thumb|250px|Rita Hayworth jako kobieta fatalna w Damie z Szanghaju Film noir (wym. IPA: ), czarny film lub czarne kino – nurt, stylistyka lub gatunek w kinie amerykańskim, wywodzący się z kina gangsterskiego, rozwijany głównie w latach 40. XX wieku i pierwszej połowie lat 50. XX wieku. Filmy noir unikają jasnego podziału na dobro i zło, pokazują często niewyjaśnione zbrodnie i perwersję, unikają moralizowania i happy endów. Do charakterystycznych elementów stylu noir należą m.in. silne kontrasty, operowanie cieniami, obrazy nocnego miasta. Typowymi bohaterami tego typu filmów są m.in. femme fatale, przeciętni ludzie wplątani przypadkowo w świat przestępczy oraz prywatni detektywi.
Geneza i nazwa Powstanie "czarnego kina" związane było z atmosferą pesymizmu i niepewności, jaka zapanowała w Stanach Zjednoczonych wraz z wybuchem II wojny światowej, a także ze zmianami w amerykańskiej obyczajowości i tożsamości, jakie dokonywały się za sprawą gwałtownej industrializacji i urbanizacji kraju oraz pojawiania się społeczeństwa masowego i konsumpcyjnego. Z kolei charakterystyczna dla gatunku postać kobiety fatalnej, niszczącej mężczyzn stanowi wyraz nasilającego się w Ameryce po wojnie mizoginizmu, wynikającego z postępującej emancypacji kobiet, które uzyskały w tamtym okresie większą niezależność ekonomiczną i obyczajową. Z kolei wizualna warstwa czarnych filmów powstała pod wpływem europejskiej kinematografii, szczególnie ekspresjonizmu niemieckiego, która została przyswojona dzięki emigrantom z Europy, m.in. Fritzowi Langowi i Ottonowi Premingerowi. Ponadto skomplikowana psychika bohaterów czarnego kina, niejednoznaczność moralna postaci, które mogły być jednocześnie i dobre i złe, miały swoje źródło w teoriach psychologicznych Zygmunta Freuda.
Za pierwszy film noir uważany jest Sokół maltański Johna Hustona z 1941 roku. Jednak pewne elementy tej stylistyki zawiera też pochodzący z tego samego roku High Sierra Raoula Walsha.
Termin film noir narodził się na gruncie francuskiego filmoznawstwa. Po raz pierwszy użył go krytyk Nino Frank w 1946 roku, a spopularyzowali go francuscy krytycy Raymond Borde i Étienne Chaumeton, którzy opublikowali w 1955 roku książkę Panorama amerykańskiego kina czarnego. Nazwa została zaczerpnięta od Serie Noir, serii wydawniczej wydawnictwa Gallimard Press, w ramach której ukazywały się przed II wojną światową francuskie wydania amerykańskich powieści kryminalnych, tzw. hard-boiled novel.
Styl thumb|250px|Kadr z filmu Wielki kartel Czarny film rozgrywa się zazwyczaj w mieście; do jego stałej ikonografii należy widok nocnej asfaltowej ulicy, mokrej po deszczu. Mroczny i niepokojący nastrój uzyskiwany jest za sprawą charakterystycznych środków wizualnych: wyrazistych cieni, mocnych kontrastów, dominacji linii ukośnych i wertykalnych nad horyzontalnymi, nisko lub wysoko umieszczonych świateł kluczowych, agresywnego montażu i dezorientacji widza za sprawą unikania planów pełnych. Postacie w filmie czarnym nie są wyodrębnione z tła, wtapiają się w nie, często ich wzajemny dystans podkreślany jest poprzez oddzielanie ich od siebie różnymi elementami kadru np. drzwiami, oknami. Postacie nie są centralne dla kadru, są umieszczone nietypowo, często wtapiają się w otoczenie, nie są z niego wyraźnie wyodrębnione. Ukazuje się je często bądź to za pomocą ujęć z dołu (co sprawia, że nabierają monumentalności) lub z góry (co zmniejsza je i stawia w pozycji ofiary). Filmy operują chętnie zaburzoną, skomplikowaną chronologią oraz posługują się narracją spoza kadru.
Aktorzy i postacie Najbardziej wpływowym aktorem czarnych filmów był Humphrey Bogart, który wykształcił charakterystyczny typ męskiego bohatera – prywatnego detektywa lub przestępcy, lakonicznego, cynicznego ironisty i zatroskanego twardziela, zazwyczaj ubranego w znoszony prochowiec i często palącego papierosa. Wraz ze swoją żoną Lauren Bacall, która partnerowała mu m.in. w Wielkim śnie oraz Mrocznym przejściu tworzyli najpopularniejszą ówcześnie ekranową parę. Popularny duet aktorski czarnego kina stanowili również Adrian Ladd oraz Veronica Lake (zagrali wspólnie m.in. w Pistolecie do wynajęcia oraz Błękitnej dalii. Ikoną filmu noir stała się także Rita Hayworth, która zagrała m.in. w Gildzie oraz Damie z Szanghaju, natomiast Jane Greer stała się jedną z najważniejszych odtwórczyń ról kobiet fatalnych czarnego kina. Do innych znaczących aktorów kina czarnego należą m.in. James Cagney, Richard Conte, Richard Widmark oraz Robert Mitchum. Najbardziej znane historie „czarnej serii” mają swoje źródła w powieściach amerykańskich klasyków powieści kryminalnych, takich jak: Dashiell Hammett, Raymond Chandler, James M. Cain.
Najważniejsze filmy gatunku Rokpremiery Tytuł Reżyser Wykonawcy Nagrody i nominacje1941 Sokół maltański John Huston Humphrey Bogart, Mary Astor,Sydney Greenstreet Oscar – 3 nominacje 1941 Kasyno w Szanghaju Josef von Sternberg Gene Tierney, Walter Huston,Victor Mature, Ona Munson Oscar – 2 nominacje 1941 Pistolet do wynajęcia Frank Tuttle Veronica Lake, Robert Preston,Alan Ladd 1942 Szklany klucz Stuart Heisler Brian Donlevy, Veronica Lake,Alan Ladd 1942 Casablanca Michael CurtizHumphrey Bogart, Ingrid Bergman, Paul Henreid, Claude Rains, Conrad VeidtOscar – 3 nagrody i 5 nominacji1944Tajemnicza damaRobert Siodmak Franchot Tone, Ella Raines, Alan Curtis 1944 Podwójne ubezpieczenie Billy Wilder Fred MacMurray, Barbara Stanwyck,Edward G. Robinson Oscar – 7 nominacji 1944 Laura Otto Preminger Gene Tierney, Dana Andrews,Clifton Webb, Vincent Price,Judith Anderson Oscar – 4 nominacje i 1 nagroda 1944 Żegnaj, laleczko Edward Dmytryk Dick Powell, Claire Trevor, Anne Shirley 1944 Kobieta w oknie Fritz Lang Edward G. Robinson, Joan Bennett,Raymond Massey, Dan Duryea Oscar – 1 nominacja 1944 Ministerstwo strachu Fritz Lang Ray Milland, Marjorie Reynolds 1945 Konflikt Curtis Bernhardt Humphrey Bogart, Alexis Smith,Sydney Greenstreet 1945 Mildred Pierce Michael Curtiz Joan Crawford, Jack Carson,Zachary Scott, Eve Arden, Ann Blyth,Bruce Bennett Oscar – 6 nominacji i 1 nagroda 1945 Szkarłatna ulica Fritz Lang Edward G. Robinson, Joan Bennett,Dan Duryea 1945 Kręte schody Robert Siodmak Dorothy McGuire, George Brent,Ethel Barrymore Oscar – 1 nominacja 1945 Bezdroże Edgar G. Ulmer Tom Neal, Ann Savage 1946Mroczne zwierciadło Robert Siodmak Olivia de Havilland, Lew Ayres,Thomas Mitchell Oscar – 1 nominacja 1946 Błękitna dalia George Marshall Alan Ladd, Veronica Lake,William Bendix Oscar – 1 nominacja 1946 Intruz Orson Welles Edward G. Robinson, Loretta Young,Orson Welles Oscar – 1 nominacja 1946 Somewhere in the Night Joseph L. Mankiewicz John Hodiak, Nancy Guild, Lloyd Nolan 1946 Zabójcy Robert Siodmak Burt Lancaster, Ava Gardner,Edmond O’Brien Oscar – 4 nominacjeEdgar Award – 1 nagroda 1946 Wielki sen Howard Hawks Humphrey Bogart, Lauren Bacall 1946 W matni Henry Hathaway Lucille Ball, Clifton Webb,William Bendix 1947 Tajemnica jeziora Robert Montgomery Robert Montgomery, Audrey Totter 1947 Brutalna siła Jules Dassin Burt Lancaster, Hume Cronyn,Charles Bickford 1947 Nightmare Alley Edmund Goulding Tyrone Power, Joan Blondell,Coleen Gray 1947 Pocałunek śmierci Henry Hathaway Victor Mature, Brian Donlevy,Coleen Gray, Richard Widmark Oscar – 2 nominacje,Złoty Glob – 1 nagroda,MFF w Locarno – 2 nagrody 1947 Morderca poza podejrzeniem Michael Curtiz Joan Caulfield, Claude Rains,Audrey Totter, Constance Bennett 1947 Mroczne przejście Delmer Daves Humphrey Bogart, Lauren Bacall 1947 Człowiek z przeszłością Jacques Tourneur Robert Mitchum, Jane Greer,Kirk Douglas, Rhonda Fleming 1947 Krzyżowy ogień Edward Dmytryk Robert Young, Robert Mitchum,Robert Ryan, Gloria Grahame Oscar – 5 nominacji,MFF w Cannes – Złota Palma, BAFTA – 1 nagroda, Edgar Award – 1 nagroda 1947 Desperate Anthony Mann Steve Brodie, Audrey Long,Raymond Burr 1947 Ostatnia runda Robert Rossen John Garfield, Lilli Palmer Oscar – 3 nominacje, 1 nagroda 1947 Johnny O’Clock Robert Rossen Dick Powell, Evelyn Keyes, Lee J. Cobb 1947 Śmiertelne porachunki John Cromwell Humphrey Bogart, Lizabeth Scott 1947 Dama z Szanghaju Orson Welles Orson Welles, Rita Hayworth 1948 Przepraszam, pomyłka Anatole Litvak Barbara Stanwyck, Burt Lancaster Oscar – 1 nominacja 1948 Raw Deal Anthony Mann Dennis O’Keefe, Claire Trevor,Marsha Hunt, John Ireland 1948 Koralowa wyspa John Huston Humphrey Bogart, Edward G. Robinson,Lauren Bacall, Lionel Barrymore,Claire Trevor Oscar – 1 nagroda 1948 Wielki zegar John Farrow Ray Milland, Charles Laughton 1948 Żyj nocą Nicholas RayCathy O’Donnell, Farley Granger,Howard Da Silva 1948 Krzyk miasta Robert Siodmak Victor Mature, Richard Conte,Fred Clark, Shelley Winters 1949 W pułapce miłości Robert Siodmak Burt Lancaster, Yvonne De Carlo,Dan Duryea 1949 Siła zła Abraham Polonsky John Garfield, Thomas Gomez,Marie Windsor 1949 Dom ludzi obcych Joseph L. Mankiewicz Edward G. Robinson, Susan Hayward, Richard Conte MFF w Cannes – 1 nagroda 1949 Biały żar Raoul Walsh James Cagney, Virginia Mayo,Edmond O’Brien 1950 Asfaltowa dżungla John Huston Sterling Hayden, Louis Calhern,Jean Hagen, James Whitmore,Sam Jaffe, John McIntire Oscar – 4 nominacje;MFF w Wenecji – 1 nagroda, 1 nominacja;Złoty Glob – 3 nominacje; BAFTA – 1 nominacja;Edgar Award – 1 nagroda 1950 Przeklęci nie płaczą Vincent Sherman Joan Crawford, David Brian 1950 Bulwar Zachodzącego Słońca Billy Wilder William Holden, Gloria Swanson,Erich von Stroheim, Nancy Olson Oscar – 11 nominacji i 3 nagrody,Złoty Glob – 4 nagrody 1950 Noc i miasto Jules Dassin Richard Widmark, Gene Tierney,Googie Withers, Herbert Lom 1950 Pustka Nicholas Ray Humphrey Bogart, Gloria Grahame 1950 Gdzie kończy się chodnik Otto Preminger Dana Andrews, Gene Tierney 1950 Mroczne miasto William Dieterle Charlton Heston, Lizabeth Scott,Viveca Lindfors, Dean Jagger 1950 Panika na ulicach Elia Kazan Richard Widmark, Barbara Bel Geddes, Jack Palance Oscar – 1 nagroda,MFF w Wenecji – 1 nagroda i 1 nominacja 1951 Trzynasty list Otto Preminger Linda Darnell, Charles Boyer 1951 The Prowler Joseph Losey Van Heflin, Evelyn Keyes 1951 Strażnik prawa Bretaigne Windust Humphrey Bogart 1951 Jego typ kobiety John Farrow Robert Mitchum, Jane Russell,Vincent Price 1951 Nieznajomi z pociągu Alfred Hitchcock Farley Granger, Ruth Roman,Patricia Hitchcock Oscar – 1 nominacja 1951 Opowieści o detektywie William Wyler Kirk Douglas, Eleanor Parker,William Bendix, Cathy O’Donnell Oscar – 4 nominacje, BAFTA – 1 nominacja,MFF w Cannes – 1 nagroda i 1 nominacja,Edgar Award – 1 nagroda,Złoty Glob – 3 nominacje 1951 As w potrzasku Billy Wilder Kirk Douglas, Jan Sterling Oscar – 1 nominacja,MFF w Wenecji – 3 nominacje i 2 nagrody 1952 Proszę nie pukać Roy Ward Baker Marilyn Monroe, Richard Widmark,Anne Bancroft 1952 Niagara Henry Hathaway Marilyn Monroe, Joseph Cotten,Jean Peters 1953 Twarz anioła Otto Preminger Robert Mitchum, Jean Simmons 1954 Pocałunek mordercy Stanley Kubrick Frank Silvera, Irene Kane MFF w Locarno – 1 nagroda 1955 Noc myśliwego Charles Laughton Robert Mitchum, Shelley Winters,Lillian Gish 1955 Śmiertelny pocałunek Robert Aldrich Ralph Meeker, Albert Dekker,Paul Stewart 1955 Gdy miasto śpi Fritz Lang Dana Andrews, Rhonda Fleming,George Sanders, John Drew Barrymore, Ida Lupino 1956 Zabójstwo Stanley Kubrick Sterling Hayden, Coleen Gray,Vince Edwards BAFTA – 1 nominacja 1956 Ponad wszelką wątpliwość Fritz Lang Dana Andrews, Joan Fontaine 1958 Dotyk zła Orson Welles Charlton Heston, Janet Leigh,Orson Welles, Zsa Zsa Gabor FIPRESCI – 1 nagroda
Zmierzch gatunku