thumb|Uczestnicy Ogólnopolskiego Kongresu Esperantystów w Krakowie w 1928 r. Polski Związek Esperantystów (PZE, esp. Pola Esperanto-Asocio, PEA) – stowarzyszenie społeczno-kulturalne, zrzeszające osoby zainteresowane językiem esperanto, działające na terenie Rzeczypospolitej PolskiejStatut PZE (PDF). Stowarzyszenie jest wydawcą dwumiesięcznika Pola Esperantisto.
Historia Oficjalna publikacja zasad języka miała miejsce w 1887 roku, a chwilę po publikacji język zaczął zdobywać zwolenników w Warszawie. Byli to m.in. Antoni Grabowski, statystyk i etnograf Adam Zakrzewski czy doktor Wilhelm Rubin.
1 grudnia 1893 roku, w mieszkaniu studenta St. Goldberga, założono pierwszą nielegalną grupę esperantystów, która spotykała się mniej lub bardziej regularnieAndrzej Pettyn, Skizo pri la Esperanto-movado en Pollando (Szkic o ruchu esperanckim w Polsce), Warszawa, 1978..
6 grudnia 1904 roku grupę o nazwie Varsovia Societo Esperantista udało się oficjalnie założyć tylko dlatego, gdyż stała się oddziałem Petersburskiego Towarzystwa „Espero” i liczyła 12 członków. Przewodniczącym Towarzystwa został Antoni Grabowski, zastępcą przewodniczącego Leo Belmont, a sekretarzem Kazimierz Bein. Już rok po założeniu liczba członków wynosiła ponad 70 osób.
W 1906 roku we Lwowie zaczęło ukazywać się pismo Pola Esperantisto, pierwotnie jako organ prasowy tamtejszego towarzystwa „Esperanto”. Dwa lata później redakcję czasopisma przeniesiono do Warszawy, gdzie organizowano siedzibę całego polskiego ruchu esperanckiego. Czasopismo stało się organem prasowym PZE w 1926.
W 1908 roku z inicjatywy Antoniego Grabowskiego postanowiono powołać Polskie Towarzystwo Esperantystów. Zebranie założycielskie odbyło się 16 maja 1908 roku przy ulicy Zgoda 4. Prezesem został Antoni Grabowski, a stowarzyszenie od razu zaczęło zakładać filie na terenie całego zaboru rosyjskiego.
W roku 1912 w Krakowie odbył się 8. Światowy Kongres Esperanto, zorganizowany z okazji 25-lecia od wydania Unua Libro. W kongresie uczestniczyło około tysiąca esperantystów. W programie kulturalnym przewidziano m.in. wystawienie Halki w tłumaczeniu Antoniego Grabowskiego.
Po pierwszej wojnie światowej ruch esperancki odradził się w Krakowie, a rok później krakowianie zaczęli wydawać własną gazetę pt. Esperantista Voĉo. Redaktorem naczelnym pisma został S. Grenkamp Kornfeld.
W okresie międzywojennym ruch esperancki w Polsce miał znacznie łagodniejsze warunki do rozwoju – w 1919 roku powstała pierwsza organizacja esperantystów-robotników, a w 1922 zorganizowano Polski Kongres Esperancki w Łodzi. Rok później założono Akademia Esperantista Rondo (Akademickie Koło Esperanckie), następnie powstawały inne towarzystwa i grupy esperantystów. W 1926 roku zdecydowano zjednoczyć rozdrobniony ruch i powstała PED (Pola Esperanto-Delegataro) – Polska Delegacja Esperantystów. W tym samym roku Pola Esperantisto stało się organem prasowym PED. Pismo redagowali m.in. mgr Tadeusz Hodakowski czy profesor Odo Bujwid.
15 grudnia 1928 roku Polskie Radio nadało pierwsze esperanckie przemówienie Edwarda Wiesenfelda. Podobne przemówienia z okazji rocznicy narodzin Zamenhofa nadawane były corocznie.
Przed drugą wojną światową ruch esperancki w Polsce liczył ponad 40 grup i setki kursów, częste prelekcje i artykuły w polskiej prasie, żywe wydawanie książek i publikacji naukowych. 25 września 1939 roku zburzono dom twórcy esperanta, gdzie znajdowały się pamiątki po nim i jego rękopisy. Dzieci Zamenhofa zostały zabite przez nazistów – syn rozstrzelany w Palmirach, córki zginęły w obozie koncentracyjnym Treblinka. Taki sam los czekał większość polskich oraz polsko-żydowskich esperantystów. W warszawskim getcie zmarł Leo Belmont, a Jakub Szapiro został rozstrzelany w lesie Pietrasze w lipcu 1941 roku, przed powstaniem w getcie białostockim. Zniszczono bibliotekę Mieczysława Sygnarskiego, Edward Wiesenfeld zginął w obozie koncentracyjnym.
Na szczególne uznanie należy przykład Albina Jana Makowskiego, chojnickiego społecznika, który uczył esperanta w obozie koncentracyjnym Stutthof i napisał podręcznik tego języka z pamięci, obecnie zaginiony.
Już w 1944 roku w wyzwolonym przez Armię Czerwoną Lublinie zaczęło działać koło esperantystów, którego przewodniczącym był różokrzyżowiec i ezoteryk Jan Zawada. 18 marca 1945 roku założono grupę esperancką w Krakowie, a przez korespondencję z esperantystami z Warszawy i Łodzi zdecydowano się na założenie organizacji centralnej. Zezwolenie na założenie grupy wydano 17 listopada 1945 roku.
Do 1954 roku trwało odbudowywanie ruchu esperanckiego z zniszczeń wojennych, działo się to pod silną kontrolą władz – w tym okresie PZE nosił nazwę Związku Esperantystów w Polsce (esp. Asocio de Esperantistoj en Pollando, skrótowo ADP). W roku 1958 przywrócono obecną nazwę, co było możliwe dzięki odwilży poststalinowskiej.
Po 1959 roku znacznie szerzej wykorzystywano język w sferze kulturalnej, oświatowej i turystycznej oraz uformowano ówczesną strukturę stowarzyszenia. 4 kwietnia 1959 roku Polskie Radio zaczęło nadawać cykliczne audycje w języku esperanto, które zostały zlikwidowane w roku 2006. W latach 1945-1978 ukazało się ok. 250 książek w języku esperanto z łącznym nakładem około 820 tysięcy egzemplarzy.
W myśl Statutu celami PZE są: popularyzowanie języka esperanto; nauczanie języka esperanto; wspieranie i rozwój kultury esperanckiej; szerzenie idei zbliżenia między narodami za pomocą języka esperanto; wykorzystywanie języka esperanto do popularyzowania polskiej kultury i historii; pielęgnacja poczucia solidarności między ludźmi, bez względu na ich płeć, przynależność rasową, etniczną lub narodową, orientację seksualną, wyznanie lub bezwyznaniowość, niepełnosprawność, poglądy polityczne, status majątkowy i pochodzenie społeczne.
Młodzieżową sekcją PZE jest Polska Młodzież Esperancka.
W sierpniu 2025 roku PZE uruchomiło cyfrowe archiwum, prezentujące materiały audiowizualne związane z dziedzictwem esperanckim, udostępniające wiele materiałów, m.in. edukacyjnych, w tym unikatów wcześniej niedostępnych w internecie.
Przewodniczący W latach 2007-2011 przewodniczącą PZE była Halina Komar. 19 stycznia 2013 roku przewodniczącym został wybrany Stanisław Mandrak. 28 maja 2016 przewodniczącym został wybrany Aleksander Zdechlik. W dniu 2 czerwca 2019 przewodniczącym został wybrany Robert Kamiński. 25 czerwca 2022 Robert Kamiński został przewodniczącym na kolejną kadencję, a wiceprzewodniczącą została Agnieszka Mozer. 23 sierpnia 2025 ponownie wybrano Roberta Kamińskiego na stanowisko przewodniczącego. Wiceprzewodniczącą została Zofia Śmistek, a skarbniczką Agnieszka Mozer.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Strona internetowa PZE Cyfrowe Archiwum PZE
Kategoria:Organizacje esperanckie Kategoria:Muranów (Śródmieście) Kategoria:Stowarzyszenia miłośników i hobbystów Kategoria:Stowarzyszenia w Warszawie