Ruryk (, Riurik)Nazwa rosyjska w transkrypcji brzmi Riurik (por. zasady pisowni PWN), jednakże stosowane jest spolszczenie nazwy okrętu, będącej imieniem własnym, zgodnie z polskim zapisem imienia Ruryk – tak np. Witold Supiński, Ludwik Błaszczyk, Okręty wojenne 1900-1966, Wydawnictwo MON, Warszawa 1967, s. 314 i M. Sobański, op. cit. – rosyjski krążownik pancerny z okresu I wojny światowej. Był drugim rosyjskim okrętem tej klasy noszącym nazwę na cześć księcia Ruryka, po krążowniku „Ruryk” zatopionym podczas wojny rosyjsko-japońskiej. Został zbudowany dla Rosji w Wielkiej Brytanii, pozostając jedyną jednostką swojego typu. Był najsilniejszym rosyjskim krążownikiem pancernym oraz jednym z ostatnich i najsilniejszych okrętów tej klasy na świecie.
Wszedł do służby w 1909 roku i służył we Flocie Bałtyckiej, biorąc aktywny udział w walkach na Bałtyku podczas I wojny światowej. Bywał używany jako okręt flagowy głównodowodzącego Floty Bałtyckiej. Pod koniec 1918 roku został odstawiony do rezerwy, a ostatecznie wycofany ze służby w 1923 roku.
Budowa Jeszcze na początku wojny rosyjsko-japońskiej Rosja zdecydowała zbudować nowoczesny silny krążownik pancerny, mogący działać jako „szybkie skrzydło” eskadry pancerników i służyć do zadań rozpoznawczych. Pierwszym rosyjskim krążownikiem pancernym o takim przeznaczeniu był ukończony tuż przed wojną „Bajan”, lecz nowy okręt miał być większy i silniejszy oraz współdziałać z nowo budowanymi pancernikami „Andriej Pierwozwannyj” i „Impierator Pawieł I”. W lipcu 1904 roku Morski Komitet Techniczny ministerstwa marynarki ogłosił konkurs na zaprojektowanie takiego okrętu według opracowanych w Rosji założeń. W konkursie zwyciężyła brytyjska firma Vickers z Barrow-in-Furness, której pośrednikiem był znany handlarz bronią Basil Zaharoff. 31 maja 1905 roku podpisano wstępne zamówienie na skonstruowanie i budowę okrętu, z przewidywanym terminem gotowości na 1 marca 1907 rokuS. Winogradow, A. Fiedieczkin, Ruryk.... Cena okrętu miała wynosić 1,5 mln funtów (14 190 000 rubli). Początkowo projekt przewidywał uzbrojenie w 4 działa kalibru 254 mm, 12 dział 203 mm i 20 – 76 mm, lecz na wniosek strony rosyjskiej zmieniono je na 4 działa 254 mm, 8 dział 203 mm i 20 dział 120 mm, znacząco wzmacniając artylerię średnią kosztem rezygnacji z dwóch wież dział 203 mm na śródokręciu. Wyporność projektowa wzrosła natomiast z 13 500 t do 15 000 t.
Stępkę pod budowę okrętu położono 9 sierpnia 1905 roku, jeszcze przed oficjalnym podpisaniem umowy, które miało miejsce 23 (10) stycznia 1906 roku (data w nawiasie – według starego stylu)M. Glock, Rjurik..., s. 59.. W tym czasie masa konstrukcji sięgnęła już 2600 ton. Na etapie budowy doszło do opóźnień, spowodowanych m.in. wprowadzaniem przez stronę rosyjską dalszych zmian do projektu (nie praktykowanych w brytyjskim budownictwie okrętowym) oraz koniecznością opanowania rosyjskich norm dla zaprojektowania uzbrojenia i produkcji pancerza poziomego. Kadłub wodowano 4 listopada 1906 roku, a 6 lipca 1907 roku okręt rozpoczął , po czym dalsze wyposażanie i montaż artylerii zlecono firmie Beardmore w Dalmuir. Podczas prób artylerii w lecie 1908 roku pojawił się problem ze słabym mocowaniem podstaw wież, powodującym odkształcenia pokładów podczas strzelania. Po wzmocnieniu mocowania wież, w sierpniu okręt − przyjęty warunkowo − przepłynął do Rosji. Dalsze próby w Rosji wykazały ponowne problemy z mocowaniem wież, które ostatecznie usunięto w Kronsztadzie do czerwca 1909 roku z pomocą producenta. Koszt poprawek na miejscu wyniósł ponad 3 miliony rubli, które strona rosyjska zatrzymała z kontraktu, a Vickers otrzymał jedynie 1 129 972 funtówKoncern Vickers usiłował uzyskać całość ceny 1,5 mln funtów, powołując się na to, że dokumentacja konstrukcyjna okrętu została zaaprobowana przez Morski Komitet Techniczny. Mimo przychylnego stanowiska kręgów dowódczych marynarki rosyjskiej, wobec krytyki okrętu i carskiej polityki przez opozycję parlamentarną i prasę liberalną, ostatecznie władze nie zdecydowały wypłacić Vickersowi całości pieniędzy – S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj... s. 34-35. „Ruryk” wszedł w końcu do służby w lipcu 1909 roku.
Warto podkreślić, że budowa okrętu dla Rosji w Wielkiej Brytanii była ewenementem w historii dotychczasowych stosunków między oboma krajami (rosyjska doktryna morska przez większą część drugiej połowy XIX wieku upatrywała w brytyjskiej flocie i żegludze głównego potencjalnego przeciwnika, a Wielka Brytania nieoficjalnie wspierała Japonię w trwającej jeszcze do 1905 roku wojnie rosyjsko-japońskiej) i być może stanowiła zapowiedź zbliżenia obu krajów, uwieńczonego zawarciem sojuszu antyniemieckiego (ententy) w roku 1907M. Glock, Rjurik..., s. 58..
W 1905 roku planowano budowę dwóch dalszych okrętów tego typu w Rosji, jednakże zrezygnowano z niej z powodu trudności technologicznych, wiążących się z koniecznością importu stali wysokiej wytrzymałości lub przeprojektowania okrętu. Planowano także na przełomie lat 1905/1906 rozwinięcie typu „Ruryka” z napędem turbinami parowymi, lecz na przeszkodzie jego rozwojowi stanął brak doświadczenia w tym zakresie konstruktorów rosyjskich, a później projekt zarzucono. Projekt turbinowego „Ruryka” sporządziła w 1906 roku także firma Vickers, lecz nie został zrealizowany, a wkrótce koncepcja okrętu z artylerią dwóch kalibrów stała się przestarzałaS. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj..., s. 35-36..
Konstrukcja i opis Opis ogólny Kadłub „Ruryka”, o konstrukcji opartej na wzdłużno-poprzecznym układzie wiązań, był w całości nitowanyM.S. Sobański: Krążownik..., s. 13., z typową dla okrętów tego okresu taranową dziobnicą. Dzielił się na przedziały wodoszczelne 30 poprzecznymi grodziami (tylko 4 z nich były na pełną wysokość kadłuba do pokładu górnego). Okręt miał trzy ciągłe pokłady, na całą długość kadłuba: górny (odkryty w części rufowej), środkowy (pancerny) i dolny (również pancerny)S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj..., s. 46.. Przy długości całkowitej 161,2 m (149,3 m między pionami) i szerokości maksymalnej 22,86 m, projektowana wyporność normalna wynosiła 15 170 ton, a średnie zanurzenie przy wyporności normalnej określono na 7,92 m. Po ukończeniu wyporność normalna wzrosła do 15 544 ton, a faktyczna wyporność pełna do 17 250 ton.
Okręt miał zwartą sylwetkę, z niskimi kominami blisko siebie na śródokręciu, nadbudówką dziobową tuż przed nimi i z długimi płaszczyznami pokładu przed wieżą dziobową i za wieżą rufową. Podniesiony pokład dziobowy, pozbawiony wzniosu, ciągnął się na ok. 2/3 długości kadłuba. Na śródokręciu pod pokładem dziobowym znajdowały się kazamaty dla 8 dział 120 mm na każdej z burt. Dwie wieże dział głównego kalibru 254 mm umieszczone były klasycznie, w osi podłużnej okrętu, na pokładzie dziobowym i rufowym. Wieże drugiego kalibru artylerii głównej 203 mm umieszczone były po bokach centralnej grupy nadbudówek – dwie dziobowe na pokładzie dziobowym, po obu stronach pierwszego komina, a dwie rufowe na pokładzie górnym (rufowym), za uskokiem pokładu dziobowego, po obu stronach niewielkiej nadbudówki mieszczącej rufowe M.S. Sobański: Krążownik..., s. 14.. Na samej rufie okrętu znajdowała się tzw. galeryjka admiralska. Okręt miał na śródokręciu trzy proste kominy jednakowej wielkości.
Początkowo „Ruryk” został ukończony, wbrew pierwotnym planom, tylko z masztem rufowym, co było wyrazem krótkotrwałej tendencji we flocie rosyjskiej po wojnie z Japonią do wyposażania dużych okrętów w pojedyncze maszty. Wraz ze zmianą koncepcji, w 1910 roku ustawiono na nim też palowy maszt dziobowy, na nadbudówce dziobowej. Na przełomie 1916/1917 roku zamieniono go na stabilniejszy maszt trójnożny, ze stanowiskiem obserwacyjnym artylerii pod salingiemS. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj..., s. 68-73..
Okręt był wyposażony w dwa 12-tonowe kutry parowe, 1 kuter z silnikiem spalinowym i 9 łodzi wiosłowych różnych rozmiarów, zgrupowane na śródokręciu.
Uzbrojenie thumb|Widok na rufową wieżę dział 254 mm Artylerię główną stanowiły 4 działa kalibru 254 mm (10 cali) o długości lufy 50 kalibrów (L/50), umieszczone w dwóch dwulufowych wieżach, na dziobie i rufie, w osi symetrii kadłuba. Działa były konstrukcji Vickersa, lecz zaprojektowane według rosyjskich specyfikacjiDziała 254 mm wywodziły się częściowo z wcześniejszych rosyjskich dział tego kalibru, o krótszej lufie L/45, zastosowanych w pancernikach typu Pierieswiet i pancernikach przybrzeżnych typu Admirał Sieniawin. Technologia wykonania ich luf nie była stosowana w praktyce brytyjskiej i była nowa dla firmy Vickers; głównym brytyjskim wkładem w konstrukcję było zastosowanie zamka śrubowego Welina. S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj..., s. 48.. Obrót wieży i podnoszenie dział było elektryczne (było to nowością dla Brytyjczyków, stosujących systemy hydrauliczne)S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj..., s. 47-55.. Działa strzelały pociskami o masie 225,2 kg na odległość do 11,7 mil morskich (praktyczny zasięg celowania do 9,8 mil morskich). Praktyczny kąt ostrzału wynosił 260° dla wieży dziobowej i 280° dla rufowej. Normalny zapas amunicji wynosił po 80 pocisków przeciwpancernych lub burzących na działo, maksymalnie w magazynach mieściło się 96 pocisków na działo.
Typową dla ciężkich okrętów początku XX wieku artylerię główną drugiego kalibru stanowiło 8 dział kalibru 203 mm (8 cali) o długości lufy L/50. Umieszczone były w czterech dwulufowych wieżach, po dwie na burtę, strzelających w kierunku dziobu albo rufy i na burty, z zakresem ostrzału po 170° dla wież dziobowych i 160° dla rufowych. Strzelały pociskami o masie 112,2 kg na odległość do 8,6 mili morskiej. Zapas amunicji stanowiło po 110 pocisków półpancernych lub burzących na działo (miejsce było na maksymalnie 128 pocisków). Wieże dział obu kalibrów artylerii głównej były podobne, skonstruowane przez Vickersa, lecz według rosyjskich wymagań opracowanych dla pancerników typu Andriej Pierwozwannyj. Na skutek intensywnego szkolenia, lufy dział były jednak w chwili wybuchu I wojny światowej już mocno zużyte, co pogarszało celność. Ich produkcję podjęły rosyjskie Zakłady Obuchowskie, ale zdołano wyprodukować tam tylko 4 działa kalibru 254 mm i dopiero pod koniec 1915 roku zostały wymienione na nowe, podczas gdy działa 203 mm wymieniono w maju 1915 rokuS. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj..., s. 56-58..
Artylerię średnią stanowiło 20 dział kalibru 120 mm Vickers w kazamatach burtowych, o długości lufy L/50, na pojedynczych podstawach. Umieszczone były po 10 na burtę, z czego po 8 pod pokładem dziobowym na śródokręciu, a 2 na rufie, o jeden pokład niżej (umieszczone były one w ścianach jadalni i salonu admiralskiego)M. Glock, Rjurik..., s. 62-63.. Kąt ostrzału wynosił ok. 110-120° – według założeń cel mogły ostrzeliwać naraz co najmniej 4 działa. Działa te miały dłuższe lufy od standardowo używanych we flocie rosyjskiej dział Canet (L/45) i większą donośność – do 7,8 mili morskiej. Pociski miały masę 26,1-29,5 kg. Masa całego działa z podstawą wynosiła 8750 kg. Zapas amunicji wynosił po 200 pocisków burzących, szrapneli, nurkujących lub oświetlających, w dwóch komorach amunicyjnych (miejsce było na 219 pocisków na działo). Wysokie umieszczenie głównej baterii (5,5 m nad wodą) zwiększało zasięg i zmniejszało wpływ złej pogody.
Uzbrojenie uzupełniały 4 działa 47 mm Hotchkiss, umieszczone na dachach wież 203 mm, pełniące funkcje głównie salutacyjne lub szkolne. Na skrzydłach pomostu i śródokręciu było sześć karabinów maszynowych 7,62 mm Maxim, a dalsze dwa na kutrach parowych. Okręt miał ponadto dwie podwodne stałe wyrzutnie torpedowe kalibru 450 mm, w przedziale poniżej wieży dziobowej, po jednej na każdą burtę, ustawione prostopadle do burt, z zapasem 3 torped każda. Masa salwy burtowej artylerii głównej „Ruryka” wynosiła 1350 kg, a samych dział 254 mm – 900 kg.