Powojowate (Convolvulaceae Juss.) – rodzina roślin z rzędu psiankowców obejmująca ponad 1880 gatunków w 59 rodzajach. Powojowate spotykane są na wszystkich kontynentach z wyjątkiem obszarów okołobiegunowych. Największe zróżnicowanie osiągają na obszarach tropikalnych i subtropikalnych. W strefie umiarkowanej i na suchszych obszarach strefy międzyzwrotnikowej są to na ogół nisko rosnące byliny i krzewy, w tropikach to głównie zielne pnącza i drewniejące liany, w tym sięgające ponad 35 m wysokości. Charakterystyczne dla rodziny są zwykle efektowne kwiaty o koronie promienistej, zrosłopłatkowej z ciemniejszym paskiem pośrodku płatków.

Ważne znaczenie ekonomiczne ma wilec ziemniaczany o jadalnych bulwach (zwanych batatami lub słodkimi ziemniakami) oraz wilec wodny o jadalnych liściach (szpinak wodny). Liczne gatunki są stosowane leczniczo oraz uprawiane jako ozdobne. Niektóre gatunki powoju, kielisznika i kanianek są chwastami powodującymi straty w uprawach.

Rozmieszczenie geograficzne Powojowate wyewoluowały po rozpadzie Gondwany na obszarze współcześnie stanowiącym Madagaskar, subkontynent indyjski i południowo-wschodnią Azję. Współcześnie rodzina ma zasięg kosmopolityczny, ale 90% należących do niej gatunków występuje w strefie międzyzwrotnikowej. Przykładem rodzaju kosmopolitycznego jest kanianka Cuscuta. W strefach umiarkowanych występują rodzaje powój Convolvulus, z centrum zróżnicowania w basenie Morza Śródziemnego, i kielisznik Calystegia najbardziej zróżnicowany w zachodniej części Ameryki Północnej. Bazalny rodzaj Humbertia jest endemitem Madagaskaru. Argyreia występuje w południowo-wschodniej Azji i na Madagaskarze. Tylko w Afryce rosną przedstawiciele rodzajów: Astripomoea, Hildebrandtia, Nephrophyllum. W Afryce i na kontynentach amerykańskich występują: Calycobolus, Neuropeltis, Erycibe i Maripa. Szeroko rozprzestrzenione w tropikach rodzaje: Ipomoea, Merremia, Evolvulus i Jacquemontia mają centra zróżnicowania gatunkowego na kontynentach amerykańskich.

Do flory Polski należy 5 gatunków rodzimych z tej rodziny reprezentujących rodzaje: powój, kielisznik i kanianka.

Morfologia thumb|Kielisznik zaroślowy thumb|Powój polny Pokrój Zwykle pnące się rośliny zielne, czasem drewniejące liany (do 30 m długości) i krzewy, rzadko niskopienne lub okazałe (Humbertia) drzewa. Rośliny zielne często z tęgimi kłączami lub bulwami korzeniowymi. U roślin pnących łodyga wijąca się zawsze w prawo, bez wąsów. Liście Ulistnienie skrętoległe. Liście pojedyncze, rzadko złożone dłoniasto lub pierzasto (Ipomoea, Merremia). U roślin zielnych często z nasadą sercowatą, u drewniejących pnączy z nasadą zbiegającą i blaszką skórzastą. Zazwyczaj całobrzegie, często klapowane, rzadko ząbkowane, u Hyalocystis kolczaste. U roślin z rodzaju kanianka Cuscuta liście zredukowane. Kwiaty Zwykle kwiaty i rośliny są obupłciowe, rzadko kwiaty są jednopłciowe, rośliny dwupienne występują tylko w rodzaju Hildebrandtia. Kwiaty wyrastają w wierzchotkach w kątach liści, także skupione główkowato, lub pojedynczo (Calystegia), rzadko w gronach. U Humbertia kwiaty zebrane są w szczytowych wiechach. Kwiaty są promieniste, z wyjątkiem Humbertia i Mina lobata, zazwyczaj obupłciowe i 5-krotne (4-krotne tylko u Cladostigma i Hildebrandtia). Działki kielicha są wolne. Płatki korony są zrośnięte, dzwonkowato lub lejkowato, czasem z rurką do 16 cm długości. Stałą cechą jest wyraźny pasek biegnący wzdłuż środka płatka. Pręcików jest 5, wolnych, w jednym okółku, równych lub nierównych, z nitkami wyrastającymi z nasady lub z dolnej części rurki korony. Pylniki otwierają się podłużnymi pęknięciami. Słupek pojedynczy z górną zalążnią powstającą z dwóch (rzadko 3–5) owocolistków, z owocolistkami zrastającymi się lub nie. Szyjek słupka jest od 1 do 5 i są one wolne lub częściowo zrośnięte. Znamię jest suche, brodawkowate. Owoce Najczęściej czteronasienne torebki, czasem owoc jest jednonasienny. U niektórych gatunków owoc drewnieje i jest orzechopodobny. U Argyreia owocem jest mączysta lub soczysta jagoda. Nasiona nagie lub owłosione, często z czarną, gładką łupiną.

Systematyka thumb|Convolvulus tricolor thumb|Ipomoea pes-caprae thumb|Ipomoea cairica thumb|Ipomoea lobata thumb|Merremia vitifolia thumb|Kanianka pospolita Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016) Rodzina siostrzana w stosunku do psiankowatych (Solanaceae).

Podział według APweb i GRIN

Podział na podrodziny, plemiona i rodzaje podrodzina Humbertioideae Roberty plemię Humbertieae Humbertia Lam. podrodzina Eryciboideae Meisner plemię Erycibeae Erycibe Roxb. – erycibe podrodzina Cardiochlamydeae Stefanovic & Austin plemię Cardiochlamyeae Cardiochlamys Oliv. Cordisepalum Verdc. Dinetus Buch.-Ham. ex Sweet Poranopsis Roberty Tridynamia Gagnep. podrodzina Cuscutoideae Link plemię Cuscuteae Cuscuta L. – kanianka podrodzina Convolvuloideae Burnett plemię Aniseieae Aniseia Choisy Odonellia K.R. Robertson Tetralocularia O'Donell plemię Convolvuleae Calystegia R. Br. – kielisznik Convolvulus L. – powój Polymeria R. Br. plemię Ipomoeeae Argyreia Lour. Astripomoea A. Meeuse Ipomoea L. – wilec Lepistemon Blume Lepistemonopsis Dammer Paralepistemon Lejoly & Lisowski Rivea Choisy Stictocardia Hallier f. w obrębie Convolvuloideae bez przypisania do plemienia Camonea Raf. Daustinia Buril & Simões Decalobanthus Ooststr. Distimake Raf. Hewittia Wight & Arn. Hyalocystis Hallier f. Merremia Dennst. ex Endl. – meremia Operculina Silva Manso Remirema Kerr Xenostegia D.F. Austin & Staples podrodzina Dichondroideae Roberty plemię Dichondreae Calycobolus Willd. ex Schult. Dichondra J.R. Forst. & G. Forst. – dwurogowiec Dipteropeltis Hallier f. Falkia Thunb. Metaporana N.E. Br. Nephrophyllum A. Rich. Petrogenia I.M.Johnst. Porana Burm. f. Rapona Baill. plemię Cresseae Bonamia Thouars Cladostigma Radlk. Cressa L. Evolvulus L. Hildebrandtia Vatke Itzaea Standl. & Steyerm. Neuropeltis Wall. Neuropeltopsis Ooststr. Seddera Hochst. Stylisma Raf. Wilsonia R. Br. plemię Jacquemontieae Jacquemontia Choisy plemię Maripeae Dicranostyles Benth. Lysiostyles Benth. Maripa Aubl.

Pozycja w systemie Reveala (1993–1999) Gromada okrytonasienne Cronquist, podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa jasnotowe Lamiidae Takht. ex Reveal, nadrząd Solananae R. Dahlgren ex Reveal, rząd psiankowce Dumort., podrząd Convolvulineae Engl., rodzina powojowate Convolvulaceae Juss.

Pozycja i podział według systemu Takhtajana Gromada: okrytonasienne Magnoliophyta, klasa: Magnoliopsida, podklasa: jasnotowe Lamiidae, nadrząd: Solananae, rząd: powojowce Convolvulales, rodzina: powojowate Convolvulaceae.

Znaczenie użytkowe thumb|Odmiana ozdobna 'Wedding Bells' wilca trójbarwnego Niektóre gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne, stosowane do osłaniania ogrodzeń lub balkonów. Największe znaczenie mają rośliny ozdobne z rodzajów: wilec Ipomoea, powój Convolvulus i Poranopsis. Wyschnięte owoce z rodzajów Argyreia i meremia Merremia służą jako ozdoby zwane „drewnianymi różami” (ang. wood roses).

Wilec ziemniaczany Ipomoea batatas uprawiany jest na szeroką skalę jako roślina jadalna i przemysłowa (dostarcza jadalnych bulw zwanych batatami lub słodkimi ziemniakami). Jadalnych bulw dostarcza wiele innych gatunków z rodzaju wilec, aczkolwiek mają one znaczenie bardziej lokalne. Pędy wilca wodnego Ipomoea aquatica spożywane są jako warzywo. Jadalne są owoce z rodzaju Hildebrandtia.

Jako rośliny lecznicze wykorzystywane są m.in. przedstawiciele rodzaju powój Convolvulus i kanianka Cuscuta. Działanie halucynogenne mają gatunki z rodzaju Argyreia, Rivea i Ipomoea. Cenionego surowca drzewnego z powodu twardości i aromatu dostarcza Humbertia madagascariensis.

Niektóre gatunki powoju, kielisznika i kanianek są chwastami powodującymi straty w uprawach.

Przypisy

*