Sprawa Sokala, afera Sokala, prowokacja Sokala, mistyfikacja Sokala, żart Sokala, dowcip Sokala, parodia Sokala () – publikacja (i jej reperkusje) w czasopiśmie naukowym (wówczas nierecenzowanym) „Social Text”, poświęconym studiom kulturowym, pracy amerykańskiego fizyka Alana Sokala pod tytułem Transgressing the Boundaries: Towards a Transformative Hermeneutics of Quantum Gravity (dosłownie Transgresja granic: ku transformatywnej hermeneutyce grawitacji kwantowej). Wydarzenie to miało miejsce w roku 1996.
Autor, zainspirowany książką Grossa i Levitta (Sokal opierał się na pierwszym wydaniu z 1994.), przedstawił w swoim artykule, używając naukowego żargonu, fikcyjną koncepcję związków między koncepcjami rozwoju społecznego, emancypacji i feminizmu oraz w szczególności dekonstruktywizmu a grawitacją kwantową. Artykuł został opublikowany, jednak po ujawnieniu jego rzeczywistego znaczenia redaktor naczelny „Social Text” stracił pracę, zaś Alan Sokal został wpisany przez redakcję na listę autorów, których prace nie będą publikowane.
Prowokacja Sokala wywołała długo trwającą i burzliwą dyskusję nad zakresem badań, metodyką naukową w naukach humanistycznych i społecznych, w tym socjologii, teorii literatury, kulturoznawstwa. Zamierzonym celem publikacji tego artykułu było obnażenie braku konieczności istnienia sensownych treści w tekstach publikowanych w renomowanym piśmie socjologicznym. Autorzy publikujący w tym piśmie przedstawiali swe prace, używając najprawdopodobniej niezrozumiałych również dla siebie terminów z nauk przyrodniczych, w swoim mniemaniu „udowadniając” na przykład, że dotychczasowe teorie w naukach przyrodniczych miały charakter prawicowy.
Sokal, pisząc swój tekst, powoływał się także na innych postmodernistów i wybierał ich bezsensowne, jego zdaniem, wypowiedzi, w których użyli terminologii z zakresu nauk ścisłych. Jak wyjaśnił później w Modnych bzdurach, jego celem nie był atak na nauki społeczne, lecz na prądy szkodzące tym naukom i stanowiskom ideologicznym, ponieważ ich przedstawiciele przyjmują „na wiarę” tezy sformułowane przez uznane w ich środowiskach autorytety.
Sprawa Sokala stała się częścią tak zwanych wojen o naukę (ang. science wars), czyli dyskusji między przedstawicielami studiów nad nauką i techniką a badaczami z nauk ścisłych.
Podobną mistyfikację, na bazie pseudonaukowej koncepcji pola morfogenetycznego, zorganizował Tomasz Witkowski, zamieszczając w czasopiśmie „Charaktery” artykuł pod tytułem Wiedza prosto z pola.
Tło W wywiadzie dla amerykańskiego programu radiowego All Things Considered Sokal powiedział, że do napisania fałszywego artykułu zainspirowała go lektura książki Higher Superstition (1994) autorstwa Paula R. Grossa i Normana Levitta, którzy twierdzili, że niektóre czasopisma humanistyczne opublikują wszystko, o ile tekst zawiera „właściwą lewicową myśl” i cytuje (lub jest napisany przez) znanych lewicowych myślicieli.
Gross i Levitt bronili filozofii realizmu naukowego, sprzeciwiając się postmodernistycznym akademikom kwestionującym obiektywność nauki. Twierdzili, że antyintelektualne nastroje na wydziałach humanistycznych (zwłaszcza anglistyki) spowodowały wzrost myśli dekonstrukcjonistycznej, co ostatecznie doprowadziło do dekonstrukcjonistycznej krytyki nauki. Postrzegali tę krytykę jako „repertuar racjonalizacji” służący unikaniu studiowania nauki.
Artykuł Sokal rozumował, że jeśli założenie o redakcyjnym lenistwie było słuszne, bezsensowna treść jego artykułu nie miałaby znaczenia dla decyzji o publikacji. Liczyłoby się natomiast ideologiczne pochlebstwo, czołobitne odniesienia do pisarzy dekonstrukcjonistycznych oraz odpowiednia ilość właściwego żargonu. Po opublikowaniu artykułu i ujawnieniu mistyfikacji napisał:
Treść artykułu Artykuł Transgressing the Boundaries: Towards a Transformative Hermeneutics of Quantum Gravity głosił, że grawitacja kwantowa ma postępowe implikacje polityczne, a „pole morfogenetyczne” mogłoby być prawomocną teorią grawitacji kwantowej (koncepcja zaadaptowana przez Ruperta Sheldrake’a, którą Sokal po ujawnieniu mistyfikacji określił jako „dziwaczny pomysł New Age”). Sokal pisał, że pojęcie „świata zewnętrznego, którego właściwości są niezależne od jakiejkolwiek jednostki ludzkiej” jest „dogmatem narzuconym przez długotrwałą hegemonię postoświeceniowego zachodniego światopoglądu intelektualnego”.
Po sceptycznym odniesieniu się do „tak zwanej metody naukowej”, artykuł stwierdzał, że „coraz bardziej oczywiste staje się, iż fizyczna »rzeczywistość«” jest w gruncie rzeczy „konstruktem społecznym i językowym”. Dalej twierdził, że ponieważ badania naukowe są „z natury obciążone teorią i autoreferencyjne”, nie mogą „rościć sobie uprzywilejowanego statusu epistemologicznego wobec kontrhegemonicznych narracji wywodzących się ze społeczności dysydenckich lub zmarginalizowanych”, a zatem potrzebne są „nauka wyzwolicielska” i „emancypacyjna matematyka”, odrzucające „elitarny kanon »wysokiej nauki«”.
Publikacja Sokal złożył artykuł do „Social Text”, którego redaktorzy zbierali teksty do numeru Science Wars – tego samego określenia, którym później zaczęto nazywać całą debatę wokół obiektywności nauki, tzw. wojny o naukę (ang. science wars). Tekst wyróżniał się jako artykuł napisany przez przyrodnika – biolożka Ruth Hubbard również miała tekst w tym numerze. Później, po ujawnieniu mistyfikacji przez Sokala, redaktorzy „Social Text” napisali, że prosili o zmiany redakcyjne, których Sokal odmówił wprowadzić, i mieli zastrzeżenia co do jakości tekstu: „Poprosiliśmy go, aby (a) usunął sporą część filozoficznych dywagacji oraz (b) usunął większość przypisów”. Mimo to, nazywając Sokala „trudnym, niewspółpracującym autorem” i zauważając, że tacy autorzy są „dobrze znani redaktorom czasopism”, na podstawie jego kwalifikacji akademickich „Social Text” opublikował artykuł w numerze wiosna/lato 1996. Redaktorzy nie zwrócili się o recenzję do fizyków ani innych ekspertów; później bronili tej decyzji, twierdząc, że „Social Text” jest czasopismem otwartej refleksji intelektualnej, a artykuł nie był oferowany jako wkład do fizyki.
Reakcje Wymiana zdań między Sokalem a redakcją W artykule A Physicist Experiments With Cultural Studies opublikowanym w majowym numerze „Lingua Franca” z 1996 roku Sokal ujawnił, że Transgressing the Boundaries było mistyfikacją, i stwierdził, że „Social Text” „poczuł się komfortowo, publikując artykuł o fizyce kwantowej, nie zadając sobie trudu skonsultowania go z kimkolwiek znającym się na temacie” z powodu swoich skłonności ideologicznych i stronniczości redakcyjnej.
W swojej obronie redaktorzy „Social Text” stwierdzili, że wierzyli, iż esej Sokala „był szczerą próbą profesjonalnego naukowca poszukującego jakiegoś rodzaju potwierdzenia ze strony filozofii postmodernistycznej dla osiągnięć w jego dziedzinie” oraz że „status tekstu jako parodii nie zmienia zasadniczo naszego zainteresowania samym tekstem jako dokumentem symptomatycznym”. Poza krytyką stylu pisania, redaktorzy oskarżyli Sokala o nieetyczne zachowanie polegające na oszukaniu ich.
Sokal odpowiedział, że reakcja redaktorów potwierdza właśnie problem, który chciał ujawnić:
Twierdził, że odpowiedź „Social Text” ujawniła, iż żaden z redaktorów nie podejrzewał, że jego tekst jest parodią. Sokal znajdował dodatkowy humor w fakcie, że absurdalność artykułu była trudna do wychwycenia:
Książka Sokala i Bricmonta
W 1997 roku Sokal i Jean Bricmont napisali wspólnie Impostures intellectuelles (wydaną w USA jako Fashionable Nonsense: Postmodern Intellectuals’ Abuse of Science, a w Wielkiej Brytanii jako Intellectual Impostures, 1998; w Polsce jako Modne bzdury. O nadużyciach nauki popełnianych przez postmodernistycznych intelektualistów). Książka zawierała analizę fragmentów pism uznanych intelektualistów – w tym Jacques’a Lacana, Julii Kristevej, Luce Irigaray i Jeana Baudrillarda – którzy, zdaniem Sokala i Bricmonta, nadużywali terminologii naukowej. Kończyła się krytycznym podsumowaniem postmodernizmu oraz krytyką „mocnego programu” konstruktywizmu społecznego w socjologii wiedzy naukowej.
W 2008 roku Sokal opublikował kontynuację, Beyond the Hoax: Science, Philosophy and Culture, w której ponownie przeanalizował historię mistyfikacji i omówił jej trwałe implikacje.
Jacques Derrida Francuski filozof Jacques Derrida, którego wypowiedź z 1966 roku na temat teorii względności Einsteina została zacytowana w tekście Sokala, stał się szczególnym obiektem krytyki, zwłaszcza w amerykańskiej prasie relacjonującej aferę. Jeden z tygodników użył dwóch wizerunków Derridy – fotografii i karykatury – do zilustrowania „dossier” poświęconego tekstowi Sokala. Arkady Plotnitsky skomentował:
Derrida odpowiedział na aferę w tekście Sokal et Bricmont ne sont pas sérieux („Sokal i Bricmont nie są poważni”), opublikowanym po raz pierwszy 20 listopada 1997 roku w „Le Monde”. Nazwał działanie Sokala „smutnym”, ponieważ trywializowało jego pracę naukową i „zmarnowało szansę na dokładne zbadanie kontrowersji” dotyczących obiektywności naukowej. Derrida zarzucił następnie Sokalowi i Bricmontowi to, co uznał za „akt intelektualnej złej wiary” w ich książce: opublikowali oni niemal jednocześnie dwa artykuły – jeden po angielsku w „The Times Literary Supplement” (17 października 1997) i jeden po francusku w „Libération” (18–19 października 1997) – które, choć niemal identyczne, różniły się sposobem traktowania Derridy.
Angielska wersja artykułu zawierała listę francuskich intelektualistów, którzy nie zostali uwzględnieni w książce Sokala i Bricmonta: „Tak znani myśliciele jak Althusser, Barthes i Foucault... pojawiają się w naszej książce jedynie w roli pomocniczej, jako cheerleaderzy dla tekstów, które krytykujemy”. Francuska wersja listy zawierała natomiast Derridę: „Des penseurs célèbres tels qu’Althusser, Barthes, Derrida et Foucault sont essentiellement absents de notre livre” („Znani myśliciele tacy jak Althusser, Barthes, Derrida i Foucault są zasadniczo nieobecni w naszej książce”).
Według Briana Reilly’ego, Derrida mógł być również wrażliwy na inną różnicę między francuską a angielską wersją Impostures intellectuelles. We francuskim tekście cytat z oryginalnego artykułu-mistyfikacji jest określony jako przypadek „odosobniony”, podczas gdy angielski tekst dodaje uwagę w nawiasie, że praca Derridy nie zawierała „żadnego systematycznego nadużycia (ani zresztą uwagi wobec) nauki”.
Sokal i Bricmont utrzymywali, że różnica między artykułami była „banalna”. Mimo to Derrida doszedł do wniosku, że Sokal nie był poważny w swojej metodzie, lecz wykorzystał spektakl „szybkiego praktycznego żartu”, by zastąpić nim rzetelną refleksję naukową, na którą – zdaniem Derridy – zasługiwała publiczność.
Krytyka wobec nauk społecznych Socjolog Stephen Hilgartner, przewodniczący wydziału studiów nad nauką i technologią na Uniwersytecie Cornella, napisał tekst The Sokal Affair in Context (1997), porównując mistyfikację Sokala do artykułu Williama M. Epsteina Confirmational Response: Bias Among Social Work Journals (1990). Epstein użył metody podobnej do Sokala, składając fikcyjne artykuły do prawdziwych czasopism naukowych, by zmierzyć ich reakcję. Choć znacznie bardziej systematyczne niż praca Sokala, otrzymało niewielką uwagę mediów. Hilgartner argumentował, że „asymetryczny” efekt udanej mistyfikacji Sokala w porównaniu z eksperymentem Epsteina nie może być przypisany jakości pracy, lecz temu, że „poprzez mechanizm przypominający błąd konfirmacyjny, odbiorcy mogą stosować mniej rygorystyczne standardy dowodowe i etyczne wobec ataków na cele, które są z góry skłonni oceniać niekorzystnie”.