thumb|Herb Chełmska Śląskiego thumb|Kościół w Chełmsku Śląskim thumb|„Dwunastu Apostołów” – domy tkaczy Chełmsko Śląskie (przed 1945 niem. SchömbergRozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ().) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie kamiennogórskim, w gminie Lubawka.
Wieś leży u zbiegu Zadrny i potoku Meta na wysokości 500 - 550 m n.p.m.Zygmunt Sarnecki, Bohdan Szarek, Kotlina Kamiennogórska. Przewodnik turystyczny, Wydawnictwo PTTK KRAJ, Warszawa 1994, str.112 , w południowym krańcu Kotliny Krzeszowskiej, pomiędzy Górami Kruczymi a Zaworami.
Dawniej miasto; uzyskało lokację miejską w 1289 roku, zdegradowane w 1945 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 24–25..
Według Narodowego Spisu Powszechnego wieś liczyła 2175 mieszkańców (marzec 2011).
Historia Prawdopodobnie na terenie Chełmska Śląskiego istniała w średniowieczu osada, z której pozostały ślady w postaci grodziska. Gród był wzmiankowany w 1207 roku. Niektóre źródła podają datę lokacji przez Czechów w roku 1214, prawdopodobnie przez kasztelana z Upy – Laurentego, ale pierwsza pewna wzmianka o mieście pochodzi z 1289 r. Miasteczko pełniło rolę lokalnego ośrodka administracyjno-usługowego w tej części księstwa świdnickiego. Chełmsko Śląskie było prywatną własnością Jeriko de Ysinburga i jego siostrzeńca Presecha de Gutinsteyna. W 1343 r. miasto zostało sprzedane opatowi cystersów Mikołajowi II z pobliskiego Krzeszowa i Konradowi von Czirn. Konrad wraz z żoną władali majątkiem dożywotnio, a po ich śmierci Chełmsko Śląskie stało się własnością klasztoru aż do kasaty zakonu w 1810 r.
W 1352 roku wspomina się o istnieniu w mieście prawa do wyższego i niższego sądownictwa. Miasto posiadało również prawa górnicze, ale nic nie wiadomo o ich wykorzystaniu. Miasto, od roku 1392 przynależące do korony czeskiej, szybko się rozwijało pod zarządem cystersów.
W 1426 r. zostało zniszczone w czasie wojen husyckich. Od XVI w. rozwija się ponownie jako ośrodek sukiennictwa i płóciennictwa oraz handlu ich wyrobami. Na krótko rozwój został przerwany w roku 1567 przez pożar. W XVII w. doszło do starć na tle religijnymi między protestantami a katolikami. 29 grudnia 1620 roku w Chełmsku miejscowa ludność zabiła opata Marcina Clavei z Krzeszowa. W ramach represji miasto straciło prawa miejskie. Ogromny pożar w 1629 r. zniszczył prawie połowę domostw (około 60 na blisko 120).
W 2. połowie XVII w. miasto ożywiło się dzięki tkactwu chałupniczemu, którego produkty były sprzedawane w całej Europie, a nawet w Ameryce. W tym okresie powstały mieszczańskie kamienice w rynku oraz zespoły drewnianych domów („Dwunastu Apostołów” i „Siedmiu Braci”) przy drogach wyjazdowych. W 1793 r. doszło do buntu tkaczy sprowokowanych przez kupców kamiennogórskich. Na wieść o zamieszkach w Chełmsku doszło do starć w Lubawce, Kamiennej Górze, a nawet w dość odległym Bolkowie. Bunt rozprzestrzenił się na obszar całych Sudetów Środkowych i Pogórza. Dopiero po interwencji władz został przywrócony spokój. Rozwój tkactwa mechanicznego doprowadził do upadku tradycyjnych rzemieślników. Około połowy XIX w. miasto podupada i daje się zauważyć odpływ ludności. Sytuację pogarszają kolejne pożary w 1829 i 1848 r. Po nieurodzajnych latach dochodzi do zamieszek na tle głodowym. Władze chcąc poprawić sytuację tkaczy rozpoczynają budowę dróg, dając zatrudnienie głodującym tkaczom (tzw. „drogi głodu”). Pewne ożywienie nastąpiło pod koniec XIX w., kiedy to powstały pierwsze tkalnie mechaniczne. W roku 1887 uruchomiono szkołę tkacką. W 1896 r. doprowadzono z Kamiennej Góry prywatną linię kolejową, którą to w roku 1899 przedłużono do Okrzeszyna. Budowa kolei wpłynęła aktywizująco na rozwój przemysłu i miasteczka, w tym czasie mieszkańcy mogli już korzystać z elektryczności i wodociągów. W XIX w. i w 1. połowie XX w. zaczęła się rozwijać turystyka. Od lat 80. XIX wieku Chełmsko Śląskie stało się popularnym letniskiem, działało kilka gospód i hotelików, a miasteczko cieszyło się sławą pięknie położonej, malowniczej miejscowości. Ruch turystyczny był dość znaczny, gdyż Chełmsko Śląskie leżało na uczęszczanej trasie pomiędzy Kamienną Górą, Krzeszowem i czeskim Adršpachem.
Podczas II wojny światowej istniał tu od 1940 r. obóz pracy, filia obozu Gross-Rosen. Na cmentarzu znajduje się zbiorowa mogiła 77 więźniów.
Po II wojnie światowej miasto znalazło się w Polsce, a jego niemieccy mieszkańcy zostali zmuszeni do wyjazdu. W 1947 r. przyjęło nazwę Chełmsko Śląskie (w latach 1945–1947 Szymrych). Od tego czasu miejscowość przeżywa głęboki kryzys – zniszczeniu uległo kilka zabytkowych kamienic. W roku 1957 Chełmsko Śląskie otrzymało prawa osiedla, którym pozostało do 1972.. W okresie PRL powstały dwa zakłady, dające zatrudnienie miejscowej ludności. Po 1989 r. miejscowe stowarzyszenia (Stowarzyszenie „Tkacze Śląscy” i Fundacja Bramy Lubawskiej) starają się ożywić podupadającą miejscowośćPortal Chełmska Śląskiego..
W latach 1945–1954 siedziba gminy Chełmsko Śląskie. W latach 1954–1956 wieś należała i była siedzibą władz gromady Chełmsko Śląskie, przekształconej 1 stycznia 1957 w osiedle. W latach 1962–1972 miejscowość była siedzibą gromady Chełmsko Śląskie, ale nie należała do niej.
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa jeleniogórskiego.
Do 21 grudnia 2007 roku funkcjonowało przejście graniczne Chełmsko Śląskie-Libná, które na mocy Układu z Schengen zostało zlikwidowane.
W miejscowości była stacja kolejowa Chełmsko Śląskie.
Religia Kościół rzymskokatolicki — parafia Świętej Rodziny Chrześcijańska Wspólnota Ewangeliczna – placówka misyjna w Chełmsku Śląskim
Urodzeni w Chełmsku Śląskim Piotr II Keilich, opat opactwa w Krzeszowie.
Zmarli w Chełmsku Śląskim Marcin Clavei, opat opactwa w Krzeszowie.
Zabytki Chełmsko Śląskie w pełni zachowało swój pierwotny układ urbanistyczny z rynkiem i dominującą nad miastem bryłą kościoła. Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są obiekty: miasto kościół parafialny pw. Świętej Rodziny, barokowy, z lat 1670–1691 plebania kościoła pw. Świętej Rodziny, ul. Powstańców Śląskich 2, z lat 1727–1728 cmentarz rzymskokatolicki parafialny, z połowy XIX w. dom z XVII w., ul. Kamiennogórska 1 dom, ul. Kamiennogórska 7, z XVIII, przebudowany w XIX w. W oficynie oryginalne barokowe drzwi z 1 poł. XVIII wieku. dom z połowy XVIII w., ul. Kamiennogórska 11 dom, z XVIII w.; z zespołu drewnianych domów tkaczy „Siedmiu Braci”, wybudowanych dla bawarskich tkaczy drogiego adamaszku pozostał tylko jeden, można go oglądać przy ul. Kamiennogórskiej 21 dawna szkoła parafialna z 1575 r. (dawna plebania), ul. Kościelna 5, przebudowana w XVII w. barokowe i klasycystyczne kamienice północnej i zachodniej pierzei rynku: pięć domów podcieniowych, Rynek 5, 6, 7, 8, 9, z XVIII-XIX w. dziewięć domów, Rynek 10, 11, 12, 13, 14, 21, 22, 29, 30, z XVI w. dom, Rynek 15, z XVIII w., przebudowany w XIX w. dom, Rynek 20, z XVII w., przebudowany w XX w. ruina domu z XVII wieku, Rynek 27-28 zespół drewnianych domów tkaczy, tzw. „12 Apostołów” z 1707 r., ul. Sądecka 13-23 rzeźba gotycka z około 1500 roku w narożniku kamienicy Rynek 4 budynek ratusza kościół poewangelicki kaplica św. Anny na Rogu
Przypisy
Bibliografia
Przemysław Wiszewski, Świat na pograniczu. Dzieje Lubawki i okolic (do 1810 r.), 2015 (Historia obok. Studia z dziejów lokalnych, 4), Joanna Nowosielska-Sobel, Grzegorz Strauchold, Przemysław Wiszewski, Gmina Lubawka. Atlas, 2015 (Historia obok. Studia z dziejów lokalnych, 5) Radosław Gliński, Agnieszka Patała, Krajobraz kulturowy gminy Lubawka, 2017 (Historia obok. Studia z dziejów lokalnych, 6) Małgorzata Ruchniewicz, Wiek ekstremów. W Lubawce i okolicach (1914-1989), 2019 (Historia obok. Studia z dziejów lokalnych, 14)
Linki zewnętrzne Profil na Facebooku
Chełmsko Śląskie – Schömberg (do 1946: Szymrych, Chełmce, Chełmno Śl.) na portalu polska-org.pl Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona
Kategoria:Chełmsko Śląskie Kategoria:Dawne miasta w województwie dolnośląskim Kategoria:Kotlina Kamiennogórska Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku