mały|Herb Kościerzyny w sali plenarnej staromiejskiego ratusza w Gdańsku Kościerzyna (dodatkowa nazwa w języku ; , dawniej Bern) – miasto w Polsce, w województwie pomorskim, w powiecie kościerskim, którego jest siedzibą.
Według danych pochodzących z Głównego Urzędu Statystycznego z 30 czerwca 2021 r., Kościerzyna liczyła 23 698 mieszkańców i była pod względem liczby ludności piętnastym miastem w województwie pomorskim.
Położenie mały|lewo|Kościerzyna z lotu ptaka Kościerzyna leży w południowej części Pojezierza Kaszubskiego na Kaszubach, na wysokości 150 m nad poziomem morza. Otoczone jest przez jeziora Gałęźne, Kapliczne, Wierzysko, niedaleko leżą także jeziora Garczyn, Sudomie i Osuszyno. Dzięki walorom krajobrazowym miasto jest popularnym centrum turystycznym.
W centrum Wzgórze Księżniczki Gertrudy.
Miasto położone jest przy skrzyżowaniu drogi krajowej nr 20, drogi wojewódzkiej nr 214 i drogi wojewódzkiej nr 221. Kościerzyna jest też węzłem kolejowym, w którym zbiegają się linie Nowa Wieś Wielka – Gdynia Port, Kościerzyna – Chojnice oraz rozebrana linia Pszczółki – Kościerzyna.
Struktura powierzchni Według danych z 2005 r. Kościerzyna ma obszar 15,83 km², w tym: użytki rolne 55%, użytki leśne 5%.
Miasto zajmuje 1,36% powierzchni powiatu.
Dzielnice i osiedla Cegielnia, Flokusy, Markubowo, Osada Leśna, Osiedle Marii Curie Skłodowskiej, Osiedle Plebanka, Osiedle Rogali, Osiedle Tysiąclecia, Osiedle Za Dworcem, Osiedle Świerkowa, Plebanka, Szydlice, Wierzysko i Osiedle Zachód (budownictwo TBS).
Historia Początki miasta pod koniec XIII w. Początkowo była to osada znajdująca się przy grodzie obronnym. Prawa miejskie uzyskała w 1398 r.
Z historią miasta związanych jest wiele ciekawych opowieści. Jedna z nich dotyczy herbu Kościerzyny, na którym widnieje niedźwiedź pod dębem. Niedźwiedź – ponieważ według legendy przed wiekami zwierzę to nękało mieszkańców osady leżącej na terenie dzisiejszego miasta. Potężna bestia była postrachem okolicy. Napotkanych w borze ludzi zabijała uderzeniem silnych łap, siejąc powszechne przerażenie. Do czasu, aż znalazł się śmiałek – odważny syn kowala, który postanowił położyć kres życiu bestii. Wziąwszy dzidę i tarczę w głębi puszczy stoczył z niedźwiedziem bój na śmierć i życie.
Ślady przeszłości miasta zachowane w dokumentach sięgają 1284 r., kiedy to „Costerina” wraz z 21 innymi miejscowościami ziemi „Dirsoua” (Tczew) została nadana przez księcia pomorskiego Mściwoja II księżniczce Gertrudzie – najmłodszej córce księcia Sambora II z Tczewa.
Ważnymi datami w czasach jej podległości Krzyżakom są kolejno: 1346 r. – lokacja wsi Kościerzyny na prawie chełmińskim i 1398 r. – odrębna lokacja Kościerzyny jako miasta, które z czasem wchłonęło wioskę. W 1440 r. miasto przystąpiło do Związku Pruskiego i po wybuchu powstania przeciwko Krzyżakom w 1456 r. zostało obsadzone przez sprzymierzone oddziały gdańskie. Brak umocnień nie pozwolił na długą obronę i gród został przez wojska zakonne odbity. W połowie XV w. miasto liczyło 300 mieszkańców. Zajmowali się oni głównie rolnictwem, ale również rzemiosłem, warzeniem piwa itp. W 1462 r. wyparto Krzyżaków z miasta, a po zawarciu pokoju toruńskiego Kościerzyna stała się siedzibą powiatu w województwie pomorskim Korony Polskiej. Urząd starosty był dziedziczony, funkcję pełnili przedstawiciele rodu Denhofów, Kostków i Wilkanowskich. W XVII wieku trzy razy wybuchały pożary niszczące miasto, miasto było rabowane przez maszerujące wojska, a epidemia zdziesiątkowała mieszkańców, w 1772 r. mieszkało tu tylko 602 mieszczanJarosław Ellwart "Powiat kościerski, mapa turystyczna" Wydawnictwo Region Gdynia 2012 . mały|Widokówka z czasów zaborów Do XIX wieku był to ośrodek rejonu rolniczego. Od 1775 r. siedziba pruskiej administracji leśnejKrzysztof Jażdżewski Pruska administracja leśna na obszarze Nadleśnictwa Kościerzyna.. W 1818 r. Kościerzyna stała się siedzibą rozległego powiatu (Landkreis Berent), do miasta napłynęła okoliczna ludność kaszubska oraz rzemieślnicy i urzędnicy z Niemiec. Działała tu szkoła dla dziewcząt, seminarium nauczycielskie oraz progimnazjum męskie. Od połowy XIX wieku ważny ośrodek polskości na Kaszubach oraz miejsce rozwoju idei kaszubskich, na początku XX wieku rozwinął się ruch Młodokaszubów.
Na koniec 1892 r. miasto liczyło 4317 mieszkańców. W tym (na podstawie języka ojczystego): 2366 Kaszubów (2336 katolików i 30 ewangelików), 1471 Niemców (180 katolików i 1291 ewangelików), 396 Żydów, 80 Polaków i 4 osoby innych narodowości. mały|Pomnik Nieznanemu Żołnierzowi Polskiemu W pierwszej połowie 1900 r. doszło w mieście do ekscesów antyżydowskich. W nocy z 17 na 18 kwietnia obiektem ataku stała się synagoga, w której wybito wszystkie szyby. Wydarzenia te były echem gwałtownych wystąpień przeciwko społeczności żydowskiej w nieodległych ChojnicachAnna Magdzińska. UAM w Poznaniu. Chojnice 1900 r. – zajścia antyżydowskie czy pogrom? https://rcin.org.pl/ihpan/Content/133857/PDF/WA303_165801_II14367-2_Magdzinska.pdf s.171.
W 1919 r. podczas przekazywania władzy administracji polskiej rozbrojono oddział Grenzschutzu i zmuszono do ustąpienia niemieckiego burmistrza, w odpowiedzi władze niemieckie zagroziły zbombardowaniem miasta. Jak podaje Marian Kallas Niemcy po kilku dniach otoczyli miasto i przeprowadzili aresztowania wśród działaczy polskich. Aresztowani zostali: Franciszek Piechocki, bracia: Józef i Jan Toczkowie, Józef Kostka, a także Jan Glock. Zatrzymanych osadzono w twierdzy Wisłoujście. Konflikt zażegnało wkroczenie zimą 1920 r. polskiego oddziału Hallerczyków. W latach 20. XX wieku miasto zaczęli licznie odwiedzać turyści. W 1931 r. przebudowano linię kolejową do Żukowa, dzięki czemu stała się częścią tzw. magistrali węglowej (Górny Śląsk-Gdynia). Rozpoczęto też przygotowania do budowy autostrady z centralnej Polski, przez Toruń do Gdyni, która przebiegałaby przez Kościerzynę, plany te przekreślił wybuch II wojny światowej. W połowie lat trzydziestych wybudowano fabrykę bekonów, która rozwinęła się w Kościerskie Zakłady Mięsne.
Po wybuchu II wojny światowej 2 września 1939 r. miasto zajęli hitlerowcy. Niemcy zburzyli synagogę, po której jest dziś pusta parcela między budynkami przy ul. Tkaczyka o numerach 3 i 4https://koscierzynapejzaze.wixsite.com/koscierzyna/single-post/2016/09/12/synagoga. Zbrodniarz Günther Modrow został okupacyjnym starostą i kierownikiem powiatowej organizacji NSDAP, był on głównym inspiratorem zbrodni w Skarszewach oraz oprawcą miejscowej ludności. Po likwidacji inteligencji wysiedlono ludność, która zamieszkała w mieście po 1920 r. W styczniu 1945 r. przez Kościerzynę przeszedł marsz śmierci jeńców alianckich z obozu jenieckiego Stalag XX B. 8 marca 1945 r. do miasta wkroczyła Armia Czerwona, obyło się bez większych zniszczeń, jednak kontakt z żołnierzami radzieckimi, dokonującymi często grabieży i gwałtów na miejscowej ludności, niesłusznie traktowanej jako niemiecka, zapisał się negatywnie w pamięci mieszkańców.
W czasach Polski Ludowej liczba ludności zwiększyła się poprzez wybudowanie kilku osiedli bloków mieszkalnych. Jednocześnie dbano o kulturę; w 1965 r. założona została (druga w kraju) Izba Regionalna. Zwrócono uwagę na produkowany tu dawniej kaszubski miód pitny. Po wojnie tradycje miodosytnictwa kontynuowała Wytwórnia Miodów Pitnych. W latach osiemdziesiątych rozpoczęto budowę nowego szpitala (ukończony w 1998 r.); mającego być zapleczem sanitarnym dla Trójmiasta w wypadku użycia broni masowego rażenia.
W 1992 r. utworzono samodzielną gminę miejską Kościerzyna poprzez wyłączenie obszaru miasta z dotychczasowej gminy miejsko-wiejskiej.
Kostkowie Z Kościerzyną związany jest ród Kostków herbu DąbrowaJerzy Antoni Kostka, Kostkowie herbu Dąbrowa. Wyd. Z.P. POLIMER Koszalin 2010, , s. 134, 135, 140 i 141· Materiały do biografii genealogii i historii rodu Kostków herbu Dąbrowa, praca zbiorowa pod red. Barbary Fabiszewskiej. Wyd. Stowarzyszenie Rodu Kostków, Białystok-Koszalin 2012, , s. 19, 20, 21 i 22· Janina Młyńska-Niwińska, Rodzinne historie po mieczu i kądzieli. Wspomnienia. Wyd. „Finna” Gdańsk 2010, , s. 29, 30, 31, 32, 33, 36., którego przedstawiciele byli starostami kościerskimi: Stanisław Kostka (1540–1555), Krzysztof Kostka (1555–1594), Krzysztof junior Kostka (1594–1602), Anna Kostkowa z Pileckich (1602–1603). mały|Zarząd i członkowie Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Kościerzynie W Kościerzynie urodził się Stanisław Bolesław Kostka, który dwukrotnie był delegatem Prus Zachodnich w parlamencie berlińskim w 1907 i 1912 r. reprezentując powiat grudziądzki. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę był w 1920 r. komisarycznym burmistrzem Radzynia Chełmińskiego, a w następnym 1921 r. został pierwszym wybieralnym burmistrzem Świecia nad Wisłą i pełnił tę funkcję do 19 stycznia 1935 r.
Przynależność administracyjna 1878–1920 – prowincja Prusy Zachodnie 1920–1939 – województwo pomorskie 1939–1945 – Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie 1945–1975 – Województwo gdańskie (1945–1975) 1975–1998 – Województwo gdańskie (1975–1998)
Nazwy ulic w PRL Długa – dawniej Bieruta (przed 1939 r. ulica Wilsona) Kapliczna – dawniej Waryńskiego Klasztorna – dawniej Buczka Kościelna – dawniej Nowotki Rynek – dawniej plac 1 Maja Sikorskiego – dawniej Świerczewskiego Strzelecka – dawniej 22 LipcaNa podstawie: Franciszek Mamuszka, Izabella Trojanowska „Kościerzyna i ziemia kościerska”, Wydawnictwo Morskie 1972. Wodna – dawniej Safiana Kartuska – dawniej Małgorzaty Fornalskiej
Demografia Rok Liczba ludności 1960 10 900 1970 15 100 1975 17 100 1976 17 636 1980 18 664 1985 20 658 1990 22 663 1993 22 972 1994 23 080 1995 23 174 1996 23 278 1998 23 501 1999 22 826 2000 22 916 2001 23 060 2002 23 218 2003 23 196 2004 23 145 2005 23 031 2006 23 528 2007 23 022 2008 22 976 2009 23 101 2010 23 138 2011 23 765
Dane z 30 czerwca 2009 r.: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 23 000 100 11 871 51,6 11 129 48,4Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 1 452,9 749,9 703
Według danych z 2005 r. średni dochód na mieszkańca wynosił 1538,67 zł.
Piramida wieku mieszkańców Kościerzyny w 2014 r. 690x480px
Transport mały|Muzeum Kolejnictwa w Kościerzynie
alt=Widok na dworzec i fragment stacji w Kościerzynie z peronu 1.|mały|Peron dworca w Kościerzynie Kościerzyna jest ważnym lokalnym węzłem kolejowo-drogowym. Krzyżują się tu linie kolejowe nr: 201 (Nowa Wieś Wielka – Gdynia), 211 (do Chojnic), a w przeszłości 233 (do Pszczółek) oraz drogi: krajowa nr 20 (ze Stargardu do Gdyni) z drogami wojewódzkimi nr 214 (z Łeby do Warlubia) i 221 (z Gdańska).
Około 10 km na zachód od miasta znajduje się lądowisko Korne, a 27 km na południe lądowisko Borsk.
W 2010 r. przy ul. Piechowskiego oddano do użytku sanitarne lądowisko.
W 2015 r. rozpoczęła się budowa 7,6 km obwodnicy miasta w ciągu drogi krajowej nr 20, która ma przejąć około 30–50% ruchu tranzytowego przez miasto. Obwodnica posiada układ pasów 2+1 (dwa pasy w jednym kierunku trwale odseparowane od jednego w przeciwną stronę). Inwestycja została oddana do użytku 1 października 2017 r. i kosztowała ponad 164 mln złDość korków w Kościerzynie, metrocafe.pl 22.10.2015.Jedno z najbardziej zakorkowanych miast na Pomorzu ma już obwodnicę..
Od 1 kwietnia 2015 r. funkcjonująca w mieście komunikacja miejska stała się bezpłatna dla pasażerów.
Zabytki i atrakcje turystyczne mały|Kościół Świętej Trójcy, z obrazem Matki Boskiej Kościerskiej mały|Kościół Zmartwychwstania Pańskiego Pietà Kościerska z ok. 1390 r. w kaplicy sióstr niepokalanek, przeniesiona z ChełmnaMonika Jakubek-Raczkowska, Rzeźba gdańska przełomu XIV i XV w., Warszawa 2006, s. 98, 225.. Kościół farny pod wezwaniem świętej Trójcy – zbudowany w latach 1914–1917 na planie krzyża greckiego w stylu neobarokowym. W kościele znajduje się cudowny obraz Matki Boskiej Kościerskiej, który jest namalowaną w 1616 r. kopią dzieła z IX wieku. pomnik Józefa Wybickiego autorstwa Wawrzyńca Sampa z 1975 r.