Republika Wenecka, Rzeczpospolita Wenecka, Najjaśniejsza Republika Wenecka (wł. Serenissima Repubblica di Venezia, wenecki Repùblega de Venèsia) – północnowłoska republika kupiecka, istniejąca od 697 roku do 15 maja 1797 roku. Najdłużej nieprzerwanie funkcjonujące państwo o ustroju republikańskim w historiiJeśli nie liczyć San Marino, którego status przez wieki trudno uznać za państwowy.. W średniowieczu jedna z największych potęg handlowych i politycznych w basenie Morza Śródziemnego i jedno z najbogatszych miast Europy. Republika Wenecka była najpotężniejszą i zarazem najtrwalszą z powstałych w średniowieczu miejskich komun włoskich. Jako jedno z nielicznych państw włoskich odegrała również wielką rolę w historii nie tylko Italii, ale całej Europy i basenu Morza Śródziemnego. Od czasów wypraw krzyżowych po zmagania z Imperium Osmańskim, Republika Wenecka była dla Europy głównym pośrednikiem i uczestnikiem kontaktów z muzułmańskim Bliskim Wschodem – zarówno tych pokojowych, jak i wojennych.
Na czele państwa weneckiego stał obieralny – de iure dożywotnio – doża, który zazwyczaj wywodził się z wąskiego grona kilku najważniejszych rodów. Ustrój republiki był bardzo konserwatywny i zapewniał starej oligarchii kupieckiej monopol władzy. Oligarchia ta miała również bezpośredni wpływ na rządy poprzez liczne rady i sądy, które krępowały poczynania doży. Władza, w rozbudowanym z czasem państwie, całkowicie spoczywała w rękach Wenecjan, którzy wszelkie terytoria przyłączone do republiki traktowali jak kolonie. Ten miejski partykularyzm stał się jedną z przyczyn niemożności podjęcia przez Wenecję próby zjednoczenia Italii – mimo całej posiadanej przez nią potęgi i bogactwa.
Historia
Powstanie Wenecji i początki republiki (VIII – X wiek) Wenecja, jako miasto została założona w 452 roku. W VI wieku włączona została do restaurowanego Cesarstwa Rzymskiego pod egidą Bizancjum. Pierwszym historycznie potwierdzonym dożą (księciem) Wenecji był Orso Ipato panujący od roku 726 i rok ten uznaje się za datę powstania Republiki Weneckiej. Miasto wciąż podlegało wówczas władzy bizantyńskiej, jednak wpływy Konstantynopola sukcesywnie słabły. Bizancjum samorządność Republiki uznało w 887 roku. W ciągu kolejnych wieków (IX–XI) Republika Wenecka stała się ważnym centrum handlu między Europą Zachodnią a Bizancjum i Azją, co zawdzięczała w znacznej mierze przywilejom nadawanym przez cesarzy bizantyńskich. W tym też czasie Republika rozpoczęła budowę swego imperium terytorialnego podporządkowując sobie szereg miast i wysp Dalmacji i wypierając z tego regionu wpływy Konstantynopola.
Wzrost znaczenia Wenecji w dobie krucjat (XI – XIII wiek) Nowy rozdział w historii Wenecji rozpoczął się wraz z powstaniem ruchu krucjatowego. Dysponująca znaczną flotą Wenecja czerpała zyski z przewożenia krzyżowców oraz dzięki przywilejom handlowym w nowo powstałych na Bliskim Wschodzie państwach łacińskich. W handlu lewantyńskim Wenecja zajęła wkrótce pierwsze miejsce. thumb|Enrico Dandolo przemawiający do krzyżowców. Przełomowe znaczenie dla budowy imperium weneckiego na Morzu Śródziemnym miała IV krucjata, w trakcie której wenecki doża Enrico Dandolo skłonił dowodzących krucjatą do ataku łacinników na Konstantynopol. Mimo potępienia tego projektu ze strony papiestwa doszło do zdobycia i złupienia przez krzyżowców najpotężniejszego ówcześnie chrześcijańskiego miasta. Na opanowanych terenach europejskiej części Bizancjum powstały państwa krzyżowe (w tym Cesarstwo Łacińskie). Jednak największym beneficjentem wyprawy i upadku Bizancjum stała się Republika Wenecka, która całkowicie zdominowała handel w tym regionie i w ciągu kilku lat opanowała rozliczne miasta i wyspy strzegące drogi z Wenecji do Konstantynopola (m.in. Wyspy Jońskie, liczne peloponeskie porty, Cyklady, Eubeę i Kretę). Do Wenecji trafiły wówczas liczne łupy, w tym wspaniałe dzieła sztuki zrabowane w Konstantynopolu. Przejawem wzrostu potęgi Wenecji było rozpoczęcie w 1284 roku wybijania złotego dukata, który stał się ważną monetą obiegową Europy i był używany aż do upadku republiki w XVIII wieku.
Rozwój handlu weneckiego zaczął kolidować z interesami innych miast włoskich z Genuą na czele. Między obydwiema republikami doszło na tle rywalizacji handlowej do licznych wojen. Jedna z poważniejszych wybuchła pod koniec XIII wieku, a jej przyczyną było zamknięcie przez Wenecję dostępu do Adriatyku obcym okrętom. Mimo zwycięstwa militarnego Genueńczyków w bitwie morskiej pod Curzolą (1298), Genua z powodu sporów wewnętrznych nie była w stanie kontynuować wojny i w konsekwencji doszło do rozgraniczenia wpływów między republikami.
Republika Wenecka w późnym średniowieczu (XIV–XV wiek) Destabilizacja północnych Włoch po upadku wpływów Świętego Cesarstwa Rzymskiego w drugiej połowie XIII wieku w Italii zmusiła Wenecjan do wzmożonej aktywności politycznej na swym najbliższym, lądowym zapleczu. Na początku XIV wieku Republika wzięła udział w wojnie o Ferrarę oraz w walkach przeciw agresywnemu rodowi Scaligieri z Werony. By zabezpieczyć swe interesy od strony lądu rządzący republiką oligarchowie postanowili opanować najbliższe Wenecji tereny nadpadańskie. Pierwszą zdobyczą w tym regionie było Treviso, zajęte w 1339 roku.
Wojny z Genuą i jej sojusznikami Przez niemal cały wiek XIV trwały również ciągłe zmagania Wenecjan na morzu. Od 1340 roku rozpoczął się ciąg wojen z Genuą o prymat w handlu śródziemnomorskim. W tym samym czasie posiadłości weneckie w Dalmacji zaatakowali Węgrzy chcący uzyskać dogodny dostęp do Adriatyku. Wojna ta, dla przyzwyczajonych do walki na morzu Wenecjan, zakończyła się ich klęską, a pokój zawarty w Zadarze w 1358 roku potwierdził zdobycze węgierskie w Dalmacji.
Porażka w wojnie z Węgrami zachęciła innych wrogów Republiki do podjęcia walki z jej supremacją w handlu. Z inicjatywy Genui powstała koalicja, do której weszły Padwa, Austria i Akwileja. Otwarta wojna toczyła się ze zmiennym szczęściem w latach 1364–1373. Towarzyszyły jej bunty w weneckich posiadłościach. Wojna rozgorzała od nowa w 1378 roku, gdy wybuchł spór między Genuą a Wenecją o ważną strategicznie niewielką wyspę Tenedos. Mimo początkowych sukcesów (bitwa pod Anzio), wojna przybrała dla Wenecji niekorzystny obrót, gdy flota genueńska rozbiła siły weneckie w bitwie pod Pulą (1379). Po tej klęsce zagrożona została sama stolica Republiki. W tej ciężkiej sytuacji miasto nałożyło na swych obywateli specjalne podatki i powołano pod broń nawet duchownych. Wkrótce zabiegi te dały rezultaty i w bitwie pod Chioggią (21 czerwca 1380) flota wenecka pokonała genueńską. W sierpniu 1381 roku zawarto kompromisowy pokój w Turynie, w którym mimo pewnych koncesji terytorialnych na rzecz wrogów, Wenecja zachowała swoje imperium handlowe i pierwszoplanową rolę na Morzu Śródziemnym.
Podbój Terrafermy i wojny z Mediolanem Lata 1388–1402 to nieprzerwany ciąg wojen między Mediolanem, Padwą, Mantuą, Ferrarą i Wenecją. Przy czym koalicje były bardzo zmienne, a ich ofiarą padały mniejsze miasta regionu. Śmierć ambitnego władcy Mediolanu Giana Galeazzo Viscontiego (1402) położyła kres hegemonii Mediolanu, natomiast wojna Wenecji z Padwą w latach 1405–1406 doprowadziła do upadku tej ostatniej. Dzięki tym sukcesom pod władzą Wenecji znalazły się m.in.: Padwa, Vicenza, Werona, Brescia, Bergamo, Rawenna, Faenza, Cremona, Friuli. Posiadłości te tworzyły tzw. Terrafermę – zaplecze lądowe Republiki. Udało się także Wenecji odzyskać większość utraconych wcześniej terenów w Dalmacji.
Pierwsza połowa XV wieku upłynęła na kolejnych wojnach z Księstwem Mediolanu. Nowy doża wenecki od 1423 roku, Francesco Foscari zaangażował Republikę Wenecką w walkę o hegemonię w północnych Włoszech. Trwająca z przerwami wieloletnia wojna długo nie przyniosła rozstrzygnięcia. Dopiero gdy wojska weneckie podeszły niemal pod mury Mediolanu (1445) rozpoczęły się rokowania pokojowe. Wenecja była u szczytu swego powodzenia w północnych Włoszech i usiłowała narzucić swą hegemonię całej Lombardii. Przed całkowitą klęską uchronił Mediolan Francesco I Sforza, który w trakcie skomplikowanych negocjacji i walk zmusił Wenecję do uznania niezależności Mediolanu, choć Republika zatrzymała większość swych wcześniejszych zdobyczy. Podpisany w Lodi pokój na 40 lat zapewnił Italii względną stabilizację.
Wenecja a Turcy osmańscy w XV wieku thumb|Forteca wenecka na wyspie Tenedos (obecnie turecka Bozca) była ważną bazą u wejścia do Dardaneli. Zaangażowanie się Wenecji w rywalizację państw włoskich osłabiło jej pozycję na wschodzie. Wzrost potęgi i aktywności Turków niepokoił Wenecjan, jednak przez długi czas Republika starała się zabezpieczyć swój handel i stan posiadania na Wschodzie poprzez układy z sułtanami tureckimi. Przyczyną tej polityki był fakt relatywnej słabości Wenecji wobec potęgi Turków. Republika dysponowała wprawdzie silną flotą, ale na lądzie nie miała szans w walce z zaprawionymi w boju oddziałami Osmanów. Jej siły lądowe były zresztą cały czas zaangażowane w wojnach w Italii. Pierwsze starcie z Turkami nastąpiło, gdy w 1423 roku Osmanowie zaatakowali weneckie Thessaloniki. Po długim i krwawym oblężeniu Wenecjanie skapitulowali (1430). Wkrótce rozpoczęły się również ataki osmańskie na weneckie posiadłości w Albanii i Dalmacji (1447–1448). Odpowiedzią Republiki na to zagrożenie było fortyfikowanie swych posiadłości, a także wysłanie korpusu obronnego do Konstantynopola, gdzie Wenecjanie walczyli z Turkami w roku 1453 u boku Greków i Genueńczyków. Jednak po upadku Konstantynopola wenecka Signoria wysłała do zwycięskiego Mehmeda II swego ambasadora z propozycją pokoju. Efektem jego rozmów był tzw. „dobry pokój” zawarty w 1454 roku. Umożliwił on Wenecjanom zawijanie do portów tureckich i na swobodny handel w całym regionie. Jednak wzrost potęgi Turków osmańskich miał pozostać dla Wenecji głównym problemem polityki zagranicznej i być jedną z przyczyn schyłku świetności Republiki. Pokój był zresztą wciąż łamany przez Turków, którzy poszerzali swoje posiadłości także kosztem Wenecji. W drugiej połowie XV wieku Imperium Osmańskie zaczęło rozwijać silną flotę wojenną, co umożliwiło Turkom ataki na wyspiarskie posiadłości Republiki. Wenecja straciła w tym czasie niemal wszystkie posiadłości w Grecji i Albanii: Eubeę (1470), Kefalinię (1479), Modon (1500). Mimo tego Republika wciąż stawiała na morzu silny opór potędze osmańskiej, będąc jedną z barier broniących Zachodu przed turecką inwazją. Jednym z ostatnich sukcesów Wenecji na wschodzie było przyłączenie Cypru, który w 1489 roku Republice przekazała ostatnia królowa tej wyspy – Wenecjanka Katarzyna Cornaro.
Republika Wenecka w XVI wieku Początek wojen włoskich, Liga w Cambrai (1494–1510)
W 1494 roku wybuchły tzw. „wojny włoskie”, które były częścią zmagań o hegemonię europejską między Francją a Habsburgami (Hiszpanią i Austrią). Włochy ze względu na swe bogactwo i rozdrobnienie stały się łatwym łupem dla obcych mocarstw. Republika Wenecka była jedynym włoskim państwem, które było na tyle silne, by stawić zdecydowany opór obcej inwazji. W trakcie walk Wenecja usiłowała lawirować między walczącymi stronami, by wygrać jak najwięcej dla siebie. Początkowo ta polityka odnosiła sukcesy: Republika dzięki sojuszowi z Francją odebrała Mediolanowi Cremonę (1499), a w walce przeciw Państwu Kościelnemu zdobyła Cervię i Rawennę (1500–1501). Kolejnym sukcesem Wenecji było odparcie najazdu cesarza Maksymiliana i zajęcie w 1508 roku Gorycji, Triestu i Fiume. Republika Św. Marka stała u szczytu swej potęgi, stając się równorzędnym partnerem wobec obcych mocarstw.