Stanisław Herman Lem (ur. 12 lub 13 września 1921 we Lwowie, zm. 27 marca 2006 w Krakowie) – polski pisarz gatunku hard science fiction, filozof, futurolog oraz krytyk literacki. Jest najczęściej tłumaczonym polskim pisarzem. Został odznaczony wieloma wysokimi odznaczeniami państwowymi i kulturalnymi, między innymi Orderem Orła Białego i medalem „Gloria Artis”.

Jego debiutem książkowym była wydana w 1951 roku powieść Astronauci. Kolejne powieści fantastycznonaukowe jego autorstwa to: Obłok Magellana (1955), Eden (1959), Pamiętnik znaleziony w wannie (1961), Powrót z gwiazd (1961), Solaris (1961), Niezwyciężony (1964), Głos Pana (1968), Wizja lokalna (1982), Fiasko (1987) i Pokój na Ziemi (1987). Był również autorem trylogii Czas nieutracony (1955) oraz cykli opowiadań fantastycznonaukowych: Dzienniki gwiazdowe (1957), Księga robotów (1961), Bajki robotów (1964), Cyberiada (1965), Opowieści o pilocie Pirxie (1968). Napisał recenzje nieistniejących książek (Doskonała próżnia, 1971), a także wstępy do nieistniejących dzieł (Wielkość urojona, 1973). Jest autorem zbiorów esejów, felietonów i publicystyki literackiej, w tym: Wejście na orbitę (1962), Summa technologiae (1964), Filozofia przypadku (1968), Fantastyka i futurologia (1970), Rozprawy i szkice (1975).

Jego twórczość porusza tematy takie jak: rozwój nauki i techniki, natura ludzka, możliwość porozumienia się istot inteligentnych czy miejsce człowieka we Wszechświecie. Dzieła Lema zawierają odniesienia do stanu współczesnego społeczeństwa i refleksje naukowo-filozoficzne na jego temat. Niektórym ze swoich utworów nadał charakter groteskowy.

W pewnym okresie był najbardziej poczytnym nieanglojęzycznym pisarzem SF, mimo małego odbioru w Stanach Zjednoczonych. Jego książki przetłumaczono na ponad 40 języków, osiągnęły łączny nakład ponad 30 milionów egzemplarzy.

Jego nazwiskiem nazwano planetoidę oraz pierwszego polskiego satelitę naukowego.

Życiorys Wczesne lata

Stanisław Lem urodził się we Lwowie (ówcześnie na terenie II Rzeczypospolitej) najprawdopodobniej 13 września 1921 w rodzinnym mieszkaniu przy ulicy Brajerowskiej 4, w zamożnej rodzinie żydowskiej, jako jedyne dziecko Samuela Lehma (1879–1954), lwowskiego lekarza i Sabiny Wolner (1892–1979). Do aktu urodzenia wpisano jednak datę 12 września, aby zgodnie z przesądem uniknąć pecha. Rodzice Lema pochodzili z rodzin spolonizowanych Żydów, matka była religijna, ojciec deklarował się jako agnostyk, niemniej wzięli ślub w synagodze.

Jego rodzice poznali się i zaręczyli jeszcze przed I wojną światową, jednak ślub odbył się dopiero po jej zakończeniu, gdyż Samuel Lehm został powołany do służby w armii austro-węgierskiej. Podczas wojny trafił do niewoli rosyjskiej po upadku twierdzy Przemyśl i przebywał w obozie jenieckim w Azji Środkowej. Po powrocie do Lwowa został asystentem na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jana Kazimierza i w kolejnych latach stał się cenionym laryngologiem. Samuel Lehm w młodości publikował także wiersze i prozę w lwowskiej prasie. Sabina Lehm nie miała wyższego wykształcenia i zajmowała się domem. Berta Hescheles, siostra Samuela Lehma, była matką Mariana Hemara i bratową Henryka Heschelesa.

Dzieciństwo i młodość spędził we Lwowie, w zamożnym domu. Od 1932 był uczniem II Państwowego Gimnazjum im. Karola Szajnochy we Lwowie, o czym pisał w autobiograficznej powieści Wysoki Zamek (1966). Według relacji samego Lema wyniki badań nad inteligencją uczniów przeprowadzone przez ówczesne władze oświatowe wykazały, że był najinteligentniejszym dzieckiem w południowej Polsce. Gimnazjum wywarło silny wpływ na zainteresowania Lema i ukształtowało go jako miłośnika nauki i przyszłego pisarza. Na początku lata 1939 złożył egzamin dojrzałości. Ulubionymi lekturami Lema były w tym czasie utwory Grabińskiego, Umińskiego, Verne’a i H.G. Wellsa. Pragnął studiować na politechnice i zostać uczonym. W rodzinie zwracano się do niego tzw. „domowym” imieniem – Maciek.

II wojna światowa Po agresji III Rzeszy i ZSRR na Polskę w okupowanym i zaanektowanym przez ZSRR Lwowie rozpoczął w 1940 studia medyczne na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Lwowskiego, wydzielonym następnie w samodzielny Lwowski Instytut Medyczny. Wcześniej próbował zostać studentem Politechniki Lwowskiej, jednak mimo zdanego egzaminu nie został przyjęty na wymarzone studia ze względu na niewłaściwe w ustroju sowieckim pochodzenie społeczne – powiązania ze średnią burżuazją. Wstąpił zatem na medycynę, wykorzystując znajomości ojca, by uniknąć poboru do Armii Czerwonej.

Naukę przerwały w 1941 atak Niemiec na ZSRR i niemiecka okupacja, podczas której zamknięto wszystkie lwowskie uczelnie. W pierwszych dniach okupacji Lem został schwytany na ulicy w łapance i wraz z innymi skierowany do oczyszczania więzienia na Brygidkach, gdzie od wielu dni rozkładały się zwłoki więźniów zabitych przez wycofujących się Rosjan. Żydów pracujących w Brygidkach w trakcie pracy zabijano, Lem ocalał dzięki temu, że pracował w piwnicach, gdzie fetor trupów był tak silny, że nie schodzili tam Niemcy. Agnieszka Gajewska i Wojciech Orliński uważają, że ślady tego epizodu można odnaleźć w późniejszej twórczości pisarza (wspomnienie Rappaporta w powieści Głos Pana, opis zwłok w Edenie, przeżycia bohatera w II tomie Czasu nieutraconego).

Rodzina Lehmów musiała wynieść się ze swojego mieszkania i przenieść się na teren lwowskiego getta, mieszkając początkowo w kancelarii brata Samuela, Fryderyka. Aby zminimalizować ryzyko śmierci, choćby dla Stanisława, dzięki sowitej łapówce umieszczono go w charakterze pomocnika mechanika i spawacza w garażach niemieckiej chronionej firmy Rohstofferfassung, która zajmowała się odzyskiem metali, na przykład ze zniszczonego sprzętu wojskowego. Na terenie garaży Lem również mieszkał. W latach 1941–1942 współpracował z polskim ruchem oporu, przekazując wykradzioną podczas pozyskiwania złomu amunicję i materiały wybuchowe. Próbował się również włączyć w propagandową akcję N skierowaną do żołnierzy niemieckich, jednak jego znajomość języka niemieckiego nie okazała się wystarczająco biegła. W 1941 wyrobił sobie fałszywe dokumenty na nazwisko Jan Donabidowicz, na podstawie ormiańskiej metryki chrztu. W 1943 musiał uciekać z firmy, gdyż obawiał się aresztowania m.in. za ukrywanie wcześniej na strychu żydowskiego kolegi. Od tej pory ukrywał się wraz z narzeczoną po aryjskiej stronie miasta, wielokrotnie zmieniając miejsce pobytu, m.in. mieszkając u późniejszego profesora botaniki Józefa Motyki. Także rodzice Lema pod koniec 1942 wydostali się z getta i do końca wojny ukrywali się u polskiej rodziny. W 1944, po ponownym wkroczeniu do Lwowa Armii Czerwonej, mógł kontynuować studia.

Początki kariery pisarskiej W lipcu 1945 w ramach akcji repatriacyjnej wraz z całą rodziną wyjechał do Krakowa, tracąc w wyniku wojny cały dobytek. Ojciec Lema, wówczas siedemdziesięcioletni, w celu zdobycia środków do życia zaczął pracować w szpitalu, ponieważ nie mógł prowadzić prywatnej praktyki lekarskiej. Lem przyszedł wtedy z pomocą rodzinie publikując efekty swojej pracy w prasie, nadal jednak nie traktował w tym czasie pisarstwa jako poważnego zajęcia. Sytuacja materialna rodziny Lema była tak zła, że przyszły pisarz myślał nawet o podjęciu pracy spawacza, nie zgodził się na to jednak ojciec. Zatem Lem podjął przerwane studia medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim i rozpoczął trzeci rok nauki. Po otrzymaniu absolutorium przez miesiąc odbywał obowiązkową praktykę lekarską w szpitalu. Trafił na oddział położniczy i odebrał ponad 20 porodów oraz asystował przy cesarskim cięciu. Widok krwawych scen był jednym z powodów, aby ostatecznie porzucić medycynę, której nie lubił, a na studia wstąpił pod wpływem woli ojca. Kolejnym powodem rozbratu z zawodem lekarza była chęć uniknięcia służby wojskowej, do której w tym czasie kierowano wszystkich absolwentów studiów medycznych. Lem postanowił nie składać końcowych egzaminów i w rezultacie nie otrzymał dyplomu lekarskiego. Pobyt na uczelni medycznej dał mu jednakże solidne wykształcenie przyrodnicze i z nauk ścisłych (uzupełniane później samodzielnymi studiami), które Lem wykorzystywał w swojej twórczości.

Pierwszymi utworami Lema, które publikował jako student medycyny, były opowiadania o tematyce wojennej, okupacyjnej oraz zawierające elementy fantastyki naukowej – drukowane w latach 1946–1948 na łamach „Kuźnicy”, „Żołnierza Polskiego”, „Odry” i „Co Tydzień Powieść”. Jako autor fantastyki zadebiutował opublikowanymi w „Tygodniku Powszechnym” opowiadaniami Obcy, Ogród ciemności i Dzieje jednego odkrycia; większość z tych wczesnych opowiadań ukazała się w 2005 w zbiorze Lata czterdzieste. Dyktanda. W 1946 ukazała się drukowana w odcinkach w „Nowym Świecie Przygód” (numer 1. z 29 marca) nowela fantastycznonaukowa Człowiek z Marsa, napisana przez Lema jeszcze podczas okupacji, której fabuła dotyczyła tajemniczego przybysza badanego przez ziemskich uczonych w tajnym laboratorium. Opowieść była wzorowana na prozie H.G. Wellsa; w formie książkowej została wydana dopiero w 1994. W latach 1946–1948 Lem publikował również wiersze w „Tygodniku Powszechnym”. Najlepsze z nich zostały potem przedrukowane w 1975 w książce Wysoki Zamek. Wiersze młodzieńcze. Pierwsze, nieudolne wiersze zaczął tworzyć jeszcze przed wojną w wieku 17 lat. Lem nie powrócił nigdy potem do ich pisania, chociaż pojawiały się one w innych jego utworach, na przykład w opowiadaniu Wyprawa pierwsza A, czyli Elektrybałt Trurla (Cyberiada). Dzięki znajomości z Wisławą Szymborską pisywał w tym czasie także fraszki do humorystycznego pisma śląskiego „Kocynder”. Pierwszą powieścią w dorobku pisarza był utwór współczesny Szpital Przemienienia, który pisarz ukończył w 1948, na ostatnim roku studiów. Akcja rozgrywa się w sanatorium dla psychicznie chorych likwidowanym przez Niemców w 1940. Powieść nie doczekała się publikacji przez kilka najbliższych lat. Było to spowodowane zablokowaniem wydania tej pozycji przez redakcję wydawnictwa „Książka i Wiedza”, która zażądała dopisania do Szpitala… dwóch kolejnych części, by całość była zgodna z ówczesną linią ideologiczną i aby zrównoważyć wymowę zbyt pesymistycznej pierwszej części. Wszystkie trzy części, ukończone ostatecznie w 1950, mogły się ostatecznie ukazać pod tytułem Czas nieutracony nakładem Wydawnictwa Literackiego w 1955. Jako samodzielna powieść Szpital Przemienienia, pozbawiona wcześniejszych ingerencji w pierwotną postać, została wydana dopiero w 1975. W późniejszym okresie Lem nie zezwalał na wznawianie całości trylogii. Wyraził zgodę jedynie na druk po jednym rozdziale z każdej narzuconej mu części – Wśród umarłych i Powrót – w zbiorze Lata czterdzieste. Dyktanda z 2005.