Zamek w Rynie – położony na wzniesieniu pomiędzy Jeziorem Ryńskim i Ołów, mieści się przy Placu Wolności. Zamek obecnie pełni funkcję hotelu.
Historia
Budowę zamku rozpoczęto na miejscu wcześniejszej niewielkiej warowni na polecenie wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Winricha von Kniprode około 1377 roku z przeznaczeniem na siedzibę konwentu i jako miejsce, z którego można było przeprowadzać ataki na wschód przeciwko LitwieBohdan Guerquin, Zamki w Polsce Arkady Warszawa 1984, s.279.. Zamek miał mieć początkowo w obrębie prostokąta murów o wymiarach 44 x 52 metry dwa skrzydła: od południowego wschodu i północnego wschodu, wkrótce jednak po zbudowaniu pierwszego budynku od południowego wschodu do wysokości parteru i piwnicy pod drugi budynek, prace budowlane przerwano.
Prace budowlane wznowiono około 1393 roku z inicjatywy wielkiego mistrza Konrada von Wallenrode, który chciał przeznaczyć zamek w Rynie na siedzibę nowego komturstwa dla swojego brata Fryderyka. Podniesiono wtedy parterowe skrzydło południowo-wschodnie budując nad nim kaplicę i inne niezbędne pomieszczenia. Jednakże po klęsce w bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku zasięg budowy ograniczono do czworokąta murów z jednym budynkiem gotyckim wzdłuż wschodniego boku.
W latach 1394–1422 zamek był na krótko siedzibą komturów, później wójtów krzyżackich. Po wybuchu wojny trzynastoletniej w 1455 roku został zdobyty przez chłopów, którzy wystąpili przeciwko nadużyciom załóg krzyżackich, a następnie odzyskany przez Jerzego von Schliebena, który pod zamkiem ich krwawo rozgromiłMarian Biskup, Wojny Polski z Zakonem Krzyżackim 1308-1521 Wydawnictwo Marpress Gdańsk 1993, s.228..
Po 1525 zamek był siedzibą starostów księcia pruskiego. Podczas szwedzkiego Potopu, w 1657 roku zamek spalili Tatarzy.
Na początku XIX wieku zamek był własnością prywatną. Po odkupieniu w 1853 roku, został przebudowany przez władze pruskie na więzienie. Zamek spłonął w 1881 roku. Po 1945 roku zaadaptowano go na dom kultury, niewielkie muzeum i urząd miasta. Po 1990 roku władze miejskie sprzedały go osobie prywatnej, która zaadaptowała go na czterogwiazdkowy hotel.
Architektura Obecna czteroskrzydłowa bryła jest rezultatem nakładających się na siebie faz budowlanych od XIV do XX wieku. Badania architektoniczne i archeologiczne wykazały, że zasadnicza część średniowiecznego zamku krzyżackiego nigdy nie została ukończona zgodnie z pierwotnym projektem, natomiast znaczną część dzisiejszego wyglądu założenia ukształtowały przebudowy nowożytne, a przede wszystkim przekształcenie zamku w więzienie w XIX wieku.
Za najstarszy i najważniejszy element zachowanego założenia przyjmuje się skrzydło południowo-wschodnie, określane również jako skrzydło komturskie.
Starsze założenie poprzedzające obecny zamek
Badania archeologiczne prowadzone na terenie zamku nie potwierdziły funkcjonującej wcześniej hipotezy, jakoby zamek krzyżacki został wzniesiony na miejscu wcześniejszego grodu pruskiego. Odkryto natomiast kamienne fundamenty niewielkiej budowli o nieregularnym rzucie, usytuowanej ukośnie w stosunku do późniejszego czworoboku zamku. Relikty te interpretuje się jako pozostałość starszej strażnicy krzyżackiej, poprzedzającej realizację regularnego założenia zamkowego.
Ustalenie to jest istotne dla chronologii zamku, ponieważ wzmiankowanie przez Wiganda z Marburga w 1377 roku zamku w Rynie nie musiało oznaczać, że dopiero w tym roku powstała pierwsza murowana siedziba zakonu w tym miejscu. Rok 1377 można natomiast wiązać z okresem realizacji większego, regularnego założenia, którego zasadnicze elementy zachowały się do czasów współczesnych.
Faza I – regularny zamek krzyżacki w 2. połowie XIV wieku
W drugiej połowie XIV wieku przystąpiono do budowy zamku na rzucie zbliżonym do prostokąta o wymiarach około 52 × 44,5 m. Fundamenty wykonano z kamienia polnego, natomiast ściany wznoszono z cegły. Zamek otrzymał wysoki cokół kamienny, sięgający miejscami około 1,3 m ponad poziom terenu.
Najstarszym zachowanym elementem regularnego założenia jest skrzydło południowo-wschodnie o długości około 44,5 m i szerokości około 17 m. Pozostałe strony zamykały początkowo przede wszystkim mury kurtynowe. Narożniki wzmocniono wysuniętymi partiami muru, które mogły stanowić podstawę planowanych wieżyczek. Badania fundamentów wykazały ponadto zamiar wzniesienia dwóch dużych, czworobocznych wież obronnych o bokach około 13 m, ustawionych ukośnie w stosunku do kurtyn. Najprawdopodobniej wieże te nigdy nie zostały ukończone w planowanej formie.
Archeologicznie potwierdzono istnienie przedzamcza po stronie północno-wschodniej. Zabudowa ta nie zachowała się, jednak jej położenie zostało rozpoznane podczas badań wykopaliskowych.
Faza II – przekształcenie w zamek komturski pod koniec XIV wieku
Utworzenie w Rynie komturstwa spowodowało zmianę programu funkcjonalnego budowli. Dotychczasowe skrzydło południowo-wschodnie przystosowano do potrzeb konwentu. Piwnice i przyziemie otrzymały sklepienia, przede wszystkim krzyżowe, oparte na masywnych murowanych filarach. W przyziemiu znajdowały się trzy zasadnicze pomieszczenia, w tym duża dwunawowa sala rozdzielona podporami.
Na reprezentacyjnej kondygnacji pierwszego piętra umieszczono kaplicę, którą w elewacji wyróżniały wysokie ostrołukowe gotyckie okna. Obok znajdowały się pomieszczenia identyfikowane jako kapitularz oraz mieszkanie komtura. Nad kaplicą mieściła się zbrojownia, natomiast najwyższą kondygnację zajmowały pomieszczenia magazynowo-obronne i ganki obronne. Komunikację pomiędzy kondygnacjami umożliwiały m.in. schody prowadzone w grubości murów, a od strony dziedzińca funkcjonował piętrowy krużganek.
Skrzydło miało zróżnicowaną wysokość. Według rekonstrukcji Christofera Herrmanna krótsza jego część była trzykondygnacyjna, a dłuższa – czterokondygnacyjna. Zewnętrzną elewację najstarszego skrzydła zdobiły geometryczne romby wykonane z mocniej wypalonej, ciemnej cegły, charakterystyczne dla reprezentacyjnej architektury zakonnej.
Program odpowiadający pełnemu czteroskrzydłowemu zamkowi konwentualnemu nie został nigdy zrealizowany. Po likwidacji komturstwa w 1397 roku rozbudowę przerwano. Ryn ponownie pełnił później funkcję siedziby komtura w latach 1418–1422 oraz 1477–1525, lecz budowy nie kontynuowano ze względu na kryzys Zakonu krzyżackiego po wojnach z Królestwem Polskim.
Faza III – późne średniowiecze
W XV i na początku XVI wieku nie realizowano już pierwotnego programu regularnego czteroskrzydłowego zamku konwentualnego. Inwentarze wskazują jednak na rozbudowany zespół pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych. Wymieniano m.in. kaplicę, kapitularz, refektarz, dormitorium, zbrojownię, prochownię, kuchnię, piekarnię, browar, łaźnię, pomieszczenia gościnne i magazynowe. Zaplecze gospodarcze obejmowało także zabudowę przedzamcza oraz urządzenia związane z funkcjonowaniem majątku zakonnego.
Faza IV – przebudowy po 1525 roku i w XVII wieku
Po sekularyzacji państwa zakonnego w 1525 roku zamek stał się siedzibą książęcej administracji, a następnie starosty i łowczego. Średniowieczna warownia była stopniowo przekształcana w wygodniejszą siedzibę urzędniczą i rezydencjonalną. Największe zmiany nastąpiły w pierwszej połowie XVII wieku, kiedy zabudowano kolejne strony dziedzińca. Powstało skrzydło z przejazdem bramnym od strony miasta oraz kolejne skrzydło po stronie przeciwnej do średniowiecznego domu komturskiego. Do dawnego skrzydła krzyżackiego dobudowano niewielką wieżę mieszczącą klatkę schodową od strony dziedzińca.
Przy wznoszeniu nowożytnych części wykorzystywano materiał pochodzący ze średniowiecznych murów kurtynowych, które w niektórych partiach zostały w związku z tym obniżone. Ostatecznie powstała nieregularna zabudowa otaczająca wydłużony dziedziniec na planie litery U.
Podczas Potopu szwedzkiego książę pruski, mimo zależności lennej, zdradził polskiego króla Jana Kazimierza Wazę, w związku z tym w dniu 9 lutego 1657 roku zamek został spalony podczas odwetowego najazdu Aleksandra Połubińskiego na Prusy Książęce.
Po likwidacji urzędu starościńskiego w XVIII wieku znaczenie zamku malało, a część zabudowań była wykorzystywana gospodarczo. W 1798 skrzydło północno - zachodnie użytkowano jako magazyn soli.
Faza V – przebudowa na więzienie w XIX wieku
Największa od czasów średniowiecza zmiana funkcji i układu zamku rozpoczęła się w 1853 roku, kiedy obiekt przejęło państwo pruskie z przeznaczeniem na zakład karny. Przed rozpoczęciem robót mistrz budowlany Basilewski z Giżycka wykonał w sierpniu 1853 roku szczegółową inwentaryzację budowli, obejmującą rzuty, przekroje i widoki elewacji. Dokumentacja ta ma duże znaczenie dla rekonstrukcji wyglądu zamku sprzed XIX-wiecznej przebudowyMitteilungen, materiał dotyczący zamku i zakładu karnego w Rhein, dostęp 2026-09-22..
Prace adaptacyjne rozpoczęto 8 września 1853 roku. Przy przebudowie zachowano część średniowiecznych sklepień piwnic i przyziemia skrzydła południowo-wschodniego, równocześnie jednak wnętrza dzielono i przystosowywano do potrzeb zakładu karnego. Zmienił się również wygląd elewacji oraz układ komunikacyjny budynkuMitteilungen, materiał dotyczący zamku i zakładu karnego w Rhein, dostęp 2026-09-22..
Faza VI – odbudowa po pożarze z 1881 roku i ukształtowanie obecnej bryły
22 lutego 1881 roku pożar zniszczył skrzydło północno-zachodnie oraz znaczną część skrzydła od strony wjazdu. Odbudowę rozpoczęto już w maju tego samego roku. W miejscu spalonego trzykondygnacyjnego budynku wzniesiono cztery kondygnacje nad piwnicami. Parter i pierwsze piętro otrzymały sklepienia, natomiast na wyższych kondygnacjach zastosowano stropy belkowe. Budynki ogrzewano piecami i przykryto dachami krytymi dachówką. Odbudowana część została oddana do użytkowania pod koniec grudnia 1881 roku, a pozostałe roboty wykończeniowe prowadzono jeszcze wiosną 1882 roku.
Elewacjom nadano formy neogotyckie, zastosowano krenelaże oraz smukłe narożne wieżyczki, a znaczną część murów pokryto tynkiem. Elementy te, silnie kojarzone później z sylwetą zamku w Rynie, są kreacją XIX-wieczną, a nie pozostałością fortyfikacji krzyżackich.
W dalszym etapie przebudowy wzniesiono w miejscu otwartej strony dziedzińca wielokondygnacyjny trakt więzienny, określany jako „nowa izolatka”. W ten sposób dopiero w XIX wieku zespół uzyskał formę zamkniętego czteroskrzydłowego czworoboku. Przebudowy związane z funkcjonowaniem zakładu karnego trwały do początku XX wieku.
Więzienie w zamku
Nowa funkcja zamku wymagała podziału dużych pomieszczeń zamkowych na mniejsze jednostki, urządzenia pomieszczeń dla więźniów i administracji oraz wprowadzenia zabezpieczeń i komunikacji odpowiadających wymaganiom zakładu karnegoMitteilungen, materiał dotyczący zamku i zakładu karnego w Rhein, dostęp 2026-09-22..
Zakład szybko stał się stosunkowo dużym więzieniem. Zimą 1854/1855 przebywało w nim około 260 skazanych, w 1856 roku 406, w 1857 roku 455, a w 1858 roku 468. Więźniów wykorzystywano także do robót poza murami zakładu; w latach 1855–1856 część osadzonych pracowała przy budowie drogi z Rynu do Sterławek WielkichMitteilungen, materiał dotyczący zamku i zakładu karnego w Rhein, dostęp 2026-09-22..
14 czerwca 1861 roku dotychczasowy zakład karny dla mężczyzn przekształcono w więzienie dla kobiet (niem. Frauenzuchthaus). Więźniów męskich przeniesiono do Barczewa (niem. Wartenburg), natomiast do Rynu skierowano 359 kobiet z tamtejszego zakładu. Źródła podają, że w 1869 roku w Rynie przebywało 458 osadzonych, a w 1872 roku 439Mitteilungen, materiał dotyczący zamku i zakładu karnego w Rhein, dostęp 2026-09-22.. Funkcjonowanie królewskiego zakładu karnego potwierdzają również zachowane księgi zmarłych więźniów z lat 1853–1890 przechowywane w Archiwum Państwowym w Olsztynie.