Książ (Polska nazwa ustalona Rozporządzeniem Ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 1 czerwca 1948 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości, ., a w latach 1945–1947 „Książno”Szyperski A., Mosingiewicz E., Książno. Zamek Piastowski (dzieje – legendy; Wałbrzych 1947.).) – zabytkowy zamek w kompleksie zamkowym, zlokalizowany w wałbrzyskiej dzielnicy Książ na Pogórzu Wałbrzyskim, będący częścią Książańskiego Parku KrajobrazowegoWykaz urzędowych nazw miejscowości w Polsce. Warszawa: Wyd. Akcydensowe, 1980–82.. Jest trzecim co do wielkości zamkiem w Polsce (po Zamku w Malborku i Zamku Królewskim na Wawelu), zajmując około 42 840 m² powierzchniPrzybliżona powierzchnia wynikająca z pomiarów na stronie internetowej geoportal.gov.pl.. Znajduje się na Szlaku Zamków Piastowskich. Obiektem od 1991 roku zarządza spółka Zamek Książ w Wałbrzychu.
Budowla posiada ponad 400 pomieszczeń (wraz z zabudowaniami gospodarczymi ok. 600), jej powierzchnia od parteru do 4 piętra liczy 10 062 m², natomiast 5 kondygnacja ma 894 m². Łącznie jest to około 11 tys. m² (bez wliczania powierzchni piwnic zamkowych). Wraz z kilkunastoma budowlami znajdującymi się przy samym zamku, do administracji Książa należy 16 822 m² powierzchni użytkowej.
Historia Legenda Według legend odnoszących się do dziejów piastowskich na zamku Książ, pierwszą warownię miał w tym miejscu wznieść w połowie X wieku rycerz o imieniu Funkenstein. Jeszcze jako młody chłopak w 933 roku miał on podarować księciu saksońskiemu, Henrykowi I Ptasznikowi, worek wykopanego w lesie węgla, sytuacja miała ucieszyć władcę do tego stopnia, że w nagrodę nadał mu godność szlachecką wraz z przydomkiem Tego Który Przynosi Kamienie Dające Iskry. Nakazał mu również powrócić na Śląsk, odnaleźć dogodne miejsce i zbudować w jego sąsiedztwie obronny gród, aby z jego pomocą strzec odtąd czarnego skarbu.
1288–1293 W źródłach historycznych, Książ po raz pierwszy pojawia się 25 lutego 1293 r. jako element tytulatury księcia Bolka I (Bolko dei gratia dux Slesie et dominus de Wrstenberc), zamek mógł być wzniesiony od podstaw lub w wyniku modernizacji istniejącego już obiektu. Nastąpić to musiało po 1291 r., gdyż na początku tego roku Bolko I tytułował się jeszcze panem Lwówka, a nie Książa.
Niektóre źródła podają informację, że budowa zamku Książ trwała w latach 1288–1292, na miejscu dawnego grodu drewnianego zniszczonego w 1263 roku przez Przemysła Ottokara II.
Nowo wybudowana budowla, zwana na początku „Książęcą Górą”, miała wyróżniać się spośród innych tego rodzaju budowli, nie tylko dogodnym położeniem pod względem wojennym, ale i malowniczą lokalizacją w sercu lasów. Obiekt uważano wówczas za „klucz do Śląska”, o bardzo ważnym znaczeniu strategicznym.
Wspomniany wcześniej tytuł dominus Wrstenberc, zachowali też następcy Bolka I, a jego syn Bernard Świdnicki włączył zamek do systemu obronnego granic księstwa.
1337–1392 mały|Alternatywny wygląd Bolka II Najstarszy znany dokument dotyczący bezpośrednio zamku Książ pochodzi z 1337, jest w nim mowa o pastwiskach należących do Świebodzic we wsi Pełcznica, znajdujących się nieopodal zamku Furstenberg ().
Dawniej władcy mieli zwyczaj przekazywania w dzierżawę różnych zamków i posiadłości rodom rycerskim, stąd też na terenach do nich należących w różnych zamkach zasiadali burgrabiowie (zarządcy zamku). Fürstenberg został ponownie odnotowany w zapisie rocznikarskim z 1355. Dotyczył poskromienia przez Bolka II jego zbuntowanych wasalów i przejęcia ich zamków: Książ, Cisy, Czarny Bór i Konradów, leżących w okolicach dzisiejszego Wałbrzycha. Miało bowiem dojść do buntu rycerskiego skierowanego przeciwko Bolkowi II, jednakże jego tło, jak i motywy akcji księcia nie są całkowicie jasne, choć niektórzy historycy twierdzą, iż miało to związek z układem sukcesyjnym zawartym przez niego z królem Czech. Twierdza Książ została wówczas odbita z rąk burgrabiego Kekelona von Czirn.
Kekelon po raz pierwszy jest wymieniony w źródłach historycznych z 1341, skąd pochodzi informacja o pełnionym przez niego stanowisku burgrabiego na Książu. Był rycerzem, który w świetle wcześniejszych dokumentów jawił się jako jedna z najznaczniejszych postaci w księstwie i zaufana osoba Bolka II.
Po odzyskaniu przez Bolka II zamku, powołany został kolejny burgrabia w osobie Bernarda von Zedlitz. W funkcji tej widoczny był między 1356 a 1371, najczęściej jako świadek w dokumentach Bolka II wystawianych w Świebodzicach, tytułowany vom Furstinstein (z Książa) jeszcze w 1392, choć już po 1371 prawdopodobnie przestał sprawować swoją funkcję.
Na mocy wspomnianego wcześniej układu sukcesyjnego, po bezpotomnej śmierci Bolka II, w 1368 dobra ksiąskie przeszły pod panowanie władcy Czech, Karola IV Luksemburskiego, z zastrzeżeniem dożywotniego władania majątkiem przez wdowę po Bolku II – Agnieszkę Habsburżankę. Bolko II przed śmiercią zdołał w znacznym stopniu rozbudować zamek.
Przed 1386 burgrabią Książa został Piotr z Prochowic (), mąż Elżbiety z Prochowic (). Niedługo później miało dojść do sprzedaży zamku. Z aktu transakcji wynika, że obiekt wraz z przyległościami miał przejść na rzecz czeskiego starosty Benesza z Choustnik (, cz. Beneš de Huznich). Oprócz warowni książańskiej, dobra te obejmowały m.in. miasteczko Świebodzice oraz wsie; Pełcznicę i Ciernie. Akt sprzedaży został spisany 1 stycznia 1386 przez Agnieszkę Habsburżankę, z jego treści wynika, że: Elżbieta von Parchwitz, budzi wśród współczesnych historyków wiele kontrowersji. Niektórzy z nich uważają ją za córkę Bolka II i Agnieszki.
W 1388 Benesz powiększył swe dobra wokół Książa, kupując czynsze z sołectwa w Pełcznicy od Bernarda von Zedlitz, które ten ostatni najpewniej nabył jeszcze w okresie sprawowania urzędu tutejszego burgrabiego. Pod rządami Benesza von Choustnik pojawił się w Książu urząd burgrabiego starościńskiego, który sprawował Mikołaj von Gerhardsdorf odnotowany w 1387. W 1389 Benesz wziął pożyczkę od Jana von Cziras (Jan z Sieradza), dla której zabezpieczeniem był m.in. zamek Książ.
W 1392 budowla przeszła we władanie króla czeskiego, Wacława IV Luksemburskiego z powodu śmierci Agnieszki Habsburżanki. Wacław uczynił z zamku siedzibę starostów.
1410–1482 W 1410 pierwszym starostą został Jan von Chotienitz (Jan z Chotěmíc), a Książ z dobrami nabył za sumę 400 kop groszy praskich z rąk Wacława IV. Po jego śmierci (zm. 1428) majątek odziedziczył jego syn, Janko von Chotienitz (Janko Młodszy), który od 1430 miał władać zamkiem wraz z Hermannem von Czettritz (Herman Czettritz). Po śmierci Janka (zm. 1447), najstarsza z jego córek wyszła za mąż za Hermana von Czetritza, wnosząc w wianie książański majątek. Herman zmarł w 1454, a dobra (bez posiadłości przynależnych zamkowi Grodno w Zagórzu Śląskim) przejął syn Hans von Czettritz.
W 1463 warownię podporządkowuje sobie król Czech, Jerzy z Podiebradów, który przekazał je swemu zaufanemu dowódcy wojskowemu Birce von Nassidel. W 1466 Birka odstąpił Książ wraz ze Świebodzicami, Hansowi Schellendorfowi, w ramach zastawu za 5200 guldenów. W trakcie wojny sukcesyjnej o Śląsk, Hans Schellendorf był jednym z najwytrwalszych stronników króla Jerzego, a po jego śmierci w 1471 wspierał też Władysława Jagiellończyka w walce z królem węgierskim, Maciejem Korwinem i asystującym go Wrocławiem. Zdołał też dwukrotnie obronić zamek przed atakiem wojsk węgierskich w 1475 i 1477. Dopiero kolejne oblężenie z 1482, zorganizowane przez stany śląskie i łużyckie oraz wojska węgierskie, złamało opór niepokornego feudała, który ostatecznie został wtrącony do więzienia.
Maciej Korwin przekazał zamek staroście Jerzemu von Stein, który w trakcie podboju był dowódcą zjednoczonych sił węgierskich i wrocławskich. Jerzy jako pierwszy przyczynił się do zmiany charakteru zamku z twierdzy, zamieniając większość pomieszczeń obronnych na mieszkalne. W tym okresie powstała południowa część obiektu na cześć władcy zwana odtąd Skrzydłem Macieja.
1484–1599 Od 1484 do 1497 starostą Książa był Fryderyk von Hohberg. W 1497 Władysław II Jagiellończyk, wydzierżawił dobra książańskie (2 miasta, 5 zamków i 17 wsi) za 10 tys. groszy praskich swemu kanclerzowi, Janowi von Schellenbergowi. W 1503 roku jego syn Jerzy von Schellenberg zamienił dobra Książ na dobra głubczyckie z Piotrem Haugwitzem. Ten ostatni 11 czerwca 1509 roku sprzedaje Książ i sąsiadujące z nim dobra za nieznaną kwotę rycerzowi, Kunzowi von Hohbergowi (rodzina Hohberg w 1714 roku zmieniła nazwisko na Hochberg). To właśnie jego ród w największym stopniu wpływa na historię Książa (obiekt pozostaje w ich rękach aż do jego konfiskaty przez nazistów w 1941 r.). Dzięki tej możnej śląskiej familii zamek przechodził liczne „metamorfozy”.
W latach 1548–1555 Hochbergowie dokonali pierwszej dużej przebudowy nadając zamkowi styl renesansowy, równocześnie znacząco rozszerzyli swoją posiadłość, która w 1599 obejmowała 31 wsi i miasta Boguszów, Mieroszów i ŚwiebodziceJanusz Czerwiński, Ryszard Chanas: Dolny Śląsk – przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 1977 s. 198–200..
1605–1688 5 kwietnia 1605 r., Konrad III von Hochberg otrzymuje od cesarza Rudolfa II dziedziczne prawo do zamku w miejsce dzierżawy. Zamek staje się dziedziczną własnością rodu Hochberg, którą władali przez następne 400 lat. W czasie wojny trzydziestoletniej w latach 1618–1648 na zamku Książ przebywał sam Albrecht von Wallenstein.
W trakcie tego konfliktu Książ kilkakrotnie ulegał częściowemu zniszczeniu i był plądrowany. Umocnienia zniszczone podczas ataku Szwedów w 1646 roku, przebudowano w 1648 na tarasy ogrodowe w stylu francuskim. W 1688 przebudowano północne skrzydło (tzw. Długi Mur).
1705–1847 mały|Zamek Książ w 1738 roku, rycina rysunku Friedricha Wernera W latach 1705–1732 Konrad Ernest Maximilian von Hochberg (1682-1752) zainicjował tzw. pierwszą wielką przebudowę zamku. Budowniczym został Feliks Antoni Hammerschmidt. Usunięto dawne fortyfikacje, powstały nowe pomieszczenia gospodarcze, bramy wjazdowe, tarasy ogrodowe i mała architektura. W tym okresie powstała również biblioteka pałacowa, zbiory przyrodnicze i kolekcje sztuki. Powstało reprezentacyjne skrzydło barokowe, Dziedziniec Honorowy i budynki przedzamcza (oficyny, łaźnia, budynek bramny, posterunek i biblioteka). Na Wzgórzu Topolowym zbudowany zostaje także pawilon letni, który w II połowie XIX wieku staje się rodzinnym mauzoleum Hochbergów. W 1772 utworzono majorat ksiąski.
W latach 1789–1833, Jan Henryk VI von Hochberg (1768–1833) zagospodarowuje najbliższe otoczenie zamku. Na terenie parku zamkowego wg projektu Christiana Wilhelma Tischbeina powstają różne budynki, przebudowane zostały istniejące resztki ruin dawnego zamku tzw. (Starego Książa) i przekształcone na romantyczne ruiny dla księcia Hansa Heinricha VI von Hochberga.
W 1844 r., powstała też słynna stajnia i masztalarnia (Po wojnie przejęło ją polskie Ministerstwo Rolnictwa, obecnie prowadzona jest tam jednostka hodowli koni, grupująca ogiery głównie rasy śląskiej). W roku 1847, do dóbr dołączono księstwo pszczyńskie.
1856–1938 mały|Zamek Książ w 1920 roku W 1856 roku, panem na Książu zostaje Jan Henryk XI von Hochberg, hrabia von Hochberg i książę von Pleß – w ostatnich latach swojego życia nawet Herzog von Pleß. Tytuł arcyksięcia był najwyższym tytułem książęcym, jaki mogła otrzymać osoba spoza rodziny panującej.