Krążowniki liniowe typu Moltke – seria dwóch niemieckich krążowników liniowych (w Niemczech klasyfikowanych oficjalnie jako wielkie krążowniki, niem.: Große Kreuzer), oddanych do służby w latach 1911–1912 i uczestniczących w działaniach I wojny światowej. Stanowiły ulepszoną wersję pierwszego zbudowanego dla Kaiserliche Marine okrętu tej klasy, „Von der Tanna”, ze wzmocnionym uzbrojeniem i opancerzeniem.
Pierwszy z krążowników typu, „Moltke”, przez cały okres I wojny światowej wchodził w skład Hochseeflotte i brał udział w większości głównych bitew z Royal Navy, w tym na Dogger Bank w 1915 i jutlandzkiej w 1916 roku. Przez pewien czas uczestniczył również w kampanii na Bałtyku. Podobnie jak większość dużych okrętów Hochseeflotte został samozatopiony w Scapa Flow 21 czerwca 1919 roku.
Drugi okręt, „Goeben”, w chwili rozpoczęcia I wojny światowej wchodził w skład Eskadry Śródziemnomorskiej (Mittelmeerdivision) i wraz z krążownikiem lekkim „Breslau”, ścigany przez okręty brytyjskie przedarł się do Konstantynopola. Wcielony formalnie w skład floty tureckiej, pod nazwą „Yavuz Sultan Selim”, nadal był obsadzony niemiecką załogą. Brał udział w walkach z Rosjanami na Morzu Czarnym i Brytyjczykami na Morzu Egejskim. Po zakończeniu I wojny światowej pozostał w składzie marynarki wojennej Turcji, w 1936 roku zmieniając nazwę na TCG „Yavuz”. Służył ostatecznie aż do 1973 roku, jako ostatni istniejący okręt klasy krążowników liniowych, po czym został zezłomowany.
Projektowanie i budowa Pierwsze niemieckie krążowniki liniowe: „Von der Tann” i dwie jednostki typu Moltke, powstały w odpowiedzi na budowę w stoczniach brytyjskich okrętów typów Invincible i Indefatigable. W odróżnieniu od krążowników Royal Navy, silnie uzbrojonych i o dużej prędkości maksymalnej, osiągniętej jednak kosztem redukcji opancerzenia do minimum, Niemcy stworzyli bardziej zrównoważony projekt okrętów, o zbliżonej prędkości, lecz uzbrojonego w działa o mniejszym kalibrze i dużo lepiej opancerzonego. Według taktyków Hochseeflotte, miały one przede wszystkim wypełniać działania rozpoznawcze na rzecz głównych sił floty. Projekt typu Moltke był dziełem biura konstrukcyjnego cesarskiej marynarki, dowodzonego przez kontradmirała Maxa Rollmanna. Zespołem konstruktorów kierował Marine-Oberbauart Albert Dietrich.
Projekt oparto na planach „Von der Tanna”, zwiększając rozmiary, dodając dodatkową wieżę artylerii głównej na rufie (umieszczoną po raz pierwszy na niemieckich okrętach w superpozycji) oraz dokonując mniejszych modyfikacji. Pierwszy z okrętów został sfinansowany z budżetu na lata 1908–1909, drugi zaś 1909–1910. Podobnie jak poprzednik, obydwa okręty zostały zbudowane w stoczni koncernu Blohm & Voss w Hamburgu. Kontrakty na budowę krążowników oznaczonych „G” (numer budowy 200) i „H” (numer budowy 201) zawarto odpowiednio 17 września 1908 i 8 kwietnia 1909 roku. Stępkę pod pierwszy położono 7 grudnia 1908, pod drugi 28 sierpnia 1909 roku. Prace stoczniowe ukończono odpowiednio 30 września 1911 i 2 lipca 1912 roku. Koszt budowy każdej jednostki wynosił około 42 miliony marek w złocie.
Opis konstrukcji Charakterystyka ogólna Krążowniki liniowe typu Moltke miały długość całkowitą 186,6 m (186 m między pionami) i szerokość całkowitą 29,4 m (29,96 m ze złożonymi wzdłuż burt elementami sieci przeciwtorpedowych). Ich wyporność konstrukcyjna wynosiła 22 979 ton metrycznych, zaś pełna 25 400 ton (według innego źródła odpowiednio 22 616 i 25 300 ton), 3600 ton więcej niż w przypadku „Von der Tanna”. Obciążone do wyporności pełnej zanurzały się od 8,77 m na dziobie do 9,19 m na rufie. Wysokość od kila do górnej krawędzi burty na śródokręciu wynosiła 14,08 m. Przy wyporności konstrukcyjnej pokład dziobowy znajdował się 7,3 m a rufowy 4,3 m ponad linią wodną. W sposób typowy dla niemieckich konstrukcji tamtego okresu, projekt bazował na wzdłużno-poprzecznym systemie wiązań. Grodzie wodoszczelne dzieliły kadłuby na 15 przedziałów, podwójne dno obejmowało 78% długości okrętu. Okręty były konstrukcyjnie wyposażone w zbiorniki przeciwprzechyłowe systemu Frahma, których jednak ze względu na niską skuteczność nie używano zgodnie z przeznaczeniem, wykorzystując jako dodatkowe pomieszczenia na paliwo. Wszystkie pokłady miały ciągi komunikacyjne pokryte wykładziną przeciwpoślizgową, z wyjątkiem górnego i bateryjnego, krytych drewnem tekowym.
Załoga okrętu według projektu miała wynosić 43 oficerów i 1010 podoficerów i marynarzy w okresie pokoju. W czasie wojny liczebność załogi wzrosła (w przypadku „Moltke”, gdy pełnił funkcję okrętu flagowego 1. Grupy Rozpoznawczej, o 13 oficerów i 62 marynarzy, zaś podczas bitwy jutlandzkiej liczebność załogi wynosiła 1425 osób). Mieli oni do dyspozycji dziesięć łodzi okrętowych różnych rodzajów i wielkości.
Urządzenia napędowe Napęd jednostek typu Moltke stanowiły dwa zespoły turbin parowych systemu , każdy składający się z turbiny wysokiego (o średnicy 1980 mm) i niskiego ciśnienia (o średnicy 3050 mm) oraz turbin marszowej i biegu wstecznego, o łącznej projektowanej mocy na wałach 52 000 KM, umieszczonych w trzech osobnych maszynowniach. Napędzały one bezpośrednio (bez przekładni redukcyjnych) wały poruszające cztery śruby o średnicy 3,74 m każda, przy czym turbiny wysokiego ciśnienia (każda w osobnym pomieszczeniu w pierwszym, licząc od dziobu przedziale maszyn) napędzały wały zewnętrzne, zaś niskiego (we wspólnej tylnej maszynowni w osi symetrii kadłuba) wewnętrzne. Parę do turbin dostarczały 24 kotły typu Schulz-, o ciśnieniu roboczym 16 atmosfer, opalane węglem, umieszczone w ośmiu kotłowniach. Licząc od dziobu okrętu były to kolejno dwa przedziały po trzy pomieszczenia z dwoma kotłami każdy oraz dwa przedziały po sześć kotłów, bez rozdzielających je grodzi wzdłużnych (według innego źródła na okrętach było 12 pomieszczeń kotłowni). W 1916 roku w paleniskach kotłów „Moltke” zainstalowano rozpylacze paliwa płynnego. Planowana prędkość maksymalna, wynosząca 25,5 węzła, była przez obydwa okręty znacznie przekroczona podczas prób morskich. „Moltke” osiągnął 28,4 węzła przy mocy maszyn 85 782 KM i 332 obrotach na minutę, „Goeben” był tylko nieznacznie wolniejszy. Projektowany zapas węgla wynosił 1000 ton i mógł być w razie konieczności zwiększany do maksymalnie 3100 ton, co pozwalało przepłynąć 4120 mil morskich przy prędkości ekonomicznej 14 węzłów.
Podobnie jak pozostałe ukończone niemieckie krążowniki liniowe, z wyjątkiem „Von der Tanna”, okręty typu Moltke posiadały dwa stery, ustawione w układzie tandem, jeden za drugim. Główny ster miał maksymalny kąt wychylenia 38° na każdą burtę, pomocniczy jedynie 10°. Rozwiązanie to, poprawiające zwrotność w zakresie niskich prędkości, przy większych powodowało znaczne (nawet do 60%) zwalnianie jednostki przy silnym wychyleniu sterów na burtę. Ponadto, ponieważ pierwszy ster znajdował się w strefie zaburzonego przez śruby przepływu wody, jego sprawność przy większych prędkościach malała.
Okręty były zasilane w energię elektryczną przez sześć turbogeneratorów o łącznej mocy 1500 kW, dostarczających prąd o napięciu 225 V, umieszczonych powyżej pomieszczeń maszynowni, pod pokładem pancernym.
Uzbrojenie Główne uzbrojenie krążowników typu Moltke stanowiło dziesięć dział 28 cm SK L/50 (faktyczny kaliber 283 mmTony DiGiulian: Germany 28 cm/50 (11") SK L/50 w serwisie http://www.navweaps.com/ [dostęp 24-05-2017]), umieszczonych po dwa na podstawach Drh.L C/1908 w pięciu pancernych wieżach artyleryjskich. Trzy z nich umieszczone były w osi symetrii kadłuba: jedna na pokładzie dziobowym (tradycyjnie w marynarce niemieckiej zwana Anton), dwie na rufie, w superpozycji (Dora i Emil); dwie (Bruno i Cäsar) diagonalnie na burtach na pokładzie śródokręcia, podobnie jak u „Von der Tanna”. Wysokość osi dział nad konstrukcyjną linią wodną wynosiły: 9 m dla wieży dziobowej, 8,4 m dla wież śródokręcia, oraz 8,6 i 6,2 m dla wież rufowych. Kąt podniesienia luf wynosił początkowo 13,5°, w 1916 roku na „Moltke” został zwiększony do 16°, co pozwoliło na zwiększenie donośności z 18 100 do 19 100 m. Sektor ostrzału wieży dziobowej wynosił 300°, obu rufowych po 290°, zaś wież śródokręcia po 180° na bliższą burtę i 125° na przeciwległą. Ta ostatnia wartość była czysto teoretyczna, ponieważ podczas strzelania ponad własnym pokładem podmuch wystrzału powodował uszkodzenia konstrukcji i wyposażenia. Zapas amunicji kalibru 280 mm wynosił 810 sztuk (po 162 jednostki ognia na wieżę).
Kierowanie ogniem artylerii głównego kalibru sprawowane było z dwóch opancerzonych stanowisk, głównego i rezerwowego, które pozyskiwały dane do strzelań ze stanowisk obserwacyjnych na marsach obu masztów. Dopiero w pierwszej połowie 1915 roku na „Moltke”, a pod koniec 1916 na „Goebenie” zainstalowano centralne przyrządy kierowania ogniem artylerii głównego i średniego kalibru, opierające się na danych pozyskiwanych z dalmierzy optycznych produkcji Zeissa.
Na artylerię średnią składało się dwanaście dział 15 cm SK L/45 (faktyczny kaliber 149,1 mmTony DiGiulian: Germany 15 cm/45 (5.9") SK L/45 w serwisie http://www.navweaps.com/ [dostęp 24-05-2017]), umieszczonych w kazamatach, po sześć na burcie oraz dwanaście dział 8,8 cm SK L/45 na stanowiskach na górnym pokładzie dziobówki (cztery), na dziobowej i rufowej nadbudówce (odpowiednio dwa i cztery) oraz na pokładzie górnym za baterią dział kal. 150 mm (dwa ostatnie). Działa kal. 88 mm zostały później uznane za nieskuteczne i były sukcesywnie demontowane. W ich miejsce na rufowej nadbudówce zainstalowano cztery działa przeciwlotnicze 8,8 cm Flak L/45. Działa kal. 150 mm miały kąt podniesienia od -7 do 20° i maksymalną donośność 13 500 m przy strzelaniu pociskiem o masie 46 kg. Zapas pocisków do nich liczył po 150 jednostek na działo. Masa salwy burtowej z dział artylerii głównej i średniej (28 i 15 cm) wynosiła 3260 kg. Pierwotny zapas pocisków kal. 88 mm wynosił po 250 jednostek na działo.
Ponadto okręty posiadały cztery podwodne wyrzutnie torpedowe kal. 500 mm, umieszczone w sposób typowy dla niemieckich krążowników liniowych: jedna na dziobie, jedna na rufie po lewej stronie urządzenia sterowego oraz dwie na burtach prostopadle do osi podłużnej jednostek. Krążowniki zabierały łącznie 11 torped typu G/7, o masie 1365 kg i głowicy bojowej zawierającej 195 kg materiału wybuchowego. Maksymalny zasięg torped wynosił 4000 m przy prędkości 37 węzłów i 9300 m przy 27 węzłach.
Jesienią 1915 roku na „Moltke” prowadzono próby z użyciem wodnosamolotu.
Opancerzenie W porównaniu z „Von der Tannem” opancerzenie jednostek typu Moltke uległo wzmocnieniu. Wykonane było w całości ze stali Kruppa. Jego podstawowym elementem był pas burtowy grubości maksymalnej 270 mm, rozciągający się pomiędzy krańcami barbet skrajnych wież artyleryjskich, o wysokości 1,8 m, z czego 0,6 m znajdowało się poniżej konstrukcyjnej linii wodnej. Pod nim rozciągał się drugi pas pancerny, grubości 130 mm, chroniący burty do głębokości 1,9 m poniżej linii wodnej. Obydwa były położone na podkładzie z drewna tekowego. Pasy pancerne tworzyły boki cytadeli, chroniącej główne mechanizmy okrętowe, uzbrojenie i magazyny amunicyjne. Zamykały je poprzeczne grodzie pancerne grubości 170 mm i 100 mm. Poza cytadelą pancerz pionowy miał grubość 100 mm.
Pancerz horyzontalny składał się z dwóch pokładów pancernych: górnego grubości 25 mm oraz głównego grubości 50 mm. Kazamaty artylerii średniej chronione były płytami pancernymi grubości do 150 mm, wieże artyleryjskie miały płyty czołowe grubości 230 mm, ściany boczne 180 mm, dachy 90 mm, zaś barbety do 250 mm. Pancerne stanowisko dowodzenia miało pancerz o grubości do 350 mm. Podwodne części okrętów były chronione ciągłymi wzdłużnymi grodziami przeciwtorpedowymi o grubości 50 mm w rejonie wież artyleryjskich i komór amunicyjnych oraz 30 mm w mniej istotnych fragmentach konstrukcji.