Białogard () – miasto w Polsce, w województwie zachodniopomorskim, siedziba powiatu białogardzkiego oraz gminy wiejskiej Białogard. Dziewiąty ośrodek miejski województwa (pod względem liczby ludności).
Według danych GUS z 30 czerwca Białogard liczył mieszkańców i był pod względem liczby ludności dziewiątym miastem w województwie zachodniopomorskim.
Białogard jest ośrodkiem handlowym i ma magazyn zbożowy.
Położenie Położone jest na Równinie Białogardzkiej, nad rzeką Parsętą i mniejszą rzeką Liśnicą, ok. na północny wschód od Szczecina. Według danych z 1 stycznia 2009 powierzchnia miasta wynosi . Miasto stanowi 3% powierzchni powiatu.
Według danych z roku 2002 Białogard posiada: użytki rolne: 48% użytki leśne: 9%.
Toponimia Nazwa notowana była wielokrotnie w czasie średniowiecza. Notuje go w roku 1124 Żywot Ottona, biskupa bamberskiego, jako Belgrod. W kronice Galla Anonima pojawia się jako civitas Albam„Kronika polska, Gall Anonim”, seria „Kroniki polskie”, Zakł. Nard. Ossolińskich, Wrocław, , s. 106. (aczkolwiek nie można wykluczyć, że kronikarz miał na myśli Białogardę). W innych dokumentach historycznych nazwa notowana jest jako Belegarde (1159, 1176), Belegarda (1194), Belgard (1229). Końcówka -gard jest pozostałością pomorskiej formy będącej odpowiednikiem ogólnopolskiej -gród.
Na polskich mapach przed 1939Polska. Mapa polityczna 1:1 250 000. E. Romer i J. Wąsowicz, przed 1939. – m.in. na mapie wojskowej z 1937 r. – podano polski egzonim BiałogródArkusz 32 Kolberg (Kołobrzeg). Mapa operacyjna . Wojskowy Instytut Geograficzny, Warszawa: 1937..
Przez krótki okres po II wojnie światowej miasto nosiło nazwę Białogród.Mapa Polski Wojskowy Instytut Geograficzny Sztabu Generalnego W.P., Warszawa 1945 .Koleje Pomorza Przyodrzańskiego 1:1000 000 Dyr. Okręg. Kolei Państw. w Szczecinie, 1946 .. Obecna nazwa została wprowadzona rozporządzeniem ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 rokuRozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (, s. 1)..
Historia
Obszar został włączony do państwa polskiego przez Mieszka I ok. 967 roku. Pierwsze wzmianki historyczne u Galla Anonima – miasto królewskie i znakomite, zwane Białym (łac. Urbus regia et egregia. Alba nomine). Gród został zdobyty dwukrotnie w 1102 i 1107 roku przez Bolesława III Krzywoustego. 2 sierpnia 1299 roku książę Bogusław IV nadał istniejącej już osadzie przywilej lokacyjny według zasad regulowanych przez prawo lubeckie. Na XIV wiek przypada wzrost znaczenia miasta w życiu gospodarczym Pomorza Zachodniego. W roku 1307 nadano miastu prawo składu na wszystkie towary. W roku 1315 książę Warcisław IV przeniósł z Anklam do Białogardu rezydencję książęcą, która istniała tu do 1321. Od roku 1386 Białogard należał do Związku HanzeatyckiegoCzesław Piskorski „Pomorze Zachodnie, mały przewodnik” Wyd. Sport i Turystyka Warszawa 1980 s. 105 ..
W XV i XVI wieku Białogard dzielił zmienne losy Pomorza Zachodniego, związane z rywalizacją książąt pomorskich z Brandenburgią. W miał miejsce zatarg między Białogardem a Świdwinem, który przeszedł do historii jako tzw. wojna o krowę. Upadek znaczenia miasta związany był z okresem wojny trzydziestoletniej, kiedy to liczba ludności spadła o dwie trzecie, a miasto popadło w długi z powodu konieczności utrzymywania garnizonów wojsk cesarskich i szwedzkich. Od kończącego wojnę pokoju westfalskiego w roku 1648 Białogard wchodził w skład Brandenburgii. Od 1714 roku Białogard był miastem garnizonowym, w 1724 powstał powiat białogardzki, w 1765 zabudowę miasta zniszczył potężny pożar. Od połowy XIX wieku nastąpił rozwój przemysłu, głównie przetwórczego opartego na miejscowych produktach i surowcach rolno-leśnych. W połowie XIX wieku Białogard otrzymał też połączenie kolejowe ze Szczecinem, Koszalinem (1858) i Kołobrzegiem (1859) oraz Szczecinkiem (1878). W 1911 roku uruchomiono dwie linie kolei wąskotorowej: Białogard – Bobolice oraz Białogard – Rarwino (Białogardzka Kolej Dojazdowa).
thumb|lewo|Rynek i kościół NNMP w Białogardzie ok. 1900 r. W latach 1900–1901 wybudowano nowe koszary (ul. Kołobrzeska). Następne koszary oraz szpital wojskowy powstały w 2. połowie lat 30. XX wieku. W 1939 roku stacjonowały tu pułki zmechanizowane 32 dywizji, której sztab zlokalizowany był w Koszalinie. W okresie II wojny światowej na terenie miasta i w jego okolicach zlokalizowano kilka obozów dla robotników przymusowych i jeńców wojennych. W lutym przez miasto przeszły marsze śmierci jeńców alianckich z obozów jenieckich Stalag XX B i Stalag Luft IV. Białogard został zdobyty 5 marca 1945 roku w wyniku bitwy przez oddziały radzieckie 19 Armii, 1 Armii Pancernej, 2 Samodzielnego Korpusu Kawalerii Gwardii oraz 1 Armii Wojska Polskiego. Dowództwo Armii Czerwonej lokuje w mieście silny garnizon wojsk, który stacjonował tu do 1993.
mały|Rynek w 1945 Po wojnie Białogard stał się siedzibą powiatu, obejmującego swoim zasięgiem tereny przedwojennego powiatu białogardzko-świdwińskiego (Kreis Belgard-Schievelbein). W latach 50. i 60. XX wieku, m.in. w następstwie braku ujęcia w tzw. planie 6-letnim, nastąpił regres przemysłu, który rozwijał się tylko przez rozbudowę i modernizację istniejących zakładów. W latach 70. XX wieku Białogard był znaczącym ośrodkiem przemysłu elektronicznego (filia Warszawskich Zakładów Radiowych „Rawar”, przekształcona następnie w nowy zakład „Unitra-Eltra”); pod firmą „Unicon” funkcjonuje do dziś, choć w znacznie ograniczonym zakresie. Jak dawniej zajmuje ciekawe architektonicznie zabudowania po dawnej elektrowni miejskiej między dwiema liniami kolejowymi.
W latach 1954–1972 miasto było siedzibą gromady Białogard, ale nie należało do niej.
W 1961 roku wzniesiono w mieście Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej przy ul. KopernikaDominika Czarnecka „Pomniki Wdzięczności Armii Czerwonej w Polsce Ludowej i w III Rzeczypospolitej” IPN 2015, , s. 384..
W okolicy Białogardu, niedaleko wsi Podborsko, znajdowała się jednostka wojskowa Armii Radzieckiej na terenie której przechowywana była broń nuklearna.
Do lat 90. Ostatnia jednostka opuściła miasto 24 czerwca 1992 roku. stacjonowały tu 3 znaczne zgrupowania jednostek Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej. Obecnie dawne koszary są wyremontowane i zagospodarowane (mieszkania, szkoły, urzędy, przedsiębiorstwa).
Zabytki thumb|Stary Ratusz Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane sąZachodniopomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Szczecinie.: śródmieście miasta – stare miasto kościół parafialny pw. Narodzenia NMP, gotycki z 1310 r. do XIX wieku, rzymskokatolicki należący do dekanatu Białogard, diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej, metropolii szczecińsko-kamieńskiej kościół filialny pod wezwaniem św. Jerzego, ul. Świdwińska Wybudowany około XIV wieku na starych fundamentach dawnej pogańskiej świątyni. Pierwotnie była to kaplica i dom trędowatych położony poza murami miasta. Przebudowany w XV/XVI wieku. Murowana, ceglana budowla w układzie wendyjskim z elementami gotyckimi wznosi się na planie prostokąta. Kościół kilkakrotnie był niszczony przez pożary. w roku 1858 przeszedł gruntowny remont, podczas którego został też znacznie przebudowany. Obecny wygląd pochodzi z przełomu XIX i XX wieku. Dzisiaj jest to filiał rzymskokatolicki należący do parafii ewangelicko-augsburskiej Jezusa Dobrego Pasterza w Koszalinie, diecezji pomorsko-wielkopolskiej. dawny cmentarz ewangelicki, obecnie komunalny wielowyznaniowy, ul. Szpitalna, z
pozostałości murów obronnych, ul. Matejki, z Brama Wysoka, inaczej Połczyńska, ul. Grottgera Zbudowana łącznie z murami miejskimi w początkach XIV wieku – murowana budowla z cegły, na planie prostokąta stoi na fundamencie kamiennym; ma dwie kondygnacje, w dolnej ostrołukowy przejazd, w górnej ozdobiona trzema dwudzielnymi blendami z okienkami i manswerkowym fryzem, kryta dachem czterospadowym. Fortyfikacja zachowała się jako jedyna z dwóch istniejących dawniej. Do końca XIX wieku służyła jako areszt miejski i mieszkanie dozorcy. Później, od roku użytkowana była przez Muzeum Regionalne. Obecnie jest siedzibą białogardzkich artystów. piwnice zamku, ul. Płowiecka 3, z ratusz, pl. Wolności 5, Rynek, z pierwszej połowy spichlerz, obecnie magazyn, ul. Piłsudskiego 25, szachulcowo-murowany, z końca XVIII wieku, w połowie XIX wieku budynek przemysłowy dom z dwiema oficynami, ul. Najświętszej Marii Panny 3, z 1880 dom, obecnie bank PKO, pl. Wolności 17, z 1910 inne zabytki: cmentarz żydowski
Pomniki i miejsca pamięci narodowej
cmentarz żołnierzy radzieckich – cmentarz wojenny 763 oficerów i żołnierzy radzieckich 1. Frontu Białoruskiego, poległych podczas walk o Białogard w wraz z pomnikiem ku czci poległych żołnierzy z
Demografia Według danych z 31 grudnia miasto miało 24 450 mieszkańców. Według danych z 31 grudnia 2017 r. miasto miało 24 368 mieszkańców. Według danych z 1 stycznia 2020 Białogard liczył 24 146 mieszkańców.
Rok Liczba ludności 1715 1200 1850 4000 1875 7200 1890 7000 1939 16 500 1950 12 700 1975 21 800 1995 25 093 2000 24 530 2005 24 408 2008 24 361 2011 24 4502014 23 8582017 24 3682020 24 146
Struktura demograficzna mieszkańców miasta Białogard 31 grudnia 2007:
Gminę miejską Białogard zamieszkuje 50,5% ludności całego powiatu. Na przypada 948 osób – tym samym jest to gmina o największej gęstości zaludnienia w powiecie. thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Białogardu w 2014 roku
Gospodarka Na terenie Białogardu istnieje podstrefa Kostrzyńsko-Słubickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej obejmującą wyznaczone 2 kompleksyRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 maja ()..
W III kwartale 2012 Białogard miał 1989 zarejestrowanych bezrobotnych
W 2016 wykonane wydatki budżetu gminy wynosiły , a dochody budżetu . Zobowiązania samorządu (dług publiczny) według stanu na koniec wynosiły , co stanowiło 23,7% dochodów.
W Białogardzie znajduje się zakład produkcji płyt klejonych. Ponadto w mieście ma miejsce produkcja w sektorze zbóż i traw.
Kolejny zakład zbożowo-młynarski zajmuje się produkcją mąki pszennej i żytniej.
W mieście zlokalizowany jest szpital powiatowy z 6 oddziałami.
Transport Przez Białogard przebiega droga wojewódzka nr 163 oraz dawna droga wojewódzka nr 166, która pełni rolę obwodnicy wschodniej. Planowana jest budowa północnej obwodnicy miasta, która obciąży ulice Połczyńską oraz Kołobrzeską. W odległości 7 km przebiega droga wojewódzka nr 112 (dawniej droga krajowa nr 6).
W Białogardzie działa komunikacja autobusowa prowadzona przez ZKM Białogard oraz prywatne firmy przewozowe do okolicznych miejscowości. Komunikacja miejska w Białogardzie ruszyła 29 kwietnia 1975 roku, choć za oficjalną przyjmuje się datę 1 maja 1975 roku. Początkowo funkcjonowały dwie linie: Dworzec PKP - Połczyńska CPN oraz Os. Chopina - Kisielice Małe. W 1977 roku komunikacja miejska weszła w skład WPKM Koszalin, w strukturach którego była do 1991 roku. Od 1992 roku funkcjonuje jako gminny Zakład Usług Komunalnych (1992–1997), Zakład Komunikacji Miejskiej (1997–2002) i Zakład Komunikacji Miejskiej Sp. z o.o. (od ).
W ciągu wszystkich lat zmieniał się eksploatowany tabor. Początkowo były to Jelcze 272 Mex, następnie Autosany H9-35, a obecnie Iveco Daily 70C18 / Dekstra LF38 oraz 4 szt. Solarisy Urbino 10.5. Obsługiwane są 4 linie:
1: (Zakład BG P –) Zwinisław – Stamma – Połczyńska pętla
2: (Zakład BG P –) Zwinisław – Stamma – Os. Zwycięstwa
3: Stamma – Pękanino Cmentarz
4: Ustronie Miejskie / Pękanino Cmentarz – Połczyńska pętla.
Na stacji Białogard przecinają się dwie jednotorowe, zelektryfikowane linie kolejowe: nr 202 Gdańsk – Stargard nr 404 Szczecinek – Kołobrzeg
Do lat 90. XX wieku Białogard był także stacją końcową dla dwóch linii kolejki wąskotorowej tzw. Białogardzka Kolej Dojazdowa, która obecnie nie funkcjonuje.
Oświata W Białogardzie znajduje się biblioteka publiczna przy ul. Grunwaldzkiej 46, która posiada trzy filie: Filia nr 1 – ul. Chopina 29 Filia nr 2 – ul. Komara 25