Ustrój polityczno-administracyjny Wielkiej Brytanii w XIX w. – system parlamentarno-gabinetowy Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i IrlandiiPoczątki Parlamentu irlandzkiego sięgają końca XV w. Mógł się zbierać wyłącznie za zgodą króla. System legislacyjny został podporządkowany angielskiemu. W 1536 parlament uznał króla Henryka VIII Tudora – głową Kościoła irlandzkiego (w 1541 został królem Irlandii, podobnie jak jego następcy). Jednocześnie powołano namiestnika Irlandii. Do końca XVIII w. Parlament irlandzki reprezentowali jedynie anglikanie. Składał się z Izby Gmin, która liczyła 300 członków oraz Izby Lordów, w której zasiadało kilkudziesięciu parów (ich liczba uległa ciągłym zmianom – stanowili ok. 50% członków Izby) oraz z biskupów anglikańskich, tworzących drugą elitarną grupę wyższej instancji. Kadencja w parlamencie nie była określona. Członkowie jej składali przysięgę, w której oficjalnie potępiali i kwestionowali dogmat przeistoczenia. System wyborczy w Irlandii opierał się na zgniłych miasteczkach. 2 lipca 1800 angielski parlament przyjął akt unii (Act of Union), potwierdzony przez parlament irlandzki 1 sierpnia. Unia weszła w życie 1 stycznia 1801. Irlandczycy zgodzili się na polityczny związek pod warunkiem równouprawnienia katolików z protestantami. Obietnice nie zostały jednak dotrzymane, z uwagi na oporność króla Jerzego III, jak i angielskich parlamentarzystów. Na mocy tego układu utworzono Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii. W skład Zjednoczonego Królestwa wchodziły jednocześnie Walia i Szkocja (od 1707). Irlandczycy otrzymali 132 miejsca w parlamencie brytyjskim, z czego 100 przypadało na Izbę Gmin oraz 32 na Izbę Lordów. Równocześnie nastąpiło połączenie Kościołów: irlandzkiego z anglikańskim. – ukształtowany w XIX w. na mocy konwenansów konstytucyjnych.

Wielka Brytania jest monarchią parlamentarną. W państwie tym nie istnieje do dziś konwencjonalnie pojęta konstytucja pisana, inaczej: konstytucja w sensie formalnym, jak ma to miejsce w innych krajach. Zamiast jednego dokumentu istnieje szereg norm zwanych konwenansami konstytucyjnymi, czyli konstytucja w sensie materialnym. Obowiązuje doktryna zwierzchnictwa parlamentu. Najwyższą rangę mają ustawy, które określają m.in. rolę samorządu terytorialnego w społeczeństwie. W rzeczywistości rząd brytyjski ma swobodę w kształtowaniu struktury i funkcjonowania organów administracji lokalnej. Struktura samorządu terytorialnego została zapoczątkowana przez szereg ustaw w XIX w.

Reformy polityczne Źródła prawa konstytucyjnego Wielka Brytania nie posiada do dziś konstytucji pisanej. W XIX w. do źródeł prawa konstytucyjnego w Wielkiej Brytanii należały m.in.: prawo stanowione, obejmujące podstawowe akty prawne, na które składały się m.in. Magna Charta Libertatum (1215), Trennial Act (1641), Habeas Corpus Act (1679), Bill of Rights (1689) i Act of Settlement (1701); prawo precedensowe, dotyczące orzeczeń sądowych i obejmujące najważniejsze kwestie z zakresu prawa państwowego; konwenanse konstytucyjne, inaczej normy prawa niepisanego, które powstały na skutek działań instytucji pozasądowych w sprawach ustrojowych państwa; dzieła, traktaty i podręczniki prawnicze.

Akty legislacyjne thumb|Charles Grey Pierwszą ustawą wprowadzającą istotne zmiany polityczne w Zjednoczonym Królestwie był akt prawny z 4 czerwca 1832, Reform Act zakładający rozszerzenie władzy politycznej o nowe klasy społeczne i nowe okręgi wyborcze (reformy Charlesa Greya). Wprowadziła ona demokratyczne i obieralne organa rady miejskiejUstawa ta nie dopuściła do powstania tzw. klasy „polityków zawodowych”. Zrywała również z przywilejem, który gwarantował uczestnictwo w wyborach do Izby Gmin na skutek posiadania ziemi. Utrzymała jednak wysoki cenzus majątkowy. ; druga: Poor Law Amendment Act z 1834 zreorganizowała administrację opieki nad ubogimi. Gminy wiejskie przekazały opiekę nad najbiedniejszymi pod kuratelę specjalnych nowo tworzonych domów pracy (Workhouses), która obok policji była wówczas najważniejszą funkcją samorządową. Kolejna ustawa The Municipal Corporations Act z 1835 zreformowała samorząd miejski i stanowiła, że władza w poszczególnych regionach miała należeć do pochodzącej z wyborów rady. Akt ten dawał możliwość głosowania do nowych władz jedynie mężczyznom, którzy opłacaliby podatek miejski na rzecz ubogich.

W latach 1867–1885 wprowadzono rozszerzenie praw wyborczych dla mężczyzn, które stanowiły podwaliny masowej demokracji politycznej w Wlk. Brytanii. M.in. wydano ustawy Ballot Act (1872), Corrupt Practices Act (1883) i Redistribution Act (1885). Do roku 1894 wprowadzono jeszcze kilka istotnych ustaw, które miały na celu zdemokratyzowanie wyborów do rad. Dzięki temu można było do nich należeć z wyboru, a nie poprzez kupno mandatu. W 1894 uchwalono ustawę The Local Government Act, która podzieliła m.in. hrabstwa na dystrykty miejskie i wiejskie. W późniejszym okresie zaczęły pojawiać się kolejne akty o nazwie Local Government Act, które usprawniały działanie organów administracji lokalnej.

Wielka Brytania przerodziła się w monarchię parlamentarną z ustrojem parlamentarno-gabinetowym, dziś nazywana często matką systemu parlamentarno-gabinetowego.

Od reform Ch. Greya do W. E. Gladstone’a

thumb|William Ewart Gladstone Istniejący od 1832 system wyborczy był niedemokratyczny, mimo że reforma spowodowała udział i aktywność polityczną klasy średniej w państwie. Do Izby Gmin wchodziło z każdego hrabstwa po dwóch deputowanych powoływanych w drodze wyborów opartych na wysokim cenzusie majątkowym. Drugą grupę w Izbie Gmin tworzyli przedstawiciele miast. Przed reformą w Izbie zasiadało 658 członków. 122 deputowanych reprezentowało hrabstwa, 432 okręgi miejskie, pozostali czterej natomiast uniwersytety: Oxford i Cambridge. Wobec presji grup społecznych i ruchu robotniczego w XIX w. podejmowano reformy wyborcze, które prowadziły do wprowadzenia powszechnego prawa wyborczego, a tym samym do demokratyzacji Izby Gmin. Reformy Ch. Greya z 1832 odebrały przedstawicielstwo małym zgniłym miasteczkom liczącym do 300 tys. mieszkańców a przyznała je innym większym miastom. Zlikwidowano tym samym 56 okręgów wyborczych, w 20. pozostawiono po jednym mandacie. Uzyskane 143 mandaty zostały rozdzielone między hrabstwa i miasta.

Reforma uwzględniła nowo powstałe okręgi przemysłowe, które dotychczas nie posiadały własnego przedstawicielstwa w parlamencie. Przewidziano dla nich 65 mandatów. Tyle samo miejsc otrzymały dodatkowo okręgi wiejskie, których przedstawiciele mieli być przeciwwagą dla burżuazji. Ponadto obniżono cenzus majątkowy w hrabstwach i miastach. Od 1832, 20% głów rodzin angielskich zyskało prawa wyborcze. Cenzus majątkowy nadal jednak utrzymywał się na zbyt wysokim poziomie i wykluczał udział w wyborach przedstawicieli drobnych rzemieślników i kupców. Na wsi po nieznacznym obniżeniu cenzusu majątkowego prawo wyborcze zyskali bogatsi dzierżawcy ziemi. Katolicy uzyskali prawa wyborcze w 1829Akt emancypacji katolików Catholik Emancipation Act z 1829 zniósł dotychczasowy Test act z 1673, który ograniczał prawa katolików. Od tej pory katolicy nabyli pełne prawa obywatelskie i publiczne, w tym prawo do sprawowania urzędów i zasiadania w parlamencie. Akt tyczył zarówno katolików brytyjskich, jak i irlandzkich. Akt ten został podyktowany groźbą masowego powstania irlandzkiego, po głośnym sukcesie wyborczym D. O’Connella, który jako katolik nie mógł zasiąść w parlamencie. , a Żydzi w 1858. Reforma Benjamina Disraelego w 1867, który był członkiem trzeciego rządu E.S. hrabiego Derby spowodowała dalsze obniżenie cenzusu majątkowego (liczba wyborców wzrosła do 2,5 mln osób). W następstwie reformy Disraelego robotnicy zaczęli stanowić ponad połowę elektoratu.

Rewolucja przemysłowa w XIX w. doprowadziła do wysokiego rozwoju zmechanizowanego przemysłu i komunikacji, rozbudowa imperium kolonialnego sprzyjała zajęciu przez Anglię przodującego stanowiska w gospodarce i polityce światowej. Przemiany te wywołały zmiany w strukturze społecznej: zwiększyła się liczba proletariatu, oraz nastąpił wzrost znaczenia oligarchii finansowej, co doprowadziło do kolejnych reform, które zwiększyły liczbę wyborców . W 1872 wprowadzono głosowanie tajne. Reforma Williama E. Gladstone’a w latach 1884–1885 zerwała z zasadą, że prawo wyborcze była przywilejem określonych korporacji miast. Hrabstwa przyjęły demokratyczną zasadę, że prawo to jest prawem podmiotowym obywateli. Wprowadzono jednomandatowe okręgi wyborcze, poza 27 miastami liczącymi od 50 do 165 tys. mieszkańców, które stały się okręgami dwumandatowymi. Obniżono znacznie cenzus majątkowy, który spowodował wzrost liczby wyborców do 40% ogółu ludności.

W walce o prawa wyborcze robotników thumb|Feargus Edward O’Connor Znaczenie landlordów i gentry malało, a w Izbie Lordów coraz liczniej zasiadali reprezentanci wielkiego kapitału. Grupy mieszczaństwa i robotników domagały się reform demokratycznych. Powstał ruch robotniczy zwany czartyzmem, który wysuwał postulaty polityczne, w obronie praw wyborczych. Pierwsza petycja 1837 domagała się pełnej demokratyzacji wyborów do Izby Gmin. Została ona odrzucona przez Izbę w 1839. Wielu natomiast strajkujących robotników aresztowano.

Czartyści wysuwali swój program w tzw. sześciu punktach – Karty Ludu (People’s Charter), którego postulaty zostały wykonane w roku 1867 i 1884 (nadanie praw wyborczych warstwom społecznym nieuwzględnionych w reformie z 1832). W 1840 założyli Narodowe Stowarzyszenie Czartystów, z siedzibą w Manchesterze. Organizacja ta posiadała statut oraz określone władze. Projekty Planu rolnego Feargusa E. O’Connora, przywódcy ruchu – zostały odrzucone, a samo stowarzyszenie rozwiązane w 1842. Po upadku czartyzmu w końcu lat 40. XIX w. ruch robotniczy przybrał charakter bardziej ekonomicznyCzartyzm przyczynił się do polepszenia warunków bytowych klas robotniczych. . Formą jego stały się związki zawodowe działające legalnie od 1871.

Prócz ruchu czartystów działały również: Federacja Demokratyczna (Democratic Federation), Towarzystwo Fabiańskie (Fabian Society) (1881), związek dokerów (1889), Niezależna Partia Pracy (Independent Labour Party) (1893)Z połączenia Niezależnej Partii Pracy, Towarzystwa Fabiańskiego i Federacji Demokratycznej utworzono Partię Pracy Labour Party (1900). . Były to związki reprezentujące rzesze niewykwalifikowanych robotników, które wyłoniły tzw. Komitet Reprezentacji Robotniczej (Labour Representation Committee''' – LRC) (1899). Głównym celem działalności komitetu było zwiększenie reprezentacji robotniczej w brytyjskim parlamencie.

Parlament Parlament w Wielkiej Brytanii (władza ustawodawcza) złożony był z trzech części, a mianowicie izby niższej parlamentu zwanej Izbą Gmin, izby wyższej zwanej Izbą Lordów oraz monarchy. Ten ostatni posiadał prawo zwoływania parlamentu na sesje, jednakże za kontrasygnatą oraz na wniosek szefa rządu. Jednocześnie, władca był tym, który otwierał i zamykał posiedzenia, gdyż parlament pracował w trybie sesyjnym. Prace parlamentarne trwały przez cały tydzień, zwykle w godzinach popołudniowych do późnych godzin nocnych. Sobota i niedziela przeznaczona była głównie na spotkania z wyborcami, a przedpołudnia w ciągu tygodnia (prócz piątku) na prace w komisjach oraz ugrupowaniach. Parlament był suwerenny i wszechwładny. Sprawował kontrolę nad władzą wykonawczą oraz posiadał wyłączne prawo uchwalania wszelkich podatków i opłat. Parlament decydował o wykonywaniu dyspensy i suspensy.

O cnotach i cudowności angielskiego ustroju, w metafizycznej apostrofie pogląd wyrażał irlandzki filozof i polityk Edmund Burke (XVIII w.)

Władca thumb|Królowa Wiktoria. Obraz F. X. Winterhaltera (1856)