thumb|upright=1.7|Galicja – podział administracyjny w ramach II RP thumb|upright=1.2|Królestwo Galicji i jego zmiany terytorialne Galicja (, – Hałyczyna, , ) – potoczna nazwa austriackiego kraju koronnego Królestwa Galicji i Lodomerii, istniejącego w latach 1772–1918.

Historia Galicji w ramach Cesarstwa Austrii i Austro-Węgier thumb|upright=1.2|Galicja (6) w składzie Austro-Węgier Określenie Galicja i Lodomeria, potocznie skracane do samej tylko Galicji, do użycia weszło po I rozbiorze Polski. Wówczas to Austrii przypadły ziemie obejmujące m.in. Ruś Czerwoną ze Lwowem, Przemyślem, Sanokiem i Bełzem, południową Małopolskę z Oświęcimiem, Tarnowem i Nowym Sączem oraz zachodni fragment Podola (Tarnopol, Zbaraż) i fragment ziemi chełmsko-włodzimierskiej z Zamościem. Obecnie zalicza się do niej ziemie południowej Małopolski, Roztocze Wschodnie, Podkarpacie Wschodnie i Wyżynę Podolską na zachód od Zbrucza. Granice Galicji tym samym nie pokrywają się z granicami właściwych dzielnic historycznych i krain historycznych, na obszarze których istniała w latach 1772–1918, takich jak Małopolska, Ruś Halicko-Włodzimierska czy Ruś Czerwona.

Tereny te uzyskały status kraju koronnego Austrii o oficjalnej nazwie Królestwo Galicji i Lodomerii (, lub w formie zreukrainizowanej ). Nawiązując do tytułu , dyplomacja austriacka starała się uzasadnić prawo monarchów austriackich – jako spadkobierców korony węgierskiej – do zajętych ziem. W wyniku tego zabiegu propagandowego znaczenie nazwy Galicja rozszerzyło się na ziemie nigdy nie wchodzące w skład księstwa halickiego. Stolicę Królestwa Galicji i Lodomerii miano umieścić w Jarosławiu (jako mieście położonym w centrum), rozważano też kandydaturę Przemyśla, w końcu zdecydowano się jednak na Lwów, jako największe miastoM. Wieliczko, 500 zagadek o Rzeszowie i Ziemi Rzeszowskiej, Warszawa 1973; F. Persowski, Przemyśl pod rządami austriackimi 1772-1918. W: Tysiąc lat Przemyśla. Zarys historyczny, Kraków 1974.. Centralnym organem władzy w latach 1772–1849 pozostawało Gubernium galicyjskie kierowane przez gubernatora, a od 1826 generalnego gubernatoraOswald Balzer, Historia ustroju Austrii w zarysie, Lwów 1899, s. 355.. Ostatecznie granice prowincji ustalono na kongresie wiedeńskim, natomiast krajem koronnym Galicja stała się w 1850 roku. Początkowo w 1774 roku obszar prowincji podzielono na 6 cyrkułów: bełski, czerwonoruski, krakowski, lubelski, podolski i sandomierski. Te z kolei dzieliły się na 59 dystryktów. W 1777 roku zmniejszono liczbę dystryktów do 19, a w 1782 roku zrezygnowano z dwustopniowego podziału administracyjnego, ustanawiając 19 cyrkułów.

Po III rozbiorze w 1795 roku do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od „starej”, obejmującej tereny uzyskane w 1772 roku). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami, Lublinem, Chełmem i Białą Podlaską. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego i nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 roku częścią Królestwa Kongresowego. W 1846 roku Austriacy ponownie zajęli Kraków, likwidując formalnie niezależną Rzeczpospolitą Krakowską (która stała się teraz Wielkim Księstwem Krakowskim). Od tego czasu oficjalna nazwa prowincji brzmiała: Królestwo Galicji i Lodomerii wraz z Wielkim Księstwem Krakowskim i Księstwem Oświęcimia i Zatora ().

W marcu 1849 roku od Galicji odłączono wcześniej do niej należącą Bukowinę, tworząc nowy kraj koronny – Księstwo Bukowiny. Zastąpiono wówczas gubernium nową instytucją Namiestnictwem Galicji kierowanym w latach 1849–1918 przez NamiestnikaAndrzej Dziadzio, Mateusz Mataniak, Namiestnictwo galicyjskie (1854–1914). Organizacja i zadania, „Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa” 2018; 11 (1), s. 137.. W 1854 roku wprowadzono nowy podział administracyjny, ustanawiając w obrębie cyrkułów powiaty, a w latach 1865–1867 zlikwidowano cyrkuły i zreorganizowano sieć powiatów, likwidując część z nich. Utworzono urzędy powiatowe, które w 1868 roku nazwano starostwami powiatowymi. Powiaty dzieliły się na obszary dworskie i gminy. Ogółem utworzono 79 powiatów i 2 miasta wydzielone – Lwów i Kraków, w tym (1902 roku):

W obrębie Galicji zwykło się wyróżniać część zachodnią i wschodnią (kryterium podziału stanowiły ustanowione w 1850 r. okręgi sądów apelacyjnych II instancji) na dwa okręgi z siedzibami we Lwowie i Krakowie. Do tego podziału dostosowano podział izb adwokackich, notarialnych, lekarskich, aptekarskich, handlowych i przemysłowych. Galicja Zachodnia obejmowała Kraków (formalnie nie należał do Galicji – Wielkie Księstwo Krakowskie, lecz de facto był jej częścią od 1846 roku), Białą Krakowską, Tarnów, Rzeszów, Krosno, Nowy Targ, Chrzanów (tak jak w przypadku Krakowa) i Nowy Sącz. Stanowiło ją 29 powiatów (a w nich 2491 gmin i 2041 obszarów dworskich) i Kraków. Do Galicji Wschodniej zaliczano Sanok, Jarosław, Przemyśl, Lwów, Stanisławów i Tarnopol. Stanowiło ją 50 powiatów (a w nich 3734 gminy i 3488 obszarów dworskich) i Lwów. W życiu codziennym oraz pracach publicystycznych z przełomu XIX i XX wieku funkcjonował również inny podział, bazujący na kryterium narodowościowym: na Galicję Zachodnią (od Krakowa do Rzeszowa), Galicję Środkową (rozpościerającą się między Rzeszowem a Samborem) i Galicję Wschodnią (od Sambora do rzeki Zbrucz).

Etnografia Galicji Galicja była tradycyjnie regionem wielonarodowościowym i wielowyznaniowym. Obok Polaków i Ukraińców mieszkali tu Żydzi, Niemcy, Ormianie, i inne narodowości. Kościół katolicki był reprezentowany w trzech obrządkach: łacińskim, bizantyjsko-ukraińskim i ormiańskim. Działały tu również administratury Kościołów protestanckich i prawosławnych. Ponadto żyli tu mozaiści, muzułmanie i mennonici. Sam Lwów był siedzibą trzech metropolii katolickich (rzymskokatolickiej, greckokatolickiej i ormiańskokatolickiej).

W drugiej połowie XIX wieku rozróżniano przede wszystkim dwie wielkie grupy etnograficzne na obszarze ówczesnej Galicji, tj. górali, czyli mieszkańców gór, i podalaków, czyli równiaków, mieszkańców równinSGKP tom II. s. 458.. Rody góralskie: Żywczaki, Babiogórcy, Rabczanie, czyli Zagórzanie, Kliszczaki, Podhalanie, Nowotarżanie, Górale pienińscy i sądeccy, Spiżanie, czyli Gardłaki, Kurtacy, czyli Czuchońcy (Łemkowie, Rusnaki), Bojkowie (Werchowyńcy), Tucholcy, Huculi (Czarnogórcy). Rody równiaków galicyjskich: Krakowiacy, Mazury, Grębowiacy (Lesowiacy, czyli Borowcy), Głuchoniemcy, Rzeszowiacy, Bełżanie, Bużanie (Łopotniki, Poleszuki), Opolanie, Wołyniacy, Pobereżcy, czyli NistrowianieSGKP tom II. s. 459..

Następującą charakterystykę ludności Galicji przedstawia dokument Gubernium Lwowskiego z 1841 roku:

Etymologia W drugiej połowie XII w. nazwa ta pojawia się po raz pierwszy w źródłach węgierskich, w łacińskiej formie Rex Galiciae et Lodomerie jako jeden z tytułów króla Węgier, Gejzy II, co było wyrazem węgierskich roszczeń do terenów Rusi halickiej. Ta zlatynizowana nazwa ziemi halickiej i włodzimierskiej trafiła do języka polskiego za pośrednictwem niemieckiego. Obecne znaczenie określenia Galicja ukształtowało się w czasach zaboru austriackiego.

Oba człony – Galicja i Lodomeria – pochodzą od zlatynizowanych nazw średniowiecznych stolic książęcych odpowiednio Halicza dla Galicji, Włodzimierz Wołyński dla Lodomerii (choć sam Włodzimierz nie znajdował się na obszarze zaboru austriackiego i był wraz z Wołyniem częścią zaboru rosyjskiego). Samo pochodzenie nazwy Halicz nie jest jasne. Niektóre prace wywodzą tę nazwę od celtyckiego, czasami greckiego słowa hal„Hal, salt land, or salt marsch”, [w:] A dictionary of the Welsh language. William Owen Pughe. s. 213.; zob. Hallein, meaning „little saltworks”, Halle, Hallstatt name means „place of salt”. The city has long been famous for its salt manufacture, and this is probably the basic sense of its name, from Middle High German hal, „saltworks.” But an alternate origin in Old Saxon halla, „hall,”, [w:] Adrian Room. Placenames of the world. 2006. s. 157; „Wiadomo, że były próby lokalizowania w okolicy Halicza źródeł słonych i wysuwano kombinacje etymologiczne”, [w:] Archeologia. PAN. 1962. vol. 12. – sól. Centra wydobycia i sprzedaży soli zlokalizowane był już od średniowiecza m.in. w Drohobyczu, Samborze, Starej Soli, Dolinie i HaliczuMaurycy Horn. Walka klasowa i konflikty społeczne w miastach Rusi Czerwonej. 1972. s. 240.. Na zachodzie m.in. w Wieliczce, Bochni oraz Górach Słonnych.

Pojęcie Galicja oznacza jednak obszar o wiele większy niż sama tylko ziemia halicka, za to nie zawiera większej części dawnej ziemi włodzimierskiej.

Centusie Mieszkańcy Galicji, głównie krakowianie określani byli żartobliwym i potocznym słowem „centuś”, odnoszącym się do ich rzekomego skąpstwa. Termin ma swoją genezę w czasach zaborów austriackich, kiedy to najniższą jednostką monetarną (w latach 1857–1892) był krajcar, w Galicji nazywany centem, a Kraków przeżywał okres zapaści gospodarczej i pauperyzacji.

W 1858 roku przeprowadzono w cesarstwie austriackim reformę walutową, wprowadzając złoty reński austriacki. Ponieważ nowy złoty dzielił się na sto części, więc „Gazeta Lwowska” przy poparciu krakowskiego „Czasu” zaproponowała dla 1/100 nazwę cent – od centum – sto1. M. Czuma, L. Mazan, „Austriackie gadanie, czyli encyklopedia galicyjska”, Anabasis. Kraków 1998. ..

thumb|Arpad z rycerzami, z charakterystycznym motywem czarnej kawki (corvinusa) na tarczy herbowej nawiązującej później do godła Galicji

Historia

thumb|Historia przynależności Grodów Czerwieńskich i Rusi Czerwonej (Halickiej)

Archeologia Epoka brązu (XVIII wiek p.n.e. – VIII wiek p.n.e.)

Epoka żelaza (VIII wiek p.n.e. – trwa nadal)

600 – pierwsze archeologiczne ślady obecności Słowian thumb|Gejza II, rex Galiciae et Lodomeriae, pierwszy król halicko-włodzimierski, 1150 thumb|Andrzej II rex Galiciae et Lodomeriae z królową Gertrudą von Andechs-Meranien

Grody Czerwieńskie

Pierwsza pisemna wzmianka wspominająca największy gród galicyjski w Haliczu pochodzi z roku 898 i jest autorstwa nieznanego z imienia kronikarza. Wynika z niej, że w Haliczu przebywali wówczas Węgrzy. Następnie w najstarszej kronice kronikarza ruskiego Nestora z roku 981 znajduje się pierwsza wzmianka o terenach, na których położony był obszar późniejszej Galicji: poszedł Włodzimierz na Lachów i zajął im grody ich Przemyśl, Czerwień i inne grody mnogie, które i do dziś są pod Rusią. W Geografie Bawarskim Lędzianie występują pod nazwą Lendizi i posiadają 98 grodów. Prawdopodobnie wcześniej, do roku 981, tereny Grodów Czerwieńskich należały do państwa PiastówStanisław Zakrzewski, Mieszko I jako budowniczy państwa polskiego, Warszawa 1921; Jerzy Strzelczyk, Mieszko Pierwszy, Poznań 1992. lub istniało tam niezależne państwo LędzianGerard Labuda, Mieszko I, Wrocław 2002.. W czasie wyprawy wojennej na Kijów w 1018 roku odbił te tereny Bolesław I Chrobry. W 1031 przyłączył je do Rusi Kijowskiej Jarosław I Mądry, przesiedlając część ludności lędziańskiej w okolice Kijowa. Raz jeszcze przyłączył je na krótko (1077-1086) do monarchii wczesnopiastowskiej Bolesław Śmiały, utracił je ostatecznie na rzecz Rusi Kijowskiej Władysław I Herman. Po 1031 r. pojęcie Grodów Czerwieńskich zanikło.

Ruś Kijowska i wczesne Królestwo Polskie