Julian Krzyżanowski

Julian Krzyżanowski (ur. 4 lipca 1892 w Stojańcach, zm. 19 maja 1976 w Warszawie) – polski polonista, historyk literatury, folklorysta, badacz literatury ludowej, nauczyciel, profesor i wykładowca akademicki, pedagog.

Życiorys thumb|Popiersie Juliana Krzyżanowskiego w Sanoku thumb|Grób Juliana Krzyżanowskiego na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (2008) Julian Krzyżanowski ukończył szkołę podstawową w Bukowsku. W latach 1903–1905 uczył się w gimnazjum w Rzeszowie, a następnie od roku 1906 w C. K. Gimnazjum Męskim w Sanoku, w którym 24 czerwca 1911 roku zdał egzamin dojrzałości z odznaczeniemEdward Zając, Szkice z dziejów Sanoka. Część druga, Sanok 2000, s. 24. (w jego klasie byli m.in. Edward Kielar, Józef Dąbrowski, Aleksander Ślączka – ofiary zbrodni katyńskiej, Kazimierz Niedzielski, Antoni Owsionka, Kazimierz Piech) (podczas nauki mieszkał w Sanoku na stancji). Podczas nauki gimnazjalnej podjął działalność w Organizacji Młodzieży Narodowej (działającej w Sanoku przy Towarzystwie Młodzieży Polskiej „Znicz”). Wstąpił do „Armii Polskiej” i jako jej członek był wśród działaczy organizacji niepodległościowej wydzielonej z OMN, „Zarzewie”, którzy założyli „oddział ćwiczebny” im. Hetmana Stanisława Żółkiewskiego w listopadzie 1909 roku, a następnie został opiekunem Drużyny Skautowej im. hetmana Stanisława Żółkiewskiego – Ex ossibus ultor. Wraz ze Zdzisławem Lewickim i Leonem Kazubskim działał w gimnazjalnym kole Związku Młodzieży Polskiej „Przyszłość” (PET), a 7 lipca 1909 roku wraz z nimi uczestniczył w zjeździe tej organizacji we Lwowie. W sanockim gimnazjum był też prezesem kółka literacko-artystycznego. W latach 1911–1914 odbył studia polonistyczne na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Działalność literacka Pisał dla Pamiętnika Literackiego i w nim też debiutował w 1913 roku. Podczas I wojny światowej został internowany i wywieziony na Syberię. Do Polski powrócił w 1920 roku wraz z 5. Dywizją Strzelców Polskich, która była ewakuowana z Dalekiego Wschodu Rosji statkiem „Jarosław”. W niepodległej II Rzeczypospolitej Julian i Emilia Krzyżanowscy zamieszkali w Lublinie. Rozwój naukowy kontynuował na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie w 1921 roku uzyskał doktorat (rozprawa pt. «Goffred» Tassa-Kochanowskiego w romantyzmie polskim), a 23 czerwca 1926 roku jako docent historii literatury polskiej uzyskał habilitację na macierzystym Wydziale Filozoficznym UJ (na podstawie książki pt. Romans pseudohistoryczny w Polsce wieku XVI). Od 1921 roku był nauczycielem w Gimnazjum im. Vetterów w Lublinie, później w Gimnazjum Wacławy Arciszowej w Lublinie. W 1925 roku został profesorem akademickim na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, a tuż po tym nadano mu prawo wykładania (veniam legendi). W latach 1927–1930 wykładał literaturę polską na Kings School of Slavonic Studies University of London w Londynie, a od 1930 do 1934 roku był wykładowcą literatury słowiańskiej na Uniwersytecie Łotwy w Rydze. W 1934 roku został kierownikiem Katedry Literatury Polskiej na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego (stanowisko to zajmował formalnie do roku 1957, zaś faktycznie pracował do końca życia).

Po wybuchu II wojny światowej podczas okupacji niemieckiej 1939–1945 w 1940 roku wraz z Julianem Manteuffelem założył w Warszawie tajny uniwersytet nauk historycznych i polonistyki oraz był jego wykładowcą. Uczestniczył w powstaniu warszawskim i został ranny. Po jego stłumieniu wraz z żoną trafił do obozu przejściowego w Pruszkowie. Następnie był w Krakowie, po czym w listopadzie 1945 roku powrócił do Warszawy. Po zakończeniu wojny był jednym z założycieli utworzonego 8 października 1946 roku Towarzystwa Przyjaciół Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. Także w 1946 roku został prezesem Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza i pozostawał nim przez 30 lat, aż do śmierci (od 1956 roku był też członkiem honorowym). W roku akademickim 1957/1958 wykładał literaturę polską w Katedrze Mickiewiczowskiej (Mickiewicz Chair) na Columbia University w Nowym Jorku.

Był członkiem Rady Naukowej Instytutu Badań Literackich, przewodniczącym Komitetu Nauk o Literaturze i Komitetu Słowiaństwa PAN, członkiem rzeczywistym Wydziału Filologicznego Polskiej Akademii Umiejętności, od 1952 roku członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk. W 1964 roku Uniwersytet Jagielloński przyznał mu tytuł doktora honoris causa, w 1973 roku uczynił to Uniwersytet Wrocławski. W 1965 roku został honorowym członkiem Serbskiej Akademii Nauki i Sztuk w Belgradzie.

Był autorem tzw. sinusoidy Krzyżanowskiego, ilustrującej naprzemienność epok literackich. Szczególne zasługi położył jako badacz pogranicza literatury i folkloru oraz jako redaktor i edytor dzieł literackich. Jest autorem m.in. książek Mądrej głowie dość dwie słowie, Historii literatury polskiej oraz dwutomowej antologii przysłów. Był wydawcą dzieł Henryka Sienkiewicza, Jana Kochanowskiego, Juliusza Słowackiego, Elizy Orzeszkowej i innych. Był aktywny do ostatnich lat życia. Łącznie opublikował ponad 1200 prac. Kilka jego dzieł naukowych ukazało się pośmiertnie.

W lipcu 1964 roku otrzymał Nagrodę Państwową I stopnia w zakresie nauk społecznych za prace w zakresie historii literatury polskiej i teorii literatury, ze szczególnym uwzględnieniem badań folkloru polskiegoDziennik Polski, rok XX, nr 171 (6363), s. 1.. W 1964 roku był sygnatariuszem Listu 34, w którym wraz z innymi intelektualistami zaprotestował przeciwko polityce kulturalnej władz PRL, ograniczaniu wolności słowa i zaostrzeniu cenzury. List ten wywołał odzew na Zachodzie, m.in. w brytyjskim dzienniku „The Times” ukazał list krytykujący władze PRL, podpisany przez 21 brytyjskich pisarzy i artystów, m.in. przez Arthura Koestlera i Alana Bullocka. Na skutek represji i nacisków ze strony polskich władz Krzyżanowski wraz z dziewięcioma innymi sygnatariuszami Listu 34 wystosował do „The Times” list, w którym protestował przeciwko rzekomej kampanii wymierzonej w PRL i zaprzeczał, jakoby autorów Listu 34 spotkały jakiekolwiek represjeAndrzej Friszke; Opozycja polityczna w PRL 1945–1980, Londyn 1994, s. 178..

Został pochowany 24 maja 1976 roku w kwaterze osób zasłużonych dla kultury na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera A 39-4-7)Wyszukiwarka cmentarna - Warszawskie cmentarze. W imieniu środowisk naukowych przemówienia pożegnalne wygłosili profesorowie: Jan Szczepański, Zygmunt Rybicki, Henryk Markiewicz, Mieczysław Klimowicz oraz Zdzisław LiberaPogrzeb prof. Juliana Krzyżanowskiego, "Życie Warszawy", nr 123, 25 maja 1976, s. 2.. Na jego grobie znajduje się inskrypcja w języku łacińskim „sicut ignis ardens” (pol. „jak płomień gorejący”).

Życie prywatne Julian Krzyżanowski był wnukiem przybyłych z Krakowa do Zagórza Franciszka i Rozalii Dębowskich oraz synem Józefa Krzyżanowskiego i Marii Dębowskiej. Kuzynem Juliana był Bronisław Polityński. W rodzinie Krzyżanowskich urodziło się ośmioro dzieci, z których czworo zmarło w dzieciństwie (jednym z braci był Gabriel ur. 1908). Pod koniec lat 90. XIX wieku rodzina Krzyżanowskich zamieszkała w Bukowsku, gdzie ojciec został organistą.

W 1918 roku w pociągu Kolei Transsyberyjskiej Julian Krzyżanowski ożenił się z Emilią Roszkowską, z domu Sobieszczańska. W Gimnazjum Wacławy Arciszowej w Lublinie poznał swoją drugą żonę Irenę Strzembosz, z domu Kurowska. Po uzyskaniu rozwodu Julian Krzyżanowski ożenił się z nią w 1934 roku. 28 września 1948 roku zawarł kolejny związek małżeński – z Zofią Świdwińską.

Krzyżanowski miał troje dzieci: z małżeństwa z Emilią pochodzili – syn Jerzy Roman (1922–2017), profesor slawistyki i córka Teresa (ur. 1928), doktor nauk medycznych, późniejsze nazwiska Rogozińska i Dziedzińska, natomiast z małżeństwa z Zofią – syn Julian (ur. 1950), profesor SGGW.

Zamieszkiwał przy ulicy Wilczej 13/23 w Warszawie.

Publikacje

Ordery i odznaczenia Order Sztandaru Pracy I klasy (25 kwietnia 1956) „za zasługi położone przy sporządzeniu Wydania Narodowego dzieł Adama Mickiewicza”. Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1974) Złoty Wawrzyn Akademicki (5 listopada 1938) „za wybitną twórczość krytyczno-literacką, naukową i publicystyczną w dziedzinie literatury pięknej”. Srebrny Wawrzyn Akademicki (5 listopada 1935) „za szerzenie zamiłowania do literatury ojczystej wśród emigracji”. Medal 10-lecia Polski Ludowej (14 stycznia 1955) - Uchwała Rady Państwa nr 0/126 - na wniosek Prezesa Polskiej Akademii Nauk. Order Trzech Gwiazd (Łotwa, 1934)

Upamiętnienie Za jego życia zostały wydane publikacje ku jego czci: Z dziejów polonistyki warszawskiej. Prof. dr Julianowi Krzyżanowskiemu w 25-lecie objęcia Katedry Literatury Polskiej na Uniwersytecie Warszawskim (1964), Literatura, komparatystyka, folklor. Księga poświęcona Julianowi Krzyżanowskiemu (1968). Pośmiertnie ukazały się książki: Ignis ardens. Julian Krzyżanowski – człowiek i uczony. W stulecie urodzin (1993), Krzyżanowski. Spojrzenie po latach.

W pierwszą rocznicę jego śmierci 19 maja 1977 w szkole podstawowej w Bukowsku odsłonięto tablicę pamiątkową z płaskorzeźbą (obelisk wykonał mieszkaniec Bukowska Albin Żytka według projektu Władysława Kandefera; treść inskrypcji: Wielkiemu humaniście polskiemu Julian Krzyżanowskiemu 1892–1976 mieszkańcy Bukowska), a w drugą - 19 maja 1979 placówka przyjęła nazwę Zbiorcza Szkoła Gminna imienia Juliana Krzyżanowskiego w Bukowsku. W późniejszych latach patronat został zachowany w utworzonym Zespole Szkół w Bukowsku.

Popiersia Juliana Krzyżanowskiego zostały umieszczone na Uniwersytecie Warszawskim (w 60. rocznicę objęcia Katedry Literatury Polskiej 1934–1994) oraz w korytarzu sanockiego ratusza pod adresem Rynek 1.

Ulice Juliana Krzyżanowskiego utworzono w KoszalinieUlica Juliana Krzyżanowskiego w Koszalinie wTargeo, CzęstochowieUlica Juliana Krzyżanowskiego w Częstochowie w Targeo, Goczałkowicach-Zdroju oraz w WarszawieUchwała nr 28 Rady Narodowej Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 25 października 1976 r. w sprawie nadania nazw ulicom, „Dziennik Urzędowy Rady Narodowej m.st. Warszawy, Warszawa, dnia 31 grudnia 1976 r., nr 23, poz. 127, s. 2..

Przypisy

Bibliografia

Edward Zając, Szkice z dziejów Sanoka. Część druga, Sanok 2000, s. 49–59, . Monika Karolczuk-Kędzierska (red.) Wielka Encyklopedia Polski; Kraków 2004; Tom II, s. 620.

Kategoria:Absolwenci Gimnazjum im. Królowej Zofii w Sanoku Kategoria:Członkowie Armii Polskiej (1910–1914) Kategoria:Członkowie Honorowi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Kategoria:Członkowie Organizacji Młodzieży Narodowej Kategoria:Członkowie Organizacji Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie” Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności Kategoria:Członkowie rzeczywiści PAN Kategoria:Członkowie Serbskiej Akademii Nauk i Sztuk Kategoria:Członkowie Związku Młodzieży Polskiej „Przyszłość” Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego Kategoria:Ludzie kultury związani z Sanokiem Kategoria:Ludzie związani z Bukowskiem Kategoria:Nauczyciele II Rzeczypospolitej Kategoria:Nauczyciele akademiccy Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Wawrzynem Akademickim Kategoria:Odznaczeni Złotym Wawrzynem Akademickim Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Trzech Gwiazd Kategoria:Polscy encyklopedyści Kategoria:Polscy folkloryści Kategoria:Polscy historycy literatury Kategoria:Polscy nauczyciele języka polskiego Kategoria:Powstańcy warszawscy Kategoria:Sygnatariusze Listu 34 Kategoria:Urodzeni w 1892