thumb|Pomnik pisarza w Tarnowie Roman Brandstaetter (ur. 3 stycznia 1906 w Tarnowie, zm. 28 września 1987 w Poznaniu) – polski pisarz, poeta, dramaturg i tłumacz. Znawca Biblii.

Życiorys Dzieciństwo i edukacja Urodził się w żydowskiej inteligenckiej rodzinie Ludwika i Marii z domu Brandstaetter. Jego dziadek, Mordechaj Dawid Brandstaetter (1844–1928), był właścicielem tłoczni oleju lnianego w Tarnowie, jak również znanym twórcą literatury hebrajskojęzycznej, autorem wielu opowiadań i nowel.

Roman Brandstaetter ukończył szkołę powszechną oraz Gimnazjum Męskie w Tarnowie, a egzamin dojrzałości zdał w 1924 w Państwowym Gimnazjum im. Króla Władysława Jagiełły w Drohobyczu (według innych źródeł – w Krakowie). Następnie studiował filozofię i filologię polską na Uniwersytecie Jagiellońskim. W czasie studiów zadebiutował jako poeta, publikując w 1926 na łamach Kuriera Literacko-Naukowego wiersz Elegia o śmierci Sergiusza Jesienina. Tego samego roku w Nowej Reformie ogłosił wiersz pt. Piłsudski. Kolejne wiersze i artykuły pisał do Głosu Prawdy, Gazety Polskiej i innych czasopism. W 1928 wydał pierwszy tom poezji pod tytułem Jarzma.

Po ukończeniu studiów przebywał w latach 1929–1931 na rządowym stypendium w Paryżu, gdzie prowadził badania nad działalnością polityczno-społeczną Adama Mickiewicza. Praca ta zaowocowała tytułem doktora filozofii, który otrzymał w 1932.

Praca w okresie międzywojennym Powróciwszy z Paryża, zamieszkał w Warszawie, gdzie przez rok pracował jako nauczyciel języka polskiego i gdzie podjął pracę literacką oraz publicystyczną, drukując w „Kurierze Literacko-Naukowym” i „Miesięczniku Żydowskim”. Wydał również szkice historyczno-literackie: Legion żydowski Adama Mickiewicza (1932), Moszkopolis (1932), Wybryki antyżydowskie studentów Uniwersytetu Wileńskiego w r. 1815 (1932), a następnie Tragedie Juliana Klaczki (1933), tomik poezji Węzły i miecze (1933) oraz zbiór pamfletów Zmowa eunuchów (1936).

W 1935 odwiedził Turcję, Grecję i Palestynę.

Pierwsze małżeństwo Krótko po wybuchu II wojny światowej Roman Brandstaetter przeniósł się do Wilna, gdzie w 1940 poślubił Tamarę Karren, Żydówkę, którą poznał wcześniej w Warszawie. Po kilkumiesięcznym pobycie w Wilnie (w czasie którego zainteresowało się nim NKWD), dzięki staraniom rodziny żony, oboje udali się do Jerozolimy poprzez Moskwę, Baku, Iran i Irak. W tym czasie powstał pierwszy z dramatów Brandstaettera, zatytułowany Kupiec warszawski (1940/1941). W Jerozolimie autor początkowo współpracował z hebrajskimi wydawnictwami, prasą i teatrem. Następnie, dzięki pomocy profesora Stanisława Kota, który był nauczycielem Brandstaettera na Uniwersytecie Jagiellońskim, otrzymał posadę w nasłuchu radiowym Polskiej Agencji Telegraficznej, gdzie pracował aż do czasu swojego wyjazdu z Palestyny.

W okresie 1941–1946, napisał pięć kolejnych dramatów, których nie wystawił na scenie. Wtedy też powstał Powrót syna marnotrawnego. Czas pobytu Brandstaettera w Jerozolimie był okresem przełomowym w jego życiu: wówczas przeszedł na wiarę katolicką. Przeżycie to opisał później w opowiadaniu Noc biblijna zamieszczonym w zbiorze Krąg biblijny. W 1946 rozszedł się z żoną Tamarą na mocy tzw. przywileju św. Pawła, który – na podstawie – umożliwia przeprowadzenie rozwodu, jeśli jeden z małżonków przyjmuje chrzest, a drugi zdecydowanie pozostaje wyznawcą religii niechrześcijańskiej oraz nie zamierza pozostawać w związku małżeńskim z ochrzczonym.

Wyjazd do Włoch W 1946 Brandstaetter wyjechał do Egiptu. Stamtąd przybył do Rzymu, gdzie 15 grudnia 1946 przyjął chrzest z rąk oo. paulinów, a 21 grudnia 1946 w tamtejszym kościele paulinów poślubił Reginę (Irenę) Wiktor herbu Brochwicz z Woli Sękowej (1905–1986), sekretarkę ambasadora polskiego w Rzymie, profesora Stanisława Kota. W latach 1947–1948 pełnił funkcję attaché kulturalnego przy ambasadzie RP w Rzymie. W 1948 zorganizował tam uroczystości z okazji 100. rocznicy założenia Legionu Mickiewicza.

We Włoszech, zainspirowany postacią św. Franciszka i pięknem Asyżu, napisał prozatorskie Kroniki Assyżu (1947) oraz misterium Teatr Świętego Franciszka (1947). Tutaj też stworzył kolejne dramaty: Oedipus (1946), Noce narodowe (1946/1947) i Przemysław II (1948).

Praca w powojennej Polsce Po powrocie do Polski w 1948 zamieszkał w Poznaniu, gdzie otrzymał posadę kierownika literackiego Teatru Polskiego, a następnie Teatru Wielkiego. Pełnił również funkcję wiceprezesa Oddziału Poznańskiego Związku Zawodowego Literatów Polskich. W 1950 Brandstaetter przeniósł się do Zakopanego, gdzie spędził 10 lat jako przewodniczący Rady Kultury przy Miejskiej Radzie Narodowej. Mieszkał w Zakopanem w willi „Texas” należącej do Janusza Meissnera, na zasadzie kwaterunku. W tym samym roku został członkiem Polskiego PEN Clubu. W 1951 napisał libretto do opery Tadeusza Szeligowskiego Bunt żaków.

Przetłumaczył pięć dramatów Williama Shakespeare’a: Hamleta (1952), Króla Ryszarda III (1953), Kupca weneckiego (1953), Antoniusza i Kleopatrę (1958) oraz Króla Henryka IV. Część 1 (1962), motywy szekspirowskie pojawiają się też w twórczości własnej Brandstaettera. Pierwsza inscenizacja jego przekładu Hamleta odbyła się w Teatrze Starym w Krakowie w 1956 r. w reżyserii Romana Zawistowskiego. W 1956 został członkiem korespondentem francuskiej Academie Rhodanienne des Lettres.

W 1960 Brandstaetter powrócił do Poznania i oddał się wyłącznie pracy literackiej. Stworzył tam kolejne dramaty, wydawał nowe tomy poezji oraz rozpoczął nowy cykl przekładów biblijnych z języka hebrajskiego. Następnie zajął się tłumaczeniem ksiąg Nowego Testamentu, z których udało mu się ukończyć przed śmiercią cztery: Ewangelie, Dzieje Apostolskie oraz Apokalipsę i Listy św. Jana.

W tym okresie powstało też najwybitniejsze dzieło prozatorskie Brandstaettera, czterotomowa powieść historyczna Jezus z Nazarethu (1967–1973). W 1972 Brandstaetter wydał opowiadanie Ja jestem Żyd z Wesela, a następnie ukazały się również trzy zbiory miniatur literackich: Krąg biblijny (1975), Inne kwiatki św. Franciszka z Asyżu (1976), Bardzo krótkie opowieści (1978), oraz Bardzo krótkie i nieco dłuższe opowieści (1984). Wiele jego tekstów zostało opublikowanych w pismach katolickich, takich jak „Przewodnik Katolicki”, „W drodze” czy „Tygodnik Powszechny”.

23 sierpnia 1980 roku dołączył do apelu 64 uczonych, pisarzy i publicystów do władz komunistycznych o podjęcie dialogu ze strajkującymi robotnikamiApel (dokument KSS KOR, Archiwum Opozycji IV/04.05.43 [b.n.s.]).. W 1980 został wybrany na przewodniczącego Społecznego Komitetu Budowy Pomnika Poznańskiego Czerwca 1956 Roku.

W 1987 przyjaciele Brandstaettera, m.in. Józef Andrzej Gierowski podejmowali starania o nominowanie Jezusa z Nazaretu do literackiej Nagrody Nobla. Starania te przerwała śmierć pisarza.

Śmierć thumb|Nagrobek Reginy i Romana Brandstaetterów Zmarł na zawał serca 28 września 1987. Mszę pogrzebową w kościele dominikanów celebrował arcybiskup Jerzy Stroba. Telegram kondolencyjny wystosował papież Jan Paweł II. Pochowany 5 października 1987 obok swej żony Reginy na cmentarzu komunalnym na Miłostowie w Poznaniu (pole 5, rząd A, miejsce 1).

Po śmierci Brandstaettera ukazały się niepublikowane dotąd dzieła: wiersze Hamlet i łabędź (1988), krótkie opowiadania Przypadki mojego życia (1988) oraz proza Moja podróż sentymentalna i inne opowiadania (1994).

Twórczość Dramat

Poezja

Proza Zmowa eunuchów (1936) Ja jestem Żyd z „Wesela” (1972) Jezus z Nazarethu (1967–1973) Moja podróż sentymentalna i inne opowiadania (1994) Przypadki mojego życia (1988)

Szkice historyczno-literackie Legion żydowski Adama Mickiewicza (1932) Moszkopolis (1932) Wybryki antyżydowskie studentów Uniwersytetu Wileńskiego w r. 1815 (1932) Tragedie Juliana Klaczki (1933) Krąg biblijny (1975)

Przekłady Szekspir: Hamlet (1950) Król Ryszard III (1950) Kupiec wenecki (1952) Antoniusz i Kleopatra (1958)

Przekłady biblijne: Pieśń nad pieśniami (1959), Antologia poezji Starego Przymierza (1964), Cztery poematy biblijne (1964), Psałterz (1968) Ewangelie Dzieje Apostolskie Apokalipsa Listy św. Jana

Brandstaetter w piosenkach 2002: Stanisław Sojka Soykanova – tekst w utworze „Kuszenie na pustyni”

Ordery i odznaczenia Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1976)Wydarzenia w Poznaniu w Kronice Miasta Poznania, 4/1988. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1955). Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (1981) Odznaka Honorowa Miasta Poznania

Źródło:.

Nagrody i wyróżnienia Państwowa Nagroda Artystyczna I stopnia (wraz z kompozytorem) za libretto do opery Tadeusza Szeligowskiego Bunt żaków (1951) tytuł Honorowego Obywatela Zakopanego (1957) Nagroda im. Włodzimierza Pietrzaka za całokształt twórczości literackiej (1958) Nagroda Przewodniczącego Komitetu do spraw Radia i Telewizji (1963) Brązowy Medal Acade’mie Rhodanienne des Lettres (1966) Nagroda Fundacji Alfreda Jurzykowskiego w Nowym Jorku (1970) Nagroda Polskiego PEN Clubu za przekłady hebrajskie (1973) Nagroda Literacka miasta Poznania (1974) Nagroda Ministra Kultury i Sztuki (1978) Nagroda im. Jana Kasprowicza (1981) Nagroda im. Błogosławionego Brata Alberta (1985) Nagroda poetycka im. Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego za poezję o tematyce religijnej, z uwzględnieniem całokształtu twórczości (1987) Nagroda im. Herdera (1987)

Upamiętnienie Imię Romana Brandstaettera noszą ulice w Poznaniu i Tarnowie.

Roman Brandstaetter stał się patronem, w czasach funkcjonowania, jedynego w Polsce Gimnazjum nr 11 w Tarnowie przy ulicy Szujskiego. Szkoła ta była inicjatorem i fundatorem pomnika twórcy, położonego przy ulicy Wałowej w Tarnowie.

W 2002 powołano w Poznaniu Stowarzyszenie im. Romana Brandstaettera.

Na rogu ulic Wałowej i Rybnej w Tarnowie, 10 czerwca 2008 stanął pomnik Romana Brandstaettera, autorstwa tarnowskiego artysty Jacka KucabyPomnik Romana Brandstaettera Tarnów [dostęp 2025-12-18]..

Przypisy

Linki zewnętrzne

Urząd Miasta Zakopane: Roman Brandstaetter

Kategoria:Absolwenci I Liceum Ogólnokształcącego im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie Kategoria:Członkowie polskiego PEN Clubu Kategoria:Konwertyci na katolicyzm z judaizmu Kategoria:Laureaci Nagrody Ministra Kultury i Sztuki (Polska Ludowa) Kategoria:Ludzie urodzeni w Tarnowie Kategoria:Odznaczeni Odznaką Honorową Miasta Poznania Kategoria:Odznaczeni odznaką „Zasłużony Działacz Kultury” Kategoria:Pisarze związani z Poznaniem Kategoria:Pochowani na cmentarzu Miłostowo w Poznaniu Kategoria:Polacy pochodzenia żydowskiego Kategoria:Polscy dramaturdzy Kategoria:Polscy pisarze dwudziestolecia międzywojennego Kategoria:Polscy pisarze katoliccy Kategoria:Polscy pisarze współcześni Kategoria:Polscy poeci Kategoria:Polscy prozaicy Kategoria:Polscy tłumacze Biblii Kategoria:Polscy tłumacze literatury angielskojęzycznej Kategoria:Polscy tłumacze literatury niemieckojęzycznej Kategoria:Urodzeni w 1906 Kategoria:Wspierający Apel 64 Kategoria:Zmarli w 1987