Mariusz Jacek Wołos (ur. 16 sierpnia 1968 w Koszalinie) – polski historyk, edytor źródeł, sowietolog i eseista, profesor nauk humanistycznych, pracownik Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie i Instytutu Historii PAN w Warszawie.
Życiorys Syn inż. Bronisława Wołosa (1944-2003), długoletniego prezesa Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Mleczarskich w Słupsku, następnie w Gdańsku. Uczęszczał do I Liceum Ogólnokształcącego im. Bolesława Krzywoustego w Słupsku, gdzie uzyskał maturę (1987)W. Skóra, Słupsk 1945. Miasto Niemców, Sowietów i Polaków, Poznań 2023, s. 19.. Jest absolwentem studiów historycznych (specjalność archiwalna) na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (1992), gdzie się doktoryzował w 1997 na Wydziale Nauk Historycznych na podstawie rozprawy pt. Alfred Chłapowski – poseł i ambasador Rzeczypospolitej we Francji w l. 1924–1936. Studium z dziejów stosunków polsko-francuskich (promotor: ). W 2004 na tym samym Wydziale uzyskał stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych na podstawie dorobku naukowego oraz rozprawy pt. Francja – ZSRR. Stosunki polityczne w latach 1924–1932.
W 2014 uzyskał tytuł profesora.
Pracował jako asystent, adiunkt, następnie profesor nadzwyczajny w Instytucie Historii i Archiwistyki UMK w Toruniu od 1 października 1993 do 31 maja 2011. Od 1 stycznia 2006 pracuje na stanowisku docenta, a obecnie profesora w Instytucie Historii PAN w Warszawie. W 2011 został zatrudniony na stanowisku profesora nadzwyczajnego w Katedrze Historii Najnowszej Instytutu Historii i Archiwistyki Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. W 2015 r. został kierownikiem Katedry Najnowszej Historii Powszechnej w tymże instytucie. Od 1 maja 2016 jest zatrudniony na stanowisku profesora zwyczajnego. Obecnie pełni funkcję kierownika Katedry Historii Najnowszej i Edukacji Historycznej.
W latach 2004–2005 był zastępcą dyrektora Instytutu Historii i Archiwistyki UMK, a w latach 2005–2007 prodziekanem Wydziału Nauk Historycznych UMK w Toruniu. Od 1 sierpnia 2007 do 31 lipca 2011 był dyrektorem Stacji Naukowej PAN w Moskwie i Stałym Przedstawicielem PAN przy Rosyjskiej Akademii Nauk. W kadencji 2016–2020 pełnił funkcję prorektora ds. nauki Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie.
Został wybrany na przewodniczącego polsko–rosyjskiej komisji dwustronnej do spraw doskonalenia treści podręczników szkolnych historii.
W latach 2015–2021 był redaktorem naczelnym historycznego periodyku naukowego „Res Gestae”.
30 sierpnia 2013 r. został powołany na członka sześcioosobowej Rady Naukowej ds. Historycznych – organu doradczego przy ministrze spraw zagranicznych. Funkcję tę pełnił do rozwiązania Rady w lipcu 2016 r.
W 2015 r. został wybrany na członka Komitetu Nauk Historycznych PAN, gdzie w kadencji 2015–2019 pełnił funkcję sekretarza naukowego Prezydium.
W 2019 został członkiem Rady Doskonałości Naukowej kadencji 2019–2023, a następnie kadencji 2024–2027.
W 2017 r. został członkiem Polsko-Rosyjskiej Grupy do Spraw Trudnych. Został powołany na członka Rady Pamięci Instytutu Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego w kadencji 2026-2030.
Członek Polskiego Towarzystwa Historycznego, Toruńskiego Towarzystwa Naukowego, Rady Naukowej Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej w Lublinie, Association internationale d’histoire contemporaine de l’Europe z siedzibą w Strasburgu i Genewie. Utrzymuje stałą współpracę z ośrodkami naukowymi na terenie Rosji, Francji, Austrii, Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych.
W 2013 r. otrzymał Nagrodę KLIO w kategorii „monografia naukowa” za książkę pt. O Piłsudskim, Dmowskim i zamachu majowym. Dyplomacja sowiecka wobec Polski w okresie kryzysu politycznego 1925–1926. Ta sama praca została też uznana za książkę miesiąca przez Magazyn Literacki „Książki” i była nominowana w plebiscycie na „Książkę Historyczną Roku”. W 2018 r. Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce przyznał mu nagrodę Wacław Jędrzejewicz History Medal „za wybitne osiągnięcia w dziedzinie historii, a szczególnie badań dotyczących okresu XX-lecia Międzywojennego w Polsce”. W 2021 r. otrzymał wraz z Markiem Kornatem nagrodę Ministra Spraw Zagranicznych w kategorii „Najlepsza publikacja w języku polskim z zakresu historii polskiej dyplomacji” za monografię pt. Józef Beck. Biografia. W tym samym roku książka ta została uznana za najlepszą w konkursie „Książka Historyczna Roku im. Karola Modzelewskiego”. We wrześniu 2024 roku otrzymał Nagrodą im. Joachima Lelewela. W lutym 2025 roku zwyciężył w 12. edycji nagrody im. profesora Jerzego Michalskiego na „najlepszą recenzję naukową z zakresu historii opublikowaną w polskim czasopiśmie naukowym”. We wrześniu 2026 roku otrzymał II nagrodę w konkursie „Książka Historyczna Roku im. Karola Modzelewskiego” za monografię pt. Józef Piłsudski. Rzecz o nieprzeciętności.
Specjalizuje się w historii dyplomacji, historii II Rzeczypospolitej, sowietologii, biografistyce, współczesnej historiografii rosyjskiej i polskiej. Jest badaczem mniejszości narodowych w Polsce i Europie.
Prowadził wykłady gościnne w Université Michel de Montaigne – Bordeaux 3 we Francji i Rosyjskim Państwowym Uniwersytecie Humanistycznym w Moskwie, pełnił funkcję tutora w Les Ecoles Militaires Saint-Cyr – Coëtquidan (Francja).
Autor blisko 300 publikacji naukowych i ponad 150 publikacji popularnonaukowych opublikowanych w językach polskim, angielskim, niemieckim, francuskim, rosyjskim i włoskim>.
W 2012 roku został odznaczony Medalem Komisji Edukacji Narodowej, a w 2021 roku Medalem Stulecia Odzyskanej Niepodległości. W grudniu 2024 roku został wyróżniony Medalem „Pro Patria”.
Wybrane publikacje Monografie autorskie Alfred Chłapowski (1874–1940). Biografia ambasadora Polski we Francji, Toruń 1999 [dodruk: 2001], 342 s. Generał dywizji Bolesław Wieniawa-Długoszowski. Biografia wojskowa, Toruń 2000 [dodruk: 2008], 160 s. Francja-ZSRR. Stosunki polityczne w latach 1924–1932, Toruń 2004, 674 s. Треугольник Москва-Варшава-Берлин. Очерки истории советско-польско-германских отношений в 1918–1939 гг., Санкт-Петербург 2011, 220 s. (wspólnie z Julią Kantor). O Piłsudskim, Dmowskim i zamachu majowym. Dyplomacja sowiecka wobec Polski w okresie kryzysu politycznego 1925–1926, Kraków 2013, 462 s. „Ojczyźnie służy”. Damian Stanisław Wandycz (1892–1974), Bełchatów-Kraków-Warszawa 2015, 303 s. Przerwana droga do Niepodległej. Kazimierz Piątek „Herwin” (1886–1915), Warszawa 2016, 340 s. Józef Beck. Biografia, Kraków 2020, 1152 s. (wspólnie z Markiem Kornatem). Józef Piłsudski. Rzecz o nieprzeciętności, Kraków 2025, 679 s.
Redakcje, współredakcje, edycje źródeł Nad Bałtykiem. W kręgu polityki, gospodarki, problemów narodowościowych i społecznych w XIX i XX wieku. Księga jubileuszowa poświęcona Profesorowi Mieczysławowi Wojciechowskiemu, zbiór studiów pod redakcją Zbigniewa Karpusa, Jarosława Kłaczkowa i Mariusza Wołosa, Toruń 2005, 1258 s. Z dziejów chrześcijaństwa. Studia, szkice i materiały, praca zbiorowa pod redakcją Piotra Kurlendy i Mariusza Wołosa, t. I, Poznań 2007, 148 s. Polskie Dokumenty Dyplomatyczne. 1931, red. Mariusz Wołos, Warszawa 2008, LI + 852 s. Organizacje młodzieżowe w XX wieku. Struktury, ideologia, działalność, pod red. Patryka Tomaszewskiego i Mariusza Wołosa, Toruń 2008, s. 366. Polska bez Marszałka. Dylematy piłsudczyków po 1935 roku, zbiór studiów pod red. Mariusza Wołosa i Krzysztofa Kani, Toruń 2008, 429 s. Революционная Россия 1917 г. и польский вопрос. Новые источники, новые взгляды. Сборник статей, ответственные ред. Мариуш Волос и Александр Орехов, Москва 2009, 335 s. Мюнхенское соглашение 1938 года: история и современность. Сборник статей, pед. Наталья С. Лебедева, Мариуш Волос, составитель: Юрий М. Коршунов, Москва 2009, 429 s. Русско-польские языковые, литературные и культурные контакты, ответственные редакторы: Стефан Гжибовский, Виктор Хорев, Мариуш Волос, Москва 2009, 336 s. Польские исследователи Сибири, ответственные редакторы: Болеслав Сергеевич Шостакович, Мариуш Волос, Петр Глушковский, Санкт-Петербург 2011, 168 s. Народы Габсбургской монархии в 1914–1920 гг.: от национальных движений к созданию национальных государств, t. I, отв. ред.: Мариуш Волос, Григорий Шкундин, Москва 2012, 456 s. + 45 ilustracji i 4 mapy. Z dziejów chrześcijaństwa. Studia, szkice i materiały, praca zbiorowa pod redakcją Piotra Kurlendy i Mariusza Wołosa, t. II, Poznań 2012, 292 s. Проблемы российско-польской истории и культурный диалог. Материалы Международной научной конференции (Новосибирск, 23-24 апреля 2013 г.), отв. ред. Мариуш Волос, Наталья Петровна Матханова, Новосибирск 2013, 576 s. Wiek nienawiści, studia pod red. Edmunda Dmitrówa, Jerzego Eislera, Mirosława Filipowicza, Mariusza Wołosa i Grzegorza P. Bąbiaka, Warszawa 2014, 479 s. Bolesław Wicherkiewicz und die polnische Frage im Jahr 1915 / Bolesław Wicherkiewicz i jego wizja sprawy polskiej w 1915 roku, herausgegeben von/wydali Bogusław Dybaś, Rudolf Jaworski, Mariusz Wołos, Wien/Wiedeń 2016, 194 s. Polonais et Roumains dans la Première Guerre mondiale. Études et essais, sous la direction de Marek Kornat, Małgorzata Willaume et Mariusz Wołos, Kraków 2017, 147 s. Dokumenty do historii stosunków polsko-sowieckich 1918–1945, red. serii Mariusz Wołos, t. I: 1918–1926, red. tomu Jan Jacek Bruski, Mariusz Wołos, cz. 1: Polska między Rosją „białą” a „czerwoną” (listopad 1918 – marzec 1921), Warszawa 2020, LXXXVII + 751 s. Dokumenty do historii stosunków polsko-sowieckich 1918–1945, red. serii Mariusz Wołos, t. I: 1918–1926, red. tomu Jan Jacek Bruski, Mariusz Wołos, cz. 2: Poszukiwanie normalizacji (kwiecień 1921 – maj 1926), Warszawa 2020, 950 s. Galicyjskie drogi ku niepodległości, red. Stanisław Koziara i Mariusz Wołos, Kraków 2022, 234 s. Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej 1918–1923, t. XI: Gabinet Władysława Sikorskiego 16 grudnia 1922 – 26 maja 1923, oprac. Mariusz Wołos, Warszawa 2023, 935 s. (w ramach serii wydawniczej „Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej 1918–1923”).
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Absolwenci Wydziału Nauk Historycznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika Kategoria:Członkowie Komitetu Nauk Historycznych PAN Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Historycznego Kategoria:Członkowie Rady Doskonałości Naukowej Kategoria:Członkowie Towarzystwa Naukowego w Toruniu Kategoria:Ludzie urodzeni w Koszalinie Kategoria:Odznaczeni Medalem Stulecia Odzyskanej Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Medalem Pro Patria Kategoria:Odznaczeni Medalem Komisji Edukacji Narodowej Kategoria:Polscy eseiści Kategoria:Polscy historycy Kategoria:Polscy sowietolodzy Kategoria:Prorektorzy Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Nauk Historycznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu Kategoria:Urodzeni w 1968