łamach „Kuriera” (od numeru 157). Natomiast 5 sierpnia w numerze 215 dziennika ukazała się ostatnia część III rozdziału II tomu powieści, po czym nastąpiła niezapowiedziana przerwa spowodowana wyjazdem autora do Nałęczowa. Redakcja poprosiła listownie Prusa o dostarczanie kolejnych partii tekstu do druku ze względu na zaniepokojonych czytelników. 30 sierpnia wydrukowano informację, że otrzymano od Prusa zapewnienie o szybkiej publikacji dalszych części. Autor nie dotrzymał jednak obietnicy, sytuacja się przeciągała, więc redakcja Kuriera postanowiła na początku października rozpocząć druk nowego opowiadania Henryka Sienkiewicza Ta trzecia. Ostatni odcinek ukazał się 24 maja 1889.

W pierwodruku powieść dzieliła się na dwa tomy. W skład pierwszego tomu wchodziło dziewięć rozdziałów, z których ostatni (Złudzenia i rozczarowania) był objętościowo znacznie dłuższy od pozostałych, dlatego też w pierwszym wydaniu książkowym autor podzielił go na dziewięć rozdziałów. Tom drugi składał się z 12 rozdziałów, które w wydaniu z 1890 zostały podzielone na 19. Na podstawie zachowanych rękopisów stwierdzono, że w pierwodruku gazetowym omyłek drukarskich jest bardzo niewiele, co świadczy o staranności korektorów i zecerów.

Publikacja książkowa Na początku 1890 powieść została wydana nakładem wydawnictwa Gebethner i Wolff. Podczas druku powieści w krakowskiej drukarni W.L. Anczyca i Spółki, korzystano z pierwodruku prasowego oraz z rękopisu. Ten ostatni istniał jeszcze wówczas w całości.

Pod względem ortograficznym i interpunkcyjnym pierwsze wydanie książkowe różniło się od rękopisu. Wprowadzono szereg poprawek dotyczących pisowni („informacyj”, „galanteryj” zamiast „informacyi”, „galanteryi” z rękopisu), ujednolicono także formy fleksyjne. Sam autor w wydaniu książkowym wprowadził – poza ponownym podzieleniem powieści na rozdziały i tomy – niewiele zmian. Były to głównie skreślenia kilku fragmentów oraz skorygowanie innych.

Znaczną ingerencję poczyniła także cenzura (usunięto fragment rozdziału Pierwsze ostrzeżenia opisujący rozmowę Suzina z Wokulskim, opisy pobytu Wokulskiego na Syberii – między innymi passus o jego „czerwonych rękach” – oraz pobyt tamże Szumana i Szlangbauma po ich udziale w powstaniu styczniowym). Tekst był więc cenzurowany dwukrotnie – przed pierwszą publikacją na łamach czasopisma, następnie przy wydaniu książkowym. Usunięty fragment wydrukowano na łamach „Kuriera Warszawskiego” w artykule wspomnieniowym W. Korotyńskiego po śmierci B. Prusa. W wydaniu Zygmunta Szweykowskiego z powieści w okresie dwudziestolecia międzywojennego usunięto wspomniane ingerencje na podstawie zachowanej części manuskryptu autorskiego. W pozostałej części tekstu ustalenie brzmienia najbardziej zgodnego z intencją autorską jest już niemożliwe. Nie zachowały się także informacje dotyczące np. liczby takich ingerencji. Jedna z niewielu danych na ten temat została udokumentowana przez Korotyńskiego, dzięki któremu wiadomo, iż rosyjska cenzura wstrzymała druk 109 odcinka Lalki (we współczesnych wydaniach rozdział ten nosi tytuł Pierwsze ostrzeżenie). W tomie II powieści cenzura interweniowała ok. dziesięciokrotnie, jednocześnie stosunek cenzury wobec tekstu, z czasem wyraźnie się zaostrzał. Powody takiego postępowania cenzora pozostają niejasne.

W poniższej tabeli porównano nazwy rozdziałów oraz podział na tomy pierwszego książkowego wydania Lalki z wydaniem w czasopiśmie. Pierwodruk w „Kurierze Codziennym” Wydanie książkowe z 1890 r. Tom pierwszy Tom pierwszy I. Jak wygląda firma J. Mincel i S. Wokulski przez szkło butelek? I. Jak wygląda firma J. Mincel i S. Wokulski przez szkło butelek?II. Rządy starego subiektaII. Rządy starego subiektaIII. Pamiętnik starego subiektaIII. Pamiętnik starego subiektaIV. PowrótIV. PowrótV. Niedola wielkich świata tegoV. Demokratyzacja pana i marzenia panny z towarzystwaVI. W jaki sposób nowi ludzie ukazują się nad starymi horyzontamiVI. W jaki sposób nowi ludzie ukazują się nad starymi horyzontami VII. Kładki, na których spotykają się różne światyVII. Gołąb wychodzi na spotkanie wężaVIII. MedytacjeIX. Kładki, na których spotykają się ludzie różnych światówVIII. Pamiętnik starego subiektaX. Pamiętnik starego subiekta IX. Złudzenia i rozczarowania XI. Stare marzenia i nowe znajomości XII. Wędrówki za cudzymi interesami XIII. Wielkopańskie zabawy XIV. Dziewicze marzenia Tom drugi I. W jaki sposób duszę ludzką szarpie namiętność, a w jaki rozsądek II. Ona – on – i ci inni III. Kiełkowanie rozmaitych zasiewów i złudzeń IV. Zdumienia, przywidzenia i obserwacje starego subiekta Tom drugi V. Pierwsze ostrzeżenie VI. Pamiętnik starego subiekta I. Pamiętnik starego subiekta II. Pamiętnik starego subiekta VII. Pamiętnik starego subiekta III. Szare dni i krwawe godziny VIII. Szare dni i krwawe godziny IX. Widziadło. IV. Wiejskie rozrywki X. Człowiek szczęśliwy w miłości XI. Wiejskie rozrywki V. Pod jednym dachem XII. Pod jednym dachem XIII. Lasy, ruiny i czary VI. Pamiętnik starego subiekta Tom trzeciI. Pamiętnik starego subiektaII. Pamiętnik starego subiektaIII. Pamiętnik starego subiekta VII. Pan Rzecki strzela, a Pan Bóg kule nosi IV. Damy i kobiety V. W jaki sposób zaczynają się otwierać oczy VIII. Tempus fugit, aeternitas manet VI. Pogodzeni małżonkowie VII. Tempus fugit, aeternitas manetIX. Pamiętnik starego subiektaVIII. Pamiętnik starego subiektaX. Dusza w letarguIX. Dusza w letarguXI. Pamiętnik starego subiektaX. Pamiętnik starego subiektaXII....?...XI....?...

Aleksander Świętochowski w swoich uwagach o kompozycji zarzucił Prusowi, iż ten, dzieląc powieść na trzy tomy i większą liczbę rozdziałów, próbował zatrzeć fakt, że tekst ukazywał się w odcinkach i był pisany na bieżąco. W odpowiedzi autor napisał:

Wydania późniejsze W późniejszych wydaniach powieści wydawcy zastosowali jeszcze inny podział niż ten znany z „Kuriera Codziennego” lub wydawnictwa Gebethner i Wolff. Powieść podzielono na dwa tomy, część druga rozpoczyna się od rozdziału Szare dni i krwawe godziny. Wyrównano w ten sposób objętość obu tomów.

W marcu 1897 ukazało się pierwsze wznowienie Lalki. Natomiast w 1903 opublikowano przekład powieści (na język czeski Lalkę przełożył , przedmowę napisał Piotr Chmielowski). W 1905 ukazało się trzecie wydanie powieści.

Dla badań tekstologicznych istotne jest wydanie powieści z 1935, w którym – dzięki pracy Zygmunta Szweykowskiego – przywrócono tekstowi kształt bez ingerencji cenzury. Unowocześniono pisownię liczebników, tytułów, imion własnych, poprawiono, zgodnie z obowiązującą konwencją, układ zapisu monologów, dialogów oraz rozmyślań. Zmodernizowano interpunkcję i niektóre formy gramatyczne. Wydanie to stało się podstawą kilkudziesięciu kolejnych wydań Lalki.

Dzieje rękopisu 1/3 rękopisu powieści została przekazana Bibliotece Publicznej m.st. Warszawy przez żonę pisarza – Oktawię Głowacką. Znajduje się tam do dzisiaj. Losy pozostałych 2/3 manuskryptu nie są znane. Zachowany rękopis powieści składa się z 73 części po 6–9 kart – pożółkłych, formatu zeszytowego, bez nadrukowanych linii, zapisanych atramentem ciemnobrunatnego koloru, na których niewiele jest skreśleń i poprawek. W sumie zachowało się 590 kart, wszystkie zostały ponumerowane przez Prusa. Ich zgrupowanie odpowiada ściśle kolejnym odcinkom ukazującym się na łamach czasopisma, co oznacza, że zachowany rękopis obejmuje 73 odcinki wchodzące w skład drugiego tomu powieści.

Planowana kontynuacja

Bolesław Prus przyznał, że około 1885 był zafascynowany tematyką o znaczeniu fantastycznym, a mianowicie istnieniem metalu lżejszego od powietrza. Miała ona posłużyć do stworzenia fabuły powieści, rozgrywającej się w Paryżu. Pisarz planował wydać powieść pod tytułem Sława i jak sam przyznał, świadomie zapowiedział ją w ostatnim fragmencie Lalki w zagadkowym zakończeniu.

Fabuła Tom I Akcja powieści rozpoczyna się w pierwszych miesiącach 1878 roku, kończy zaś w październiku 1879 roku. Głównym bohaterem jest Stanisław Wokulski, kupiec zakochany w arystokratce Izabeli Łęckiej. Utwór podzielony jest na dwa tomy. Narracja opiera się na trzecioosobowej relacji narratora oraz pamiętniku Ignacego Rzeckiego, subiekta i przyjaciela Wokulskiego.

Tom I otwiera rozmowa fabrykanta Deklewskiego, radcy Węgrowicza i ajenta Szprota, którzy nad butelką wina rozmawiają o Stanisławie Wokulskim, pracowniku w sklepie Hopfera, uczniu Szkoły Głównej i uczestniku powstania styczniowego, za co trafił na zesłanie. Po powrocie z Sybiru ożenił się z Małgorzatą Minclową. Po jej śmierci odziedziczył sklep galanteryjny, który rozwijał ze swoim przyjacielem Ignacym Rzeckim. W momencie rozmowy mężczyzn Wokulski przebywa na wojnie rosyjsko-tureckiej. Podczas jego nieobecności sklepem opiekuje się Rzecki, prowadzący samotny i monotonny tryb życia. Wieczorami czyta książki o Napoleonie, gra na gitarze lub pisze w tajemnicy pamiętnik. W pamiętniku Rzecki wspomina m.in. o swoim dzieciństwie, śmierci ojca, nauce zawodu u Jana Mincla, historii rodziny Minclów.