Kompleks przemysłowy kopalni i koksowni Zollverein w Essen (niem. Zeche und Kokerei Zollverein) – dawny kompleks przemysłowy na północy Essen w zachodnich Niemczech, obejmujący kopalnię węgla kamiennego (niem. Zeche Zollverein) i koksownię (niem. Kokerei Zollverein). Nazwa kompleksu pochodzi od Niemieckiego Związku Celnego (Deutscher Zollverein), XIX-wiecznej organizacji gospodarczej, której działalność przyczyniła się do zjednoczenia Niemiec.
Pierwszy szyb wydobywczy na terenie Zollverein stanął w 1847 r. – wydobycie rozpoczęto w 1851 i kontynuowano nieprzerwanie do 1986. Węgiel w dużej mierze wykorzystywany był na miejscu do produkcji koksu, najpierw w wielu mniejszych koksowniach bezpośrednio w sąsiedztwie szybów wydobywczych, a następnie w koksowni centralnej. Od lat 50. XX w. kompleks uważany był za największy tego rodzaju w Europie. Wskutek narastających problemów gospodarczych kopalnię zamknięto w 1986 a koksownię w 1993.
Kompleks – po zamknięciu objęty ochroną konserwatorską – tworzy unikatowe świadectwo historii techniki i architektury przemysłowej XX w. – stanowi jedną z głównych atrakcji Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego (ang. European Industry Heritage Route, ERIH) – leży na szlaku tematycznym „Górnictwo: Skarby ziemi” i na regionalnym Szlaku Zagłębia Ruhry.
W 2001 kompleks Zollverein został wpisany na listę dziedzictwa kulturowego UNESCO.
Historia 1847–1890 Założycielem kompleksu przemysłowego Zollverein był niemiecki przemysłowiec z Duisburga Franz Haniel (1779–1868), poszukujący złóż węgla koksowniczego do produkcji stali. Strategia Haniela rozwoju nowoczesnego przemysłu stalowego zakładała połączenie produkcji stali z wydobyciem surowców (węgla i rudy żelaza), produkcją niezbędnych maszyn, zapewnieniem odpowiednich rozwiązań logistycznych i kanałów handlowych.
Przy okazji prac wiertniczych w 1845 w okolicach Katernberga na północ od Essen odkryto zasobne pokłady węgla, które nazwano Zollverein na cześć Deutscher Zollverein (pol. Niemieckiego Związku Celnego) – założonej w 1834 unii celnej zrzeszającej państwa niemieckie pod przewodnictwem Prus. W okresie industrializacji Niemiec, Niemiecki Związek Celny, znoszący bariery celne w handlu pomiędzy państwami członkowskimi, stał się symbolem postępu gospodarczego.
W 1847 Haniel uzyskał od władz pruskich pozwolenie na wykonanie jednego odwiertu – węgiel znaleziono na głębokości 114 m. Pokłady węgla gazowego i antracytowego, odpowiednie dla koksownictwa, znajdowały się na głębokości 200–800 metrów. Haniel niezwłocznie założył spółkę górniczą Zeche Zollverein, a udziały w spółce zostały rozdzielone pomiędzy członków jego rodziny. Kopalnię usytuowano w pobliżu linii kolejowej łączącej Kolonię z Minden, a w 1847 przez teren kopalni przeprowadzono linię kolejową łączącą Oberhausen z Hamm, co zapewniło spółce dogodne warunki transportowe.
Budowa szybu nr 1 ruszyła 18 lutego 1847 pod kierownictwem Josepha Oertgena ok. 500 metrów na południe od wsi Katernberg, na terenie zwanym Bullmannsaue (pol.: „Błonia Bullmanna”). Szyb miał głębokość 130 m. Wydobycie rozpoczęto w 1851 na głębokości ok. 120 m. Zakład zatrudniał 256 członków załogi i wydobywał ok. 13 tysięcy ton węgla rocznie. Równocześnie zbudowano szyb nr 2, gdzie wydobycie ruszyło w 1852. Z początku nad szybami postawiono dwie identyczne basztowe wieże wyciągowe typu MalakowPo wojnie krymskiej (1853–1856) masywne basztowe wieże wyciągowe nazywano, zwłaszcza w Niemczech „Malakoff-Turm” od fortu „Malakow” (Małachow) w Sewastopolu, patrz ze wspólną maszynownią. W 1853 wydobycie wyniosło ok. 100 tysięcy ton rocznie. Urobek transportowano wewnętrzną linią kolejową do linii łączącej Kolonię z Minden.
Od 1857 obok zespołu szybów 1/2 postawiono kilka pieców mielerzowych, które stanowiły pierwszą koksownię. W 1866 koksownia została zmodernizowana – uruchomiono 30 pieców komorowych w systemie Smet, a w 1869 kolejne 60. W 1867 wydobycie węgla osiągnęło 200 tysięcy ton rocznie a produkcja koksu w 1871 ponad 16 tysięcy ton.
W 1880 rozpoczęto budowę drugiego kompleksu wydobywczego na południowy wschód od Katernberga, ok. 1200 m od zakładu wydobywczego 1/2. Szyb nr 3 został uruchomiony w 1882, a wkrótce powstały kolejne szyby nr 7 i nr 10. W 1882 wydobywano 500 tysięcy ton węgla i produkowano 27 tysięcy ton koksu rocznie. W 1890 wydobycie węgla przekroczyło 1 milion ton węgla rocznie. Transport węgla i koksu ułatwiło przedłużenie wewnętrznej linii kolejowej na odcinku pomiędzy szybem nr 3 a zakładem 1/2.
1890–1918 Dobra koniunktura gospodarcza przyczyniła się do szybkiego rozwoju przedsiębiorstwa na początku XX w. W latach 1891–1896 wybudowano kolejny podwójny kompleks wydobywczy na granicy Katernberga z Heßler – o nazwie Zollverein 4/5 (1893), przy którym uruchomiono również koksownię z 60 kotłami firmy Brunck (1896). W 1891 pociągnięto kolejną nitkę wewnętrznej linii kolejowej, zapewniając połączenie z linią przedsiębiorstwa kolejowego Bergisch-Märkische Eisenbahn-Gesellschaft. W 1897 otwarto również nowy szyb wydobywczy nr 6 w Stoppenbergu. Kolejno powstawały: 1897–1899: Szyb nr 7 obok Szybu nr 3 (Zakład 3/7) 1897–1900: Szyb nr 8 obok Zakładu 1/2 (Zakład 1/2/8) 1903–1905: Szyb nr 9 obok Szybu nr 6 (Zakład 6/9) Wkrótce zmodernizowano też zakład 1/2, gdzie szyb nr 1 otrzymał niemiecki wyciąg szybowy, który zastąpił wieżę typu Malakow. Od 1900 wydobycie węgla przekroczyło 1,7 mln ton rocznie. Modernizacji poddano również koksownię – w 1901–1902 wygaszono 30 pieców z 1868, które zastąpiono nowymi. W 1905 30 pieców zastąpiono 60 kotłami z firmy Dr. Otto, które wykorzystywano do 1919. W 1908 uruchomiono 60 kotłów firmy Koppers, które pracowały do 1928. W 1914 uruchomiono kolejne 60 kotłów Koppers, które wykorzystywano do 1930. W 1917 rozpoczęto budowę nowej koksowni z 54 kotłami Koppers, która rozpoczęła pracę w 1927 – zamknięto ją jednak w 1932 z powodu kryzysu gospodarczego.
W 1909 zakład 3/7 otrzymał nowy wyciąg szybowy. W 1914 wybudowano szyb nr 10 wraz z koksownią wyposażoną w 120 kotłów firmy Still, działającą do 1930. W 1912 koksownia zakładu 4/5 została zmodernizowana przez firmę Koppers. W 1914 Szyb nr 9 zakładu 6/9 otrzymał nowy zjazdowo-materiałowy wyciąg szybowy.
W czasie I wojny światowej wydobycie węgla osiągnęło 2,5 mln ton. W 1914 na terenie Zollverein działało 250 pieców koksowniczych. Produkcja koksu przekroczyła 500 tys. ton rocznie w 1918.
1918–1932 W 1920 zięć Heniela Werner Carp, zarządzający firmą rodzinną, przyłączył kompleks Zollverein do spółki Phönix AG, specjalizującej się w górnictwie i hutnictwie – uzyskując dla rodziny Heniel udziały w spółce Phönix AG. W 1921 rodzina Heniel i Carp posiadali prawie 10% akcji Phönix AG, a w 1925 Carp zwiększył ich udziały do prawie 20% i stanął jako przewodniczący na czele rady nadzorczej spółki. Wskutek kryzysu gospodarczego, w 1926 koncern Phönix AG (AG für Bergbau und Hüttenbetrieb Phönix; Vereignigte Stahlwerke van der Zypen und Wissener Eisenhütten AG, van der Zypen) wraz z innymi potentatami w branży metalowej i wydobywczej: Thyssen (August Thyssen-Hütte Gewerkschaft, ATH), Rheinische Stahlwerke, Rheinstahl i koncernem Rheinelbe (Deutsch-Luxemburgische Bergwerks- und Hütten AG, Deutsch-Lux; Gelsenkirchener Bergwerks-AG, GBAG; AG Bochumer Verein für Bergbau und Gussstahlfabrikation, Bochumer Verein) utworzyła na wzór United States Steel Corporation grupę . Dla wszystkich kopalni Vereinigte Stahlwerke AG, które znajdowały się w okolicach Gelsenkirchen, koncern zaplanował jedną wspólną koksownię – Nordstern w Gelsenkirchen. Wskutek tego koksownie Zollverein zostały zamknięte, pracowała jedynie koksownia zakładu wydobywczego 1/2. Kopalnie Zollverein zapewniały ok. 50% węgla przerabianego we wspólnej koksowni. Ponadto rozbudowano zakład 4/5, który w 1927 otrzymał nowy szyb wydobywczy Nr. 11.
Szyb nr 12 W 1928 spółka Gelsenkirchener Bergwerks-AG (GBAG) podjęła decyzję o budowie nowego szybu głównego. Modernistyczny projekt zakładu opracowany przez (1896–1974) i (1894–1945) stał się wzorcem dla funkcjonalnej architektury przemysłowej w Niemczech Zachodnich. Kompleks przemysłowy kopalni uchodził w ocenie koncernu Vereinigte Stahlwerke AG za przykład nie tylko „najpiękniejszego kompleksu w Zagłębiu Ruhry, lecz najnowocześniejszego w Niemczech, a nawet w Europie i na całym świecie” (niem. die schönste Zeche Ruhrgebiets, sondern auch die modernste Deutschlands, ja Europas bzw. der ganzen Welt). Atrakcyjna architektura przemysłowa kompleksu uważana była za rodzaj reklamy. Zabudowania przemysłowe o prostych, sześciennych formach rozmieszczono wzdłuż dwóch osi głównych przecinających się pod kątem prostym. Centralny punkt założenia tworzy wyciąg szybowy, przed którym znajduje się swoisty cour d’honneur (reprezentacyjny dziedziniec). Gmachy hali i maszynowni powstały na bazie konstrukcji z kratownicy stalowej z fasadami z czerwonej cegły.
Nowy szyb nr 12 – o największej wówczas na świecie zdolności wydobywczej 12 tysięcy ton dziennie (szyby w Zagłębiu Ruhry wydobywały wówczas średnio ok. 2900 tysięcy ton dziennie) – przejął w 1932 wydobycie dotychczasowych czterech zakładów o 11 szybach, które zaczęły pełnić funkcje zaopatrzeniowe. Pozwoliło to na racjonalizację wydobycia. Szyb nr 12 był prawie w pełni zautomatyzowany, co pozwoliło na redukcję liczby zatrudnienia z 1000 do 500. W 1937 szyb nr 12 otrzymał imię byłego dyrektora generalnego Gelsenkirchener Bergwerks-AG Alberta Vöglera – Szyb Albert, od 1941 Szyb Albert Vögler.
1932–1968 thumb|upright|Widok z szybu nr 12 na zakład 1/2/8 thumb|upright|Centralna koksownia Zollverein W 1934, wskutek zmian własnościowych kopalnia Zeche Zollverein przeszła do Gelsenkirchener Bergwerks-AG (GBAG), późniejszej Grupy Gelsenkirchen. Nowy szyb pozwolił na zwiększenie wydobycia, które w 1937 wyniosło 3,6 miliona ton. W owym czasie kompleks zatrudniał nieco ponad 6800 pracowników. W 1936 koksownia zakładu 1/2/8 została ponownie uruchomiona, produkując rocznie 200 tysięcy ton koksu. W 1937 starą konstrukcję nad szybem nr 6 zastąpiono nową dwupiętrową.
Okres II wojny światowej kompleks przetrwał bez większych zniszczeń. W 1953 wydobycie osiągnęło 2,4 miliona ton rocznie, plasując kompleks w czołówce zachodnioniemieckich kopalń węgla kamiennego. Po przekształceniu GBAG w Rheinelbe Bergbau AG, zakłady poddano modernizacji i racjonalizacji. W 1953 zamknięto, a następnie zburzono koksownię zakładu 1/2. W 1958 wyciąg szybowy nad szybem nr 1 został zastąpiony przez nową konstrukcję. W okresie od 1960 do 1964 przebudowano zakład 1/2/8 według projektu Fritza Schuppa. W 1964 szyb nr 2 otrzymał wieżę wyciągową z sąsiedniego, zamykano kompleksu Friedlicher Nachbar.
W 1961 postawiono nową centralną koksownię z 192 piecami w systemie Still, którą w 1972–1974 rozbudowano do 304 pieców. W plany architektoniczne zaangażowany był ponownie Fritz Schupp. Początkowo zdolność produkcyjna osiągnęła 5 tysięcy ton koksu dziennie, a po rozbudowie 8600 ton. Ponadto produkowano m.in. smołę (360 ton dziennie), kwas siarkowy (60 ton dziennie), benzen (55 ton dziennie), siarczan amonu i gaz (3,5 miliona metrów sześciennych dziennie).
W latach 1962–1964 zdemontowano konstrukcje zewnętrzne wielu szybów. Szyb nr 4 został wyłączony z wydobycia w 1962. Jego konstrukcja zewnętrzna została przekazana kopalni Holland w dzielnicy Bochum Wattenscheid do rozbudowy nowego centralnego szybu wydobywczego. Rozebrano również konstrukcje szybów nr 3 i nr 7. W 1967 zamknięto zakład 4/11. W 1969 kompleks przemysłowy kopalni i koksowni Zollverein przeszedł w ręce Bergbau AG Essen spółki Ruhrkohle AG.
1968–1986 Po przejęciu kopalni w 1968 kontynuowano mechanizację i racjonalizację kompleksu. Wydobycie Zollverein osiągnęło wówczas prawie 3 miliony ton rocznie. W 1974 Zollverein połączono z sąsiednim kompleksem Holland. Szyb Holland 3/4/6 zamknięto i wraz z innymi szybami kompleksu Bonifacius użytkowano jako szyb wentylacyjny i szyb zjazdowy. W 1979 zamknięto zakład 6/9.