Turkuci (tur. Türküt, chiń. 突厥 – w transkrypcji hanyu pinyin Tūjué) albo Turcy (tur. Türk) – lud będący eponimem wszystkich ludów tureckich, który w latach 552–744, z okresowymi przerwami, stanowił dominującą potęgę na terenach dzisiejszej Mongolii, południowej Syberii i Azji Środkowej.
Nazwa i tożsamość etniczna Nazwa W inskrypcjach z doliny Orchon gol, zapisanych przez Turkutów stworzonym przez nich samych tzw. pismem orchońskim, nazywają oni siebie „ludem Turków” - „Türk Budun”. W starszych inskrypcjach słowo jest zapisywane z użyciem litery [k], która zgodnie z regułami wymowy powinna być czytana z poprzedzającą lub następującą samogłoską „ü” lub „ö”. Stąd można czytać „Türkü” lub „Türük”, albo mniej prawdopodobnie „Türkö” lub „Türök”. W późniejszych inskrypcjach ta szczególna wymowa zanika i słowo przybiera formę „Türk”. Chińczycy zapisywali nazwę Turkutów za pomocą znaków 突厥, w transkrypcji hanyu pinyin „Tūjué”. Jest to chińska transkrypcja słowa „Türküt”. Końcówka liczby mnogiej „üt” jest częsta w języku mongolskim, rzadka w starotureckim. Ta forma liczby mnogiej może mieć także charakter sogdyjski lub być zapożyczona z innego języka irańskiego. Według „Księgi Sui” wyraz „Türk” w języku Turkutów oznacza „hełm”. Jest to jednak etymologia ludowa i nie jest znana turecka forma „Türk”, oznaczająca „hełm”. W odmianie sakijskiego używanej w Chotanie istniało jednak słowo „tturakä”, oznaczające „pokrywę”, tj. zbliżone pod względem znaczenia do „hełmu”. Później sami Turkuci skojarzyli swoją nazwę z tureckim „Türk” - „w kwiecie wieku”, „silny”, „mocny”.
Ponieważ w skład konfederacji utworzonej przez Turkutów wchodziła większość plemion tureckich, a ponadto uzyskały one samoświadomość z chwilą powstania języka pisanego, który był językiem „Türk”, zaczęły one nazywać same siebie lub być nazywane właśnie Turkami. W ten sposób nazwa „Turcy” została przeniesiona na wszystkie ludy tureckie. Ponieważ określa się nią obecnie także lud turecki zamieszkujący w Anatolii (zobacz: Turcy), dla odróżnienia tych trzech grup etnicznych w stosunku do pierwotnych Turków używa się często nazwy „Turkuci”, utworzonej od formy „Türküt”, a nie „Türk”. Tak też przyjęto w niniejszym artykule.
Pochodzenie i tożsamość etniczna Informacje dotyczące pochodzenia Turkutów, jakie zachowały się w chińskich źródłach, są sprzeczne i trudne do interpretacji. Najstarsze źródło, „Księga Zhou”, notuje dwie tradycje. Według pierwszej z nich Turkuci wywodzili się z Xiongnu, co może jednak w tym przypadku być tylko ogólnym określeniem północnych ludów koczowniczych. Według drugiej przodkowie Turkutów wywodzili się z państwa So, leżącego na północ od Xiongnu, które było wiązane z ludem Tuoba. Natomiast w „Księdze Sui” Turkuci są określeni jako przemieszani Hu z Pingliang (w dzisiejszym Gansu), co jednak niewiele wyjaśnia, gdyż „Hu” może oznaczać albo ogólnie „barbarzyńców”, albo w szczególności Sogdyjczyków. Także trzy posiadane przez nas wersje legendy o narodzinach Turkutów istotnie różnią się pomiędzy sobą. W dwóch z nich jednak Turkuci mają się wywodzić od wilczycy, a jedna z nich wiąże ją z Koczo w Kotlinie Turfańskiej. Nazwa rodu rządzącego Turkutów, , jest pochodzenia sogdyjskiego i najczęściej jest rozumiana przez uczonych jako „niebieski”. Takie jej odczytanie dobrze współgra z faktem, że w swoich inskrypcjach Köl-tegin i Bilge-kagan (716 – 734) określają się jako „Kök Türk” – Turcy Niebiescy. Należy także zauważyć, że większość znanych nam imion chanów Turkutów nie ma charakteru tureckiego; Golden, ss. 141 – 143. W sumie „trudna do uniknięcia wydaje się konkluzja, że Turcy, per se, mieli silne powiązania – jeśli ostatecznie stamtąd nie pochodzili – z Irańsko-Tocharskim Wschodnim Turkiestanem”Golden, s. 143.
Według „Księgi Sui”, kiedy w roku 439 cesarz Północnej Dynastii Wei Taiwu (424 – 452) podbił Północne Liang, zamieszkujący je Aszyna wraz pięciuset rodzinami uciekli do Rouranów, dla których odtąd wydobywali żelazo i pracowali jako kowale. Były to umiejętności, które trudno było nabyć, prowadząc koczownicze życie na stepach. W sumie zatem przynajmniej ród rządzący Turkutów, Aszyna, był grupą imigrantów, która przybyła do południowej Syberii – północnej Mongolii, gdzie wówczas znajdujemy główne skupisko ludów tureckichGolden, ss. 141 – 143, Gumilow, s. 26. Należy także zauważyć, że źródła chińskie wymieniają kilka grup Turkutów. Wspomina się w nich o „Baifu Tujue” (Biało Ubranych Turkutach), „Huangtou Tujue” (Żółtogłowych Turkutach), „Muma Tujue” (Turkutach Narciarzach, dosłownie: Drewniano-Konnych) i „Niuti Tujue” (Turkutach Wołokopytnych). Ci ostatni mieli być ludem północnym, zamieszkującym bardzo zimny kraj i posiadać ludzkie ciała, ale stopy wołu. Ich istnienie potwierdza także źródło tybetańskie, co wskazuje na to, że mimo fantastycznych tradycji na ich temat byli oni rzeczywistym, a nie legendarnym ludem, zamieszkującym być może regiony arktyczne, gdzie należy sytuować także Turkutów Narciarzy. Wydaje się, że te ludy mieszkały w lasach i nie brały udziału w głównym nurcie politycznego życia Turkutów, być może w ogóle nie znajdując się pod władzą kagana. Mimo iż w źródłach Turkuci nieodmiennie opisywani są jako koczownicy, wydaje się czymś rozsądnym założyć, iż również część pozostałych Turkutów była mieszkańcami lasów i tylko politycznie i społecznie aktywna górna warstwa społeczeństwa czerpała pożytki z gospodarki pastoralnejSinor, ss. 288 – 289, 313.
Historia polityczna Pierwszy kaganat turecki
thumb|300px| Kaganat Turkutów za panowania Mugana W roku 546 konfederacja plemienna Tiele, wchodząca w skład kaganatu Rouranów, podniosła przeciwko nim bunt, który został stłumiony w zarodku przez wodza Turkutów, Bumyna (552). W nagrodę za swój akt lojalności poprosił on kagana Rouranów, Anagui (520 – 552), o rękę jego córki, która została mu jednak odmówiona ze względu na poniżające w oczach koczowników zajęcie Turkutów – wytapianie żelaza. Po tym afroncie Bumyn zbuntował się przeciwko Rouranom i odniósł nad nimi całkowite zwycięstwo. Anagui popełnił samobójstwo, zaś Bumyn przyjął tytuł kagana, tym samym przejmując władzę nad imperium Rouranów. Bumyn zmarł niedługo po swoim zwycięstwie, zaś dzieła zniszczenia Rouranów dokończył jego syn i następca, Mugan-kagan (553 – 572). Mugan w trakcie swojego panowania dokonał całej serii militarnych podbojów, na wschodzie pokonując Kitanów, na północy podporządkowując sobie Kirgizów, a na zachodzie Heftalitów. W rezultacie państwo Turkutów rozciągało się od Pacyfiku do Jeziora Aralskiego i Jeziora Bajkał na północy. Według „Księgi Zhou” Mugan podporządkował sobie „wszystkie kraje poza Chinami”Gumilow, ss. 31 – 32, 36; Sinor, ss. 295 – 298Bazin, s. 687.
Istnieją świadectwa, że od samego początku kaganat Turkutów miał charakter do pewnego stopnia dualistyczny. Wielki kagan Mugan rządzący jego wschodnią częścią ze „świętego kraju Ötüken”, nad brzegami Orchonu i Selengi w północnej Mongolii, sprawował najwyższą władzę, podczas gdy jego wuj, brat Bumyna Istemi (552 – ok. 575), rządził zachodnią częścią, używając tytułu jabgu. Prawdopodobnie to właśnie Istemi zawarł przymierze z szachem Chosrowem (531 – 579) z dynastii Sasanidów i w latach 557 – 561 wspólnie z nim zniszczył Heftalitów. W roku 565 sojusznicy podzielili się ich terytorium – Sasanidom przypadła Baktria, zaś Turkutom Sogdiana. Wkrótce jednak pomiędzy Turkutami a Iranem doszło do rozdźwięków na tle handlu jedwabiem. Wydaje się, że zajmujący się nim Sogdyjczycy, którzy byli nowymi poddanymi Turkutów, dążyli do utrzymywania bezpośrednich kontaktów z perskimi konsumentami, a nawet obcymi kupcami, na co Persowie nie mogli się zgodzić, gdyż tracili wtedy korzyści wynikające z pośredniczenia w tym handlu. W rezultacie już w roku 569 Istemi uderzył na Iran, wcześniej nawiązując stosunki z Cesarstwem Bizantyńskim, z którym zawarł sojusz. Ten ostatni nie przetrwał jednak śmierci Istemiego. Jego następca, Tardu (ok. 576 – 603), zaatakował bowiem bizantyńskie faktorie na KrymieSinor, ss. 298, 301 – 302.
Różnice pomiędzy Turkutami Wschodnimi i Zachodnimi pogłębiły wydarzenia po śmierci kagana Taspara (572 – 581). O sukcesję po nim walczyli Niwar (581 – 587) i Dalobian, znany bardziej pod swoim tytułem Apa-kagan, wnukowie Bumyna z dwóch różnych synów. Apa sprzymierzył się z Tardu i prawdopodobnie pokonałby Niwara, gdyby ten nie otrzymał pomocy od swojego teścia, założyciela dynastii Sui Wendi (581 – 604). W tej sytuacji Apa zwrócił się przeciwko swojemu dotychczasowemu sprzymierzeńcowi, Tardu, który musiał poszukać schronienia na dworze cesarstwa Sui. W rezultacie w roku 583 Apa ustanowił państwo Zachodnich Turkutów. W roku 587 wpadł on w ręce następcy Niwara, Chuluohou (587 – 588), i pod jego nieobecność kaganem Zachodnich Turkutów został wybrany Nili (587 – ok. 604)Gumilow, s. 56; Sinor, ss. 305 – 306.
O Nili wiadomo bardzo niewiele, ale podczas jego panowania Turkuci byli bardzo aktywni na froncie irańskim. W roku 588 stoczyli pod Heratem bitwę z armią dowodzoną przez Bahrama Czobina, dowódcą Hormizda IV (579 – 590). Według armeńskiego historyka Sebeosa strzała wystrzelona przez samego Bahrama zabiła „Wielkiego Króla Turków”. Mógł nim być sam Chuluohou, który według „Księgi Sui” zginął trafiony strzałą podczas kampanii na Zachodzie. Nie zahamowało to jednak aktywności Turkutów, którzy wkrótce poparli ostatecznie nieudaną rewoltę Bahrama Czobina przeciwko Chosrowowi II (590 – 628)Sinor, s. 306.
W roku 594 Tardu pojawił się ponownie, tym razem u boku kagana Wschodnich Turkutów, Yongyulü (588 – 599). Kiedy ten zginął, Tardu sam ogłosił się kaganem, jednak jego próba narzucenia swojej władzy wszystkim Turkutom nie powiodła się. Wybuchło powstanie szeregu plemion, w tym Tiele, i w roku 603 Tardu musiał uciekać i nigdy więcej już o nim nie usłyszanoGumilow, ss. 126 – 130; Sinor, ss. 306 – 307. Jednakże „pęknięcie pomiędzy zachodnimi i wschodnimi Turkami, które sprowokował on swoimi inkursjami począwszy od roku 581, stało się definitywne”.
Kaganat wschodni i zachodni thumb|right|300px| Kaganat wschodni i zachodni Od początku istnienia kaganatu Turkutów kluczową rolę w jego polityce odgrywały stosunki z Chinami. Początki państwa Turkutów przypadły na okres rozbicia północnych Chin po upadku Północnej Dynastii Wei w roku 535 i takim kaganom jak Mugan czy Taspar udawało się w zamian za zaprzestanie ciągłych najazdów wymusić na chińskich państwach tysiące zwojów jedwabiu w formie faktycznego trybutu. Jak jednak widzieliśmy, gdy Chiny zjednoczyły się pod rządami dynastii Sui, były w stanie odgrywać decydującą rolę w walce o władzę wśród Turkutów. W latach 616 – 621 Chiny były jednak ponownie w stanie wojny domowej. Walczącego o tron cesarski przyszłego założyciela dynastii Tang Li Yuana (618 – 626) popierał wygnany kagan Zachodnich Turkutów, Heshana-kagan (604 – 612), który w 612 roku znalazł schronienie na dworze Sui. Ale był on tylko emigrantem, nie mogącym udzielić znaczącego wsparcia, toteż Li Yuan, szukając silniejszego sojusznika, wydał go jego śmiertelnemu wrogowi, kaganowi Wschodnich Turkutów Shibi (609 – 619), który skazał Heshana-kagana na śmierćSinor, ss. 307 – 308; .
Kolejny władca Wschodnich Turkutów, El-kagan (620 – 630), „zdołał niemal przywrócić dawną potęgę wschodnich Turków i zagroził nawet chińskiej stolicy, Chang’anowi”(dzis. Xi’an). Nowy cesarz Taizong (627 – 649) okazał się jednak trudnym do pokonania przeciwnikiem. Jednym z elementów jego strategii było dalsze pogłębianie rozdźwięku pomiędzy Turkutami Wschodnimi i Zachodnimi, z których kaganem, Tong Jabgu (618 – 630), zawarł sojusz. Skorzystanie z niego nie okazało się jednak potrzebne. Wykorzystując wewnętrzne podziały wśród Wschodnich Turkutów w roku 630, Taizong pokonał El-kagana i wziął go do niewoli, w której ten zmarł w roku 634. W ten sposób na ponad pół wieku Wschodni Turkuci trafili pod chiński protektoratSinor, s. 308.