Janusz Radziwiłł (młodszy) herbu Trąby (ur. 12 grudnia 1612 w Popielu, zm. 31 grudnia 1655 w Tykocinie) – książę na Birżach i Dubinkach, hetman wielki litewski od 1654, wojewoda wileński od 1653, marszałek Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1648 rokuArtur Walden, Marszałkowie świeccy Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1633–1648, w: Czasopismo Prawno-Historyczne, t. LXV, 2013, z. 1, s. 171., starosta generalny żmudzki i hetman polny litewski od 1646, ciwun retowski w latach 1644–1655, podkomorzy wielki litewski od 1633, starosta mścisławski w latach 1643–1645Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy tom III: Księstwo Żmudzkie. XV–XVIII wiek, pod redakcją Andrzeja Rachuby, opracowali Henryk Lulewicz, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrzej Haratym, Warszawa 2015, s. 350., kamieniecki, starosta kazimierski od 1638 rokuKrzysztof Chłapowski, Starostowie w Malopolsce 1565-1668, w: Społeczeństwo staropolskie, t. IV red. A. Wyczański, Warszawa 1986, s. 122., starosta sejwejski, ambasador nadzwyczajny Rzeczypospolitej w Republice Zjednoczonych Prowincji w 1633 rokuRocznik Służby Zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1938, Warszawa 1938, s. 84..
Młodość thumb|left|Pomnik Janusza Radziwiłła w Kiejdanach thumb|Daniel Schultz, Portret Janusza Radziwiłła z około 1652–1654 roku thumb|Przyjęcie posłów Bohdana Chmielnickiego przez hetmana Janusza Radziwiłła w 1651 roku, rysunek z natury świadka tych wydarzeń Abrahama van Westervelda thumb|Medal wybity w 1651 z okazji odzyskania Kijowa przez Janusza Radziwiłła w czasie powstania Chmielnickiego thumb|Pochód Szwedów do Kiejdan thumb|Częściowo zrekonstruowany zamek w Tykocinie thumb|Trumna ze zwłokami Janusza Radziwiłła w krypcie kościoła ewangelicko-reformowanego w Kiejdanach Janusz Radziwiłł urodził się 12 grudnia 1612 roku w Popielu (powiat wiłkomierski) w kalwińskiej rodzinie magnatów litewskich Krzysztofa Radziwiłła i Anny z Kiszków. Spośród sześciorga ich dzieci dzieciństwo przeżył tylko on i jego młodsza siostra Katarzyna. Wczesne dzieciństwo spędził w rodowych majątkach w Popieli, Kiejdanach, Birżach i Dubinkach, gdzie otrzymał podstawową edukację. W wieku trzynastu lat został wysłany do gimnazjum słuckiego, a trzy lata później – do szkół w Warszawie i Berlinie.
Studia rozpoczął w 1629 roku na uniwersytecie w Lipsku, a od 1631 uczył się w Altdorfie. W 1631 roku przebywał w obozie wojennym księcia Fryderyka Henryka Orańskiego, gdzie obserwował wojnę pomiędzy Hiszpanią a Stanami Holenderskimi. Edukację wyższą zakończył na uniwersytecie w Lejdzie. Dzięki odbytym w młodości podróżom poznał kilka języków europejskich. W tym czasie osobiście poznał elektora brandenburskiego Jerzego Wilhelma, elektora saskiego Jana Jerzego oraz wielu książąt niemieckichEdward Kotłubaj, s. 23..
Za granicą zastała go śmierć króla polskiego Zygmunta III oraz pierwszy zaszczytW 1632 roku miał 20 lat, nie piastował żadnych urzędów, był jednak synem księcia Rzeszy niemieckiej.. Na polecenie króla Władysława został posłem królewskim. Jako poseł podróżował do Stanów Generalnych, do Brukseli do Infantki Izabeli, oraz do AngliiEdward Kotłubaj, s. 27.. Następnie na polecenie Władysława IV przeprowadził zaciąg wojska. Zwerbował około tysiąca piechoty, dwustu dragonów, kilku artylerzystów i inżynierów wojskowych. Po powrocie do kraju za własne fundusze wystawił chorągiew husarską. Za zasługi dla kraju otrzymał tytuł podkomorzego Wielkiego Księstwa Litewskiego.
U boku ojca brał udział w wojnie smoleńskiej. W 1633 roku uczestniczył w bitwie o Smoleńsk, zakończonej zwycięstwem Litwinów. 25 lutego 1634 roku, po kapitulacji rosyjskiej armii pod dowództwem Michaiła Szeina, wkroczył na czele regimentu piechoty do obozu rosyjskiej armii, by zatknąć polskie chorągwie i przejąć sprzęt obozowy.
Po wojnie pełnił obowiązki podkomorzego na dworze Władysława IV. Jako królewski dworzanin pilnował interesów Radziwiłłów. W 1634 roku doszło do kłótni między Radziwiłłami a Sapiehami o obsadę synekury – urząd podstolego połockiego. W 1636 roku w Wilnie na rozmowie senatorów z królem, Radziwiłł dopuścił się obrazy majestatu. Król księciu wybaczył, ale dygnitarze: marszałek wielki koronny Krzysztof Opaliński i podkanclerzy koronny Piotr Gembicki również czuli się obrażeniEdward Kotłubaj, s. 39, 50.. Zwaśnieni magnaci zaczęli pisać na siebie skargi do sejmików ziemskich. W 1637 roku znów zadarł z innym dygnitarzem, podkomorzym koronnym Kazanowskim. Panowie wyzwali się na pojedynek, do którego nie doszłoEdward Kotłubaj, s. 52–53..
W 1637 roku został posłem na sejm z ziemi wileńskiej. W 1639 roku doszło do zamieszek w Wilnie pomiędzy kalwinistami a katolikami. W 1640 ponownie doszło do zamieszek w trakcie pogrzebu. Obie sprawy omawiane były na sejmach. W 1640 roku Janusz ponownie był posłem na sejmie, skąd chciano go wykreślić za udział w zamieszkachEdward Kotłubaj, s. 61–64..
W 1640 r.zmarł ojciec Janusza Krzysztof Radziwiłł. Janusz przejął jego obowiązki jako głowy rodziny oraz przywódcy różnowierców na LitwieHenryk Wisner Janusz Radziwiłł 1612–1655, Wydawnictwo MADA, Warszawa 2000..
Działalność polityczno-wojskowa W 1644 roku pomógł zorganizować ewangelicki synod generalny w Orli na Podlasiu w roku 1644, gdzie ewangelicy szykowali się do rozmów na zjazd teologów w Toruniu w 1645 rokuEdward Kotłubaj, s. 77..
Był posłem na sejm 1646 rokuVolumina Legum, t. IV, Petersburg 1860, s. 46.. W 1646 roku został wybrany starostą żmudzkim. Tym samym został senatorem Rzeczypospolitej. Także w 1646 roku został hetmanem polnym litewskim. De facto dowodził całym wojskiem litewskim w zastępstwie starego hetmana wielkiego Janusza Kiszki.
Poseł na sejm ekstraordynaryjny 1647 rokuPrzemysław Paradowski, W obliczu „nagłych potrzeb Rzeczypospolitej”. Sejmy ekstraordynaryjne za panowania Władysława IV Wazy, Toruń 2005, s. 255., na którym biskup wileński Abraham Woyna oskarżył księcia o przewracanie przydrożnych krzyży, domagając się ukarania winnego. Miało to związek z poleceniem Janusza Radziwiłła o przeniesieniu krzyża wkopanego niedaleko dworu w Świadości i umieszczenie go koło plebanii katolickiej. W 1648 roku król Władysław próbował pogodzić Janusza Radziwiłła z podkanclerzym Kazimierzem Leonem Sapiehą, gdyż Sapiehowie zmusili do zamęścia Chrystynę Chlebowiczównę, formalnie będącą pod opieką Radziwiłłów, za Kazimierza Pawła Sapiehę. Równocześnie królowa godziła biskupa Wilna z RadziwiłłemEdward Kotłubaj, s. 99–100..
W 1648 roku zmarł Władysław IV, protektor Janusza Radziwiłła. Za jego panowania książę cieszył się łaską królewską, otrzymał wiele nadań, starostw i dochodów z dóbr królewskichEdward Kotłubaj, s. 73.. Był członkiem konfederacji generalnej zawiązanej 31 lipca 1648 rokuVolumina Legum, t. IV, Petersburg 1860, s. 85.. W 1648 roku był elektorem Jana II Kazimierza Wazy z Księstwa ŻmudzkiegoSvffragia Woiewodztw, y Ziem Koronnych, y Wielk. Xięstwa Litewskiego. Zgodnie na Naiaśnieyszego Iana Kazimierza Obranego Krola Polskiego [...]. Dane, między Warszawą, a Wolą, Dnia 17. Listopada, Roku 1648, [b.n.s.].
Po wybuchu powstania Chmielnickiego na czele armii Wielkiego Księstwa Litewskiego walczył z Kozakami. W 1649 odniósł zwycięstwo w bitwie pod Łojowem. W energicznie prowadzonej kampanii 1651 roku rozbił wojska kozackie w kolejnej bitwie pod Łojowem oraz zajął Kijów. Następnie połączył się z wojskami koronnymi i w nierozstrzygniętej bitwie pod Białą Cerkwią jako jedyny wódz Rzeczypospolitej podjął walkę z Kozakami Chmielnickiego. Mimo propozycji wojsk koronnych, kierując się dumą, nie zgodził się objąć dowództwa nad całością wojsk w miejsce schorowanego, niezdecydowanego i dążącego do ugody z Kozakami hetmana Stanisława Potockiego. Janusz Radziwiłł był przeciwny zawarciu ugody białocerkiewskiej dążąc do siłowego stłumienia powstania Chmielnickiego.
W 1648 roku poparł wybór Jana Kazimierza na króla Polski, za co otrzymał starostwo borysowskie. W 1648 roku podpisał elekcję Jana II Kazimierza Wazy z Księstwa ŻmudzkiegoSvffragia Woiewodztw, y Ziem Koronnych, y Wielk. Xięstwa Litewskiego. Zgodnie na Naiaśnieyszego Iana Kazimierza Obranego Krola Polskiego [...]. Dane, między Warszawą, a Wolą, Dnia 17. Listopada, Roku 1648, [b.n.s.], podpisał jego pacta conventaPorządek na seymie walnym elekcyey między Warszawą a Wolą przez opisane artykuły do samego aktu elekcyey należące, vchwalony y postanowiony roku Pańskiego M.DC.XLVIII, dnia VI października, s. 20.. Pomimo tego stosunki pomiędzy hetmanem a królem pełne były niechęci. Wynikały one z polityki króla dążącego do umocnienia władzy królewskiej i ukrócenia potęgi magnatów. W odpowiedzi Janusz Radziwiłł, Jan Leszczyński, Krzysztof Opaliński oraz Jerzy Sebastian Lubomirski zawiązali tzw. „spisek magnacki”, planując zamach stanuArtur Górski Zmagania z opozycją antykrólewską i próby reform ustrojowych za panowania Jana Kazimierza Wazy, Pro Fide, Rege et Lege” nr 1(51) z 2005 r.. W 1652 roku Władysław Wiktoryn Siciński, poseł ziemi upickiej, zerwał sejm, być może na polecenie Janusza Radziwiłła. W 1654 roku na sejmie doszło do zatargu o nieobsadzone stanowiska hetmańskie, a sejm również został zerwany. W tym samym roku Jan Kazimierz nadał Radziwiłłowi godność hetmana wielkiego, ale równocześnie hetmanem polnym został jego wróg Wincenty Aleksander Gosiewski.
Po rosyjskim najeździe na Rzeczpospolitą rozpoczętym w lecie 1654 roku bezskutecznie próbował powstrzymać przeważające siły moskiewskie. Wielkie Księstwo Litewskie zostało zaatakowane z trzech kierunków przez liczącą ponad 70 tys. żołnierzy armię moskiewską. Mimo tego Janusz Radziwiłł odniósł zwycięstwo nad częścią armii rosyjskiej w bitwie pod Szkłowem, ale dwa tygodnie później jego siły zostały zaskoczone i rozbite pod Szepielewiczami. Tam też Janusz Radziwiłł został ranny. Przegrał też pod Nowym Bychowem i pod Wilnem. Był częściowo winny nieprzygotowania do obrony Smoleńska, kluczowej twierdzy nadgranicznej, bowiem przez długi czas utrudniał objęcie jej przez nowo mianowanego wojewodę Filipa Obuchowicza, stronnika królewskiegoPaweł Jasienica, s. 131.. W październiku po trzymiesięcznym oblężeniu Smoleńsk skapitulował przed wojskami moskiewskimi. W dowództwie litewskim doszło do kłótni. Janusz Radziwiłł obwiniał króla o brak posiłków wojskowych oraz o brak funduszy dla wojsk litewskich. Niechętny Radziwiłłom Paweł Jan Sapieha swoich prywatnych wojsk nie oddał pod dowództwo hetmana. Gosiewskiemu Radziwiłł wprost zarzucił tchórzostwo, doszło nawet do rękoczynówMichał Wójcik, Obrona Radziwiłła, Angora 3/2005 s. 49.. Hetmanowi Radziwiłłowi zarzucono, że nie wywiązał się z obowiązku pomocy w przygotowaniu twierdzy smoleńskiej do oblężenia. Zarzucano mu też zawyżone rachunki za wystawienie wojska. W odpowiedzi stronnicy hetmana zarzucili zdradę Filipowi Obuchowiczowi. W sierpniu 1655 roku wojska moskiewskie zdobyły Wilno dokonując rzezi mieszkańców, a część wojsk litewskich wypowiedziała posłuszeństwo hetmanowi z powodu braku żołdu.
W lipcu 1655 roku do walki przeciw Rzeczypospolitej oprócz Chmielnickiego i Moskwy dołączyła Szwecja. Kalkulacje polityczne i niechęć do Jana Kazimierza oraz namowa biskupa Jerzego Tyszkiewicza, skłoniły księcia Janusza do samodzielnego paktowania ze Szwedami. Na początku sierpnia 1655 roku w Rydze Gabriel Lubieniecki podpisał w imieniu księcia Radziwiłła porozumienie ze Szwecją. Układ został potwierdzony w Jaswojniach 18 sierpnia wspólnie przez hetmanów Radziwiłła i Gosiewskiego. 20 października 1655 roku doszło do zawarcia układu w Kiejdanach z przedstawicielem Karola X Gustawa. Układ ten uznawał protektorat Szwecji nad Litwą i był zerwaniem unii polsko-litewskiej. Janusz i Bogusław Radziwiłłowie zapewnili sobie też rozległe lenno. Układ podpisało wielu senatorów i ponad tysiąc szlachty litewskiej, w tym sam RadziwiłłWładysław Konopczyński, Kazimierz Lepszy, Akta Ugody Kiejdańskiej 1655 roku, w: Ateneum Wileńskie, r. X, Wilno 1935, s. 204 ..