SMS Moltke – niemiecki krążownik liniowy (klasyfikowany oficjalnie jako wielki krążownik, niem.: Großer Kreuzer) z okresu I wojny światowej, pierwsza z dwóch jednostek typu Moltke, a druga w swojej klasie w składzie Kaiserliche Marine.

Zwodowany w 1910 roku, został nazwany dla uczczenia pruskiego feldmarszałka Helmuta von Moltke. Podczas wojny uczestniczył w większości działań niemieckiej marynarki wojennej przeciwko brytyjskiej Royal Navy, w tym w bitwach na Dogger Bank i jutlandzkiej, brał udział także w operacjach na Morzu Bałtyckim w 1915 i 1917 roku. Kilkakrotnie poważnie uszkodzony, dzięki mocnej i zrównoważonej konstrukcji nie uległ zniszczeniu i przetrwał do końca wojny. Po wojnie, internowany wraz z większością ciężkich okrętów Hochseeflotte w Scapa Flow, został samozatopiony 21 czerwca 1919 roku. Wrak wydobyto w 1927 roku i zezłomowano w latach 1927–1929.

Projektowanie i budowa W trwającym od pierwszych lat XX wieku wyścigu zbrojeń morskich pomiędzy Royal Navy a Kaiserliche Marine, Brytyjczycy obok budowy klasycznych drednotów, rozpoczęli konstruowanie nowej klasy okrętów: krążowników liniowych. Poza wykonywaniem typowych dla krążowników zadań, jak ochrona szlaków komunikacyjnych i służba w koloniach, miały one prowadzić również działania rozpoznawcze na rzecz floty liniowej oraz służyć do pościgu za wolniejszymi okrętami przeciwnika. Aby zapewnić im odpowiednią prędkość, brytyjscy konstruktorzy zredukowali opancerzenie do niezbędnego minimum.

Po poznaniu danych technicznych trzech pierwszych jednostek typu Invincible Niemcy rozpoczęli konstrukcję okrętu „Von der Tann”, oddanego do służby w 1911 roku, o zbliżonych charakterystykach, jednak lepiej opancerzonego. Zgodnie z niemiecką koncepcją, popieraną przez wielkiego admirała Alfreda von Tirpitza, okręty tej klasy (oficjalnie klasyfikowane, ze względów politycznych, jako wielkie krążowniki) miały służyć jako szybkie skrzydło rozpoznawcze floty, zdolne jednocześnie do wykonywania działań dywersyjnych, wciągających do walki niewielkie zespoły floty przeciwnika. Dwa następne niemieckie krążowniki liniowe zostały zaprojektowane jako powiększona modyfikacja „Von der Tanna”, z dodatkową wieżą artylerii głównej na rufie (umieszczoną po raz pierwszy na niemieckich okrętach w superpozycji).

Pierwszy z nowych okrętów został sfinansowany z budżetu na lata 1908–1909. Podobnie jak w przypadku poprzednika, budowa została zlecona stoczni koncernu Blohm & Voss w Hamburgu. Kontrakt na budowę krążownika oznaczonego „G” (numer budowy 200) zawarto 17 września 1908 roku. Stępkę pod jednostkę położono 7 grudnia 1908 roku, wodowanie odbyło się 7 kwietnia 1910 roku. Okręt otrzymał nazwę upamiętniającą pruskiego feldmarszałka Helmuta von Moltke (1800–1891), nadał mu ją zaś bratanek i imiennik patrona, szef Sztabu Generalnego, generał Helmuth von Moltke młodszy. Był to drugi okręt o tej nazwie w Kaiserliche Marine. Pierwszym była żelazna fregata żaglowa z pomocniczym napędem parowym „Moltke”, późniejszy okręt szkolny i hulk dla załóg U-Bootów, w 1911 roku przemianowany na „Acheron”. Prace stoczniowe na krążowniku ukończono 30 września 1911 roku. Koszt budowy jednostki wyniósł 42 603 000 ówczesnych marek.

Opis konstrukcji

„Moltke”, podobnie jak jego jednostka bliźniacza, „Goeben”, miał długość całkowitą 186,6 m (186 m na konstrukcyjnej linii wodnej) i szerokość maksymalną 29,4 m. Jego wyporność konstrukcyjna wynosiła 22 979 ton metrycznych, zaś pełna 25 400 ton. Przy obciążeniu do wyporności pełnej zanurzenie wynosiło od 8,77 m na dziobie do 9,19 m na rufie. Grodzie wodoszczelne dzieliły kadłub na 15 przedziałów, podwójne dno obejmowało 78% długości okrętu.

Napęd krążownika stanowiły dwa zespoły turbin parowych systemu , każdy składający się z turbiny wysokiego i niskiego ciśnienia o łącznej projektowanej mocy 52 000 KM. Napędzały one za pośrednictwem wałów napędowych cztery śruby o średnicy 3,74 m. Parę do turbin dostarczały 24 kotły opalane węglem, umieszczone w ośmiu kotłowniach. Planowana prędkość maksymalna, wynosząca 25,5 węzła, została znacznie przekroczona podczas prób morskich i wyniosła 28,4 węzła przy mocy maksymalnej 85 782 KM. Projektowany zapas węgla wynosił 1000 ton i mógł być w razie konieczności zwiększany do maksymalnie 3100 ton, co pozwalało przepłynąć 4120 mil morskich przy prędkości ekonomicznej 14 węzłów. W 1916 roku w paleniskach kotłów zainstalowano rozpylacze paliwa płynnego.

Główne uzbrojenie krążownika stanowiło dziesięć dział 28 cm SK L/50, o faktycznym kalibrze 283 mm i długości lufy 50 kalibrówTony DiGiulian: Germany 28 cm/50 (11") SK L/50 w serwisie http://www.navweaps.com/ [dostęp 24-05-2017], umieszczonych w pięciu wieżach artyleryjskich, znajdujących się na pokładzie dziobowym (jedna), na śródokręciu (dwie rozmieszczone diagonalnie na burtach) oraz na rufie (dwie w superpozycji). Zapas amunicji wynosił 810 sztuk (po 162 jednostki ognia na wieżę). Kąt podniesienia luf wynosił początkowo 13,5°, w 1916 roku został zwiększony do 16°, co pozwoliło na zwiększenie donośności z 18 100 do 19 100 m. Na artylerię średnią składało się dwanaście dział 15 cm SK L/45 kalibru 149,1 mmTony DiGiulian: Germany 15 cm/45 (5.9") SK L/45 w serwisie http://www.navweaps.com/ [dostęp 24-05-2017], umieszczonych w kazamatach, po sześć na burcie, oraz dwanaście dział 8,8 cm SK L/45 kalibru 88 mm, po sześć na burtę. Te ostatnie zostały później uznane za nieskuteczne i były sukcesywnie demontowane. W ich miejsce na rufowej nadbudówce zainstalowano cztery działa przeciwlotnicze 8.8 cm Flak L/45, również kalibru 88 mm. Ponadto okręt posiadał cztery podwodne wyrzutnie torpedowe kal. 500 mm, umieszczone w sposób typowy dla niemieckich ciężkich okrętów tego okresu: jedna na dziobie, jedna na rufie po lewej stronie urządzenia sterowego oraz dwie na burtach prostopadle do osi podłużnej jednostek. Krążownik zabierał łącznie 11 torped. Jesienią 1915 roku na okręcie prowadzono próby z użyciem wodnosamolotu.

Ochrona pancerna wykonana była w całości ze stali Kruppa. Składała się z cytadeli pancernej o ścianach pionowych grubości 270 mm, chroniącej główne elementy konstrukcji, pancerza pionowego poza cytadelą o grubości 100 mm, pancernych kazamat o grubości ścian do 150 mm i opancerzenia poziomego o łącznej grubości 75 mm. Wieże artyleryjskie były chronione pancerzem o grubości do 230 mm a ich barbety 250 mm, pancerne stanowisko dowodzenia miało pancerz o grubości do 350 mm. Podwodne części okrętów były chronione wzdłużną grodzią przeciwtorpedową o grubości od 50 mm w rejonie wież artyleryjskich i komór amunicyjnych do 30 mm w mniej istotnych fragmentach konstrukcji.

Załoga okrętu według projektu miała wynosić 43 oficerów oraz 1010 podoficerów i marynarzy w okresie pokoju, a w czasie wojny sukcesywnie rosła. Gdy „Moltke” pełnił funkcję okrętu flagowego 1. Grupy Rozpoznawczej, była większa o 13 oficerów i 62 marynarzy, w czasie bitwy jutlandzkiej wynosiła 1425 osób.

Służba operacyjna Lata przedwojenne thumb|SMS „Moltke” podczas wizyty w Nowym Jorku w 1912 roku Pierwszym dowódcą okrętu został Kapitän zur See (komandor) Edler von Tiechler Ritter von Mann. Po zakończeniu prób morskich, z których większość przeprowadzono w Zatoce Gdańskiej, 31 marca 1912 roku „Moltke” został wcielony do 1. Grupy Rozpoznawczej (niem. 1. Aufklärungsgruppe), zastępując w niej odstawiony do rezerwy krążownik pancerny „Roon”. W kwietniu krążownik wszedł, jako okręt flagowy kontradmirała , w skład zespołu okrętów Kaiserliche Marine, odbywających rejs do Ameryki Północnej, podczas którego wpłynął z oficjalną wizytą do portu w Nowym Jorku. Po powrocie do Kilonii okręt wykonał jeszcze jedno zadanie specjalne: eskortował jacht cesarza Wilhelma II płynącego z oficjalną wizytą do Rosji. Podejmując normalną służbę, „Moltke” został okrętem flagowym dowódcy 1. Grupy Rozpoznawczej, kontradmirała Gustava Bachmanna. Od początku października 1913 roku jego następcą został kontradmirał Franz von Hipper, który również podniósł swoją flagę na „Moltkem”. Okręt pełnił tę rolę do czerwca 1914 roku, kiedy admirał Hipper przeniósł się na nowo zbudowany „Seydlitz”. W tym czasie nastąpiła zmiana na stanowisku dowódcy okrętu: nowym został Kapitän zur See Magnus von Levetzow.

W dowództwie Kaiserliche Marine powstał wówczas pomysł, żeby wzmocnić krążownikiem liniowym Niemiecką Eskadrę Wschodnioazjatycką admirała von Spee, planując włączyć w jej skład „Moltke”, ale ostatecznie zrezygnowano z tego. W połowie 1914 roku zamierzano wysłać okręt na Morze Śródziemne, dla zastąpienia w składzie Eskadry Śródziemnomorskiej wymagającego remontu bliźniaczego „Goebena”, ale plany te zostały anulowane po zamachu w Sarajewie.

Bombardowanie Yarmouth

Po wybuchu I wojny światowej okręty 1. Grupy Rozpoznawczej stacjonowały w Wilhelmshaven, na kotwicowisku u ujścia rzeki Jade. Podczas bitwy koło Helgolandu 28 sierpnia 1914 roku ciężkie okręty niemieckie nie mogły z powodu niskiego stanu wód podczas odpływu wyjść w morze, żeby wesprzeć atakowane przez jednostki Grand Fleet siły lekkie. „Moltke” i „Von der Tann”, mające najmniejsze zanurzenie, mogły opuścić kotwicowisko dopiero o 12.30. Gdy w końcu przybyły na miejsce niedawnego starcia, na wszelką kontrakcję było już za późno. Duże straty poniesione w bitwie koło Helgolandu spowodowały wśród niemieckich oficerów chęć rewanżu na flocie brytyjskiej. Jako cel ataku wybrano portowe miasto Great Yarmouth na wschodnim wybrzeżu Anglii. Według planu admirała Hippera niemieckie okręty miały ostrzelać cele lądowe oraz postawić miny na torze wodnym, a w przypadku kontrakcji brytyjskich krążowników liniowych zwycięzcy spod Helgolandu, wiceadmirała Davida Beatty’ego, wciągnąć je na niemieckie pola minowe i linie patrolujących U-Bootów.

Po południu 2 listopada okręty admirała Hippera opuściły kotwicowisko u ujścia Jade. Zespół składał się z trzech krążowników liniowych: „Seydlitz” (okręt flagowy), „Moltke” i „Von der Tann”, krążownika pancernego „Blücher” oraz czterech krążowników lekkich. Następnego dnia o 6.30 rano osiągnęły pozycję w pobliżu wybrzeża Norfolku, patrolowaną przez dwa brytyjskie niszczyciele i stary torpedowiec „Halcyon”, przebudowany na trałowiec. Lekkie okręty zaczęły stawiać miny na zaplanowanych pozycjach, zaś pozostałe jednostki niemieckie otworzyły ogień do najbliższego celu, którym był „Halcyon”. Pomimo silnego ostrzału nie odniósł on poważniejszych uszkodzeń, jedynie odłamki wybuchających w pobliżu pocisków raniły trzech członków załogi i zniszczyły anteny radiowe. Później niemieccy artylerzyści przenieśli ogień na Yarmouth, lecz większość pocisków wybuchła na plaży, nie powodując większych zniszczeń w mieście. Po zakończeniu stawiania min okręty admirała Hippera skierowały się w drogę powrotną. Z trzech brytyjskich okrętów podwodnych, które podjęły próbę ataku, jeden, D5, wszedł na którąś z postawionych min i zatonął wraz z niemal całą załogą (uratowano jedynie czterech marynarzy). Niemcy uznali akcję za swój sukces, a admirał Hipper został za nią odznaczony Krzyżem Żelaznym.

Bombardowanie Hartlepool

W dniach 15–16 grudnia 1914 roku okręty 1. Grupy Rozpoznawczej w osłonie lekkich krążowników i niszczycieli przeprowadziły kolejny rajd na nadbrzeżne miasta wschodniej Anglii: Scarborough, Hartlepool i Whitby. Ich głównym celem było wciągnięcie do walki części jednostek Grand Fleet i wyprowadzenie ich pod ogień oczekujących w okolicy Dogger Bank głównych sił Hochseeflotte. Krążowniki admirała Hippera: flagowy „Seydlitz”, najnowszy „Derfflinger”, „Moltke”, „Von der Tann” oraz „Blücher” opuściły kotwicowisko u ujścia Jade nad ranem 15 grudnia.