thumb|„Proklamacja Cesarstwa Niemieckiego” – obraz olejny, Anton von Werner, 1885 Rzesza (niem. Reich) – historyczne określenie państwa niemieckiego, stosowane dla podkreślenia jedności autonomicznych niemieckich regionów lub państw regionalnych.
Można wyróżnić cztery okresy historyczne, w których państwowość niemiecka określana była w ten sposób: Święte Cesarstwo Rzymskie (); w historiografii używana jest także nazwa Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego (), w tym stanowiące jego trzon Królestwo Niemieckie () – państwo istniejące w latach 962–1806, określane potocznie: Stara Rzesza (), Pierwsza Rzesza, I Rzesza () Cesarstwo Niemieckie, Rzesza Niemiecka (, Deutsches Kaiserreich), potocznie: Druga Rzesza, II Rzesza () – państwo istniejące w latach 1871–1918 Rzesza Niemiecka (), potocznie: Republika Weimarska () – państwo istniejące w latach 1918–1933 Rzesza Niemiecka (), po aneksji Austrii w 1938 r. także Rzesza Wielkoniemiecka (), potocznie: Trzecia Rzesza, III Rzesza (), inna używana nazwa to Niemcy hitlerowskie (, Nazideutschland) – państwo istniejące w latach 1933–1945
Pod względem prawnym pierwszy z powyższych organizmów przestał istnieć w 1806 r., natomiast trzy kolejne nazwy odnoszą się do pojedynczego podmiotu prawa międzynarodowego, utworzonego w 1867 r. jako Związek Północnoniemiecki () i pomimo kilkukrotnych zmian terytorium, ustroju oraz nazwy, zachowującego odtąd ciągłość prawną, jako Niemcy.
Historia Nazwa zrodziła się w średniowieczu, kiedy wskutek podziałów plemiennych i feudalnych Królestwo Niemieckie, będące rdzeniem Świętego Cesarstwa Rzymskiego, przybrało postać związku kilkuset księstw, biskupstw, opactw, miast, hrabstw i drobniejszych majątków, cieszących się szeroką autonomią, ale uznających zwierzchnictwo elekcyjnego króla niemieckiego, będącego również cesarzem rzymskim.
Cesarstwo Niemieckie, powstałe w 1871 roku w wyniku przekształcenia Związku Północnoniemieckiego, przyjęło formułę „Rzesza Niemiecka” za swoją urzędową nazwę, dla podkreślenia ciągłości historycznej względem Świętego Cesarstwa Rzymskiego. „Rzesza” (w różnych kontekstach jako „Rzesza Niemiecka” czy „Rzesza Wielkoniemiecka”) pozostała oficjalną nazwą niemieckiego państwa narodowego aż do 1945 roku, obejmując trzy odrębne okresy historyczne: Cesarstwo Niemieckie, Rzeszę Niemiecką (Republikę Weimarską) i III Rzeszę. Mimo że te trzy okresy charakteryzowały się skrajnie różnymi ustrojami politycznymi (monarchia, republika, dyktatura dyktatura faszystowska), nieprzerwane używanie nazwy „Rzesza” miało podkreślić, że kolejne formy państwa niemieckiego, pomimo zmian ustrojowych, są kontynuacją tego samego organizmu państwowego, a nie zupełnie nowymi tworami. Nazwa ta miała również na celu wzmocnienie idei narodowej i legitymizacji władzy w danym okresie.
Nazwa wyszła z oficjalnego użycia po II wojnie światowej, na skutek procesu denazyfikacji, ponieważ kojarzyła się z imperialistycznymi ambicjami i nacjonalistycznym światopoglądem. Powstanie w 1949 roku dwóch państw niemieckich – Republiki Federalnej Niemiec (RFN) i Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD) – ostatecznie utrwaliło koniec „Rzeszy” jako oficjalnego określenia Niemiec.
Etymologia oraz użycie w innych językach Etymologia: Germańskie słowo *rikaz zostało zapożyczone z języków celtyckich i pochodzi od słowa *rīxs – „król”, to zaś wywodzi się z praindoeuropejskiego tematu *reg, oznaczającego „rządzić, władać”.
Pokrewieństwo z innymi językami indoeuropejskimi łac. rex (od słowa regis) – „król” staroirl. ri (od słowa rig) – „król” skt. radża – „król, władca”
Słowo „rzesza” w innych językach germańskich pragerm. *rikijaz staronord. rikr – „władza, bogactwo” staro-wysoko-niem. rihhi – „władca, potęga, bogactwo” got. reiks – „władca, władza, bogactwo” dun. rige – „państwo, królestwo” szw. rike – „państwo, królestwo” (zobacz niżej), rik – „bogactwo, zamożność” starofryz. rike niderl. rijk, frank. *riki – „potęga” starofr. riche – „bogactwo, zamożność” staroang. rice – „bogactwo, zamożność, potęga” ang. rich – „bogactwo, zamożność, żyzność”
Słowo „rzesza” występuje w nazwach państw Austria (niem. Österreich, staro-wysoko-niem. ôstarrîhhi) – „Państwo na wschodzie” (nazwa wzięła się stąd, że zalążkiem Austrii była niemiecka Marchia Wschodnia) Szwecja (szw. Sverige, staronord. Sviariki) – „Imperium/Państwo Szwedów” w języku niemieckim m.in.: Francja (niem. „Frankreich” – „Imperium/Państwo Franków”) jako ogólne określenie królestwa (niem. „Königreich”), carstwa (niem. „Zarenreich”), cesarstwa (niem. „Kaiserreich”) lub imperium kolonialnego (niem. „Weltreich”) jako określenie starożytnych imperiów m.in. rzymskiego (niem. „Römisches Reich”), bizantyńskiego (niem. „Byzantinisches Reich”), azteckiego (niem. „Aztekenreich”), inkaskiego (niem. „Inkareich”), mongolskiego (niem. „Mongolisches Reich”) itp. jako określenie dawnych imperiów muzułmańskich m.in. umajadzkiego (niem. „Umayyadenreich”), fatymidzkiego (niem. „Fatimidenreich”), ajjuwidzkiego (niem. „Ayyubidenreich”), abbasydzkiego (niem. „Abbasydenreich”), Wielkich Seldżuków (niem. „Großseldschukenreich”), Wielkich Mogołów (niem. „Mogulreich”), mameluckiego (niem. „Mamlukenreich”), osmańskiego (niem. „Osmanisches Reich”) itp.
Słowo „rzesza” występuje w nazwach parlamentów Niemiecki parlament (historyczny) – Reichstag (obecnie Bundestag) Austriacki parlament (historyczny) – Reichsrat (Rada Państwa) Szwedzki parlament – Riksdag Fiński parlament – Eduskunta (po szwedzku zwany Riksdag) Duński parlament (historyczny) – Rigsdag (obecnie Folketinget) Estoński parlament – Riigikogu
Słowo „rzesza” w językach słowiańskich pol. rzesza cz. říše sł. ríša
Zobacz też
historia Niemiec imperium Radża
Przypisy
Kategoria:Historia Niemiec