Kościół św. Marcina w Bremie (niem. St.-Martini-Kirche, dolnoniem. Sunte Marten) – kościół ewangelicko-reformowany położony na Starym Mieście w Bremie tuż nad brzegiem Wezery przy nadbrzeżu zwanym Schlachte.
Należy do najstarszych kościołów Bremy. W przeciwieństwie do katedry i kościoła Najświętszej Maryi Panny wzniesiony został z cegieł w stylu gotyckim.
W 1944 został mocno zniszczony. Odbudowany po wojnie.
Historia parafii thumb|Fragment miedziorytu Fransa Hogenberga z ok. 1598, przedstawiający Bremę nad Wezerą: u dołu po prawej – kościół św. Marcina. Początki kościoła i parafii św. Marcina sięgają skarg części mieszczan XII-wiecznej, liczącej wówczas od 10000 do 15 000 mieszkańców Bremy na niedostateczną posługę duszpasterską, której przyczyna miała związek z budową murów miejskich pod koniec XII w. Położone wówczas na zachód od dzisiejszego Marktplatz wzgórze Steffenberg z parafią św. Stefana pozostało poza murami a parafia ta straciła na pewien czas znaczenie. Jedynym kościołem parafialnym wewnątrz murów miejskich miasta stała się wówczas kaplica św. Wita (późniejszy kościół Najświętszej Maryi Panny); nie była jednak ona w stanie pomieścić wiernych podczas nabożeństw ani też nie mogła zapewnić należytej opieki duszpasterskiej.
31 lipca 1227 papież Grzegorz IX nakazał arcybiskupowi Bremy Gebhardowi II zur Lippe usunąć zaistniałe niedociągnięcia, co doprowadziło w 1229 do nowego wyznaczenia granic parafii. Obok parafii kościoła Najświętszej Maryi Panny (Mariackiego) powstały dwie nowe parafie: św. Ansgara i św. Marcina.
Po raz pierwszy parafia św. Marcina jest wzmiankowana jako samodzielna jednostka administracyjna właśnie w dokumentach z 1229; na jej patrona został wybrany pochodzący z terenu dzisiejszej Francji święty Marcin z Tours (ok. 316–397), który w 375 został biskupem Tours a później bohaterem narodowym Franków.
Zbudowana następnie poza murami miejskimi kaplica św. Marcina służyła marynarzom i podróżującym kupcom dając im możliwość (również po zamknięciu bramy miejskiejWówczas była to Fischertor – porta piscatorum, późniejsza Erste Schlachtpforte). wejścia do świątyni i wysłuchania mszy św.
Tak oto kaplica (a wkrótce kościół) św. Marcina stała się przez kolejne stulecia kościołem kupców. Mieli oni tu swój własny ołtarz, a także własną siedzibę w należącym do wspólnoty parafialnej budynku Schütting.
Historia i architektura kościoła thumb|left|Rzut przyziemia kościoła z czasów jego przebudowy na kościół halowy (przeł. XIII/XIV w.). Najwcześniejszy kościół św. Marcina był ceglaną, trójnawową bazyliką. Zewnętrzna długość nawy środkowej wynosiła 38,60 m a szerokość 24,50 m; był to więc najmniejszy kościół parafialny Bremy. Na romańskim planie miały zostać dobudowane dwie wieże przed nawami bocznymi lub jedna wieża przed nawą środkową. Wybudowano ostatecznie tylko jedną wieżę przed nawą północną, być może z powodu trudności w założeniu fundamentu w mulistym podłożu utworzonym przez piasek napływowy niesiony przez, nieistniejący już dziś, dopływ Wezery, Balge, który wówczas odcinał zakolem teren kościoła od reszty miasta. Grząski i chwiejny grunt był powodem, że kościół posadowiono na dębowych palach aby zapewnić stabilność podłoża. Pomimo tego kościół był wielokrotnie narażony na ryzyko zawalenia się. Przyczyniało się do tego również nieumocnione nadbrzeże, przy którym stał; ono to sprawiało, iż podczas wylania rzeki i powodzi wielokrotnie dochodziło do zalania posadzki kościoła, i to pomimo iż kilkakrotnie podnoszono jej poziom.
W 1371 zbudowano w pobliżu specjalne mury oporowe, ale i one nie okazały się skuteczną zaporą przeciwko kaprysom natury.
Sytuację zmieniła dopiero regulacja Wezery w latach 1887–1892 i zasypanie Balge.
Po widocznych spoinach między wieżą a nawą północną, ciągnących się na całej wysokości aż do gruntu rozpoznać można, iż wieża została dobudowana później. Jej monumentalna struktura przedstawia zaawansowaną formę gotycką a trzon nie zawiera już żadnych elementów romańskich.
Wieża ma obecnie, łącznie z mierzącym ok. 3,5 m wiatrowskazem wysokość 62 mWysokość wieży kościelnej została potwierdzona na podstawie pośrednich pomiarów dokonanych 13 lipca 2009 przez J. Möhringa; podawana wcześniejsza wartość jest prawidłowa; dotyczy to również wysokości zegara na wieży. i szerokość 9 m. Zegar wieżowy znajduje się na wysokości 33 m (licząc do środka cyferblatu). thumb|Kościół św. Marcina ok. 1734. Całkowita długość kościoła, wliczając dobudowany dom parafialny, wynosi ok. 60 m a szerokość ok. 31 mOkreślenie całkowitej długości i szerokości na podstawie obrazu satelitarnego (lipiec 2009)..
W okolicach wieży znajdują się najstarsze fragmenty świątyni, sięgające początków XIII w. W 1384 przebudowano dotychczasową bazylikę na kościół halowy. Zbudowanie od wschodu misternego prezbiterium z bogatym wystrojem plastycznym zakończyło proces budowy świątyni gotyckiej.
W przedniej części nawy południowej zachowało się zaznaczenie poziomu wody wewnątrz kościoła podczas jednej z powodzi (marzec 1881), jakie ją nękały w przeszłości. W następstwie wspomnianej już regulacji Wezery w latach 1887–1892 doszło do obniżenia poziomu wód gruntowych, co usunęło wprawdzie groźbę zalania w wypadku wylewu rzeki, ale nie wpłynęło istotnie na wzrost stabilności miejsca, na którym znajdował się kościół.
5 października 1944 podczas nocnego bombardowania kościół został mocno zniszczony. Wszystkie dachy, prawie wszystkie cenne sklepienia krzyżowe i szczyty od strony Wezery legły w gruzach. Również hełm wieży i dzwony nie wytrzymały naporu burzy ogniowej będącej następstwem bombardowań. Pozostały tylko wypalone kikuty mury zewnętrznych świątyni.
12 stycznia 1952 rozpoczęła się odbudowa, którą wspierał również rząd landu Brema. Po ponad ośmiu latach, 17 grudnia 1960, kościół został uroczyście konsekrowany. Nie zostały jednakże zrekonstruowane drewniane empory i stalle po stronie północnej, wywierające niegdyś korzystny wpływ na akustykę wnętrza, dlatego współcześnie do poprawienia słyszalności używa się urządzeń nagłaśniających.
Wyposażenie Do najcenniejszych elementów wyposażenia kościoła należą dziś te wszystkie przedmioty, które w czasie wojny udało się wynieść z płonącego wnętrza i zmagazynować w bezpiecznym miejscu. Należy do nich zwłaszcza zachowany z najdrobniejszymi detalami i pierwotną kolorystyką prospekt organowy, drewniana ambona z bogatą snycerką i oba XVII-wieczne żyrandole.
Przezroczyste pierwotnie okna zostały podczas odbudowy wymienione na barwne. W okna: św. Marcina w nawie północnej, osiem okien w prezbiterium i tzw. wysokie okno w ścianie południowej zostały wstawione witraże, dzieło bremeńskiej artystki Elisabeth Steineke (zm. 2003). Tzw. okna herbowe (niem. Wappenfenster) w nawie południowej otrzymały nową formę za sprawą pochodzącego z Worpswede artysty Wernera Rohde (zm. 1990).
Ambona thumb|Ambona. Na lewo portal prowadzący do domu Neandera. Ambona to drogocenny, zachowany do dziś element późnośredniowiecznego wyposażenia kościoła. Z dawnych dokumentów rachunkowych wynika, iż „de nie predichstoel” (nowa ambona – w jęz. dolnoniem.) powstała w 1597 w warsztacie bremeńskiego snycerza Hermena Wulffa. Dzieło pochodzi więc ze „złotych czasów Bremy”. Temu przełomowemu w swych dziejach okresowi (XVI–XVII w.) zawdzięcza miasto wiele swych jeszcze dziś istniejących dzieł sztuki. Hermen Wulff wymieniony jest po raz pierwszy w dokumentach w 1583, a w następnych dziesięcioleciach jego nazwisko występuje już często w księgach rachunkowych miejskiego ratusza i kościoła św. Marcina.
Program ikonograficzny bocznych powierzchni bogato zdobionego kosza ambony, przedzielonych czterema kolumienkami ukazuje trzy cnoty kardynalne: roztropność, sprawiedliwość i męstwo i dwie cnoty teologiczne: miłość i nadzieję przedstawionych jako niewielkie figuralne płaskorzeźby w wyszukanych pozach. Górne części paneli są udekorowane główkami aniołków i kiściami owoców. Subtelność roboty snycerskiej została ukryta z upływem czasu pod wieloma warstwami farby i złoceń. Po usunięciu tych nawarstwień powierzchnia drewna została na nowo pokryta farbą.
Podczas generalnej renowacji wnętrza kościoła w 1980 ambona została ustawiona ponownie pośrodku nawy; otrzymała też nowe schody. Części pierwotnych schodów, wykonanych w 1601 przez Hermena Wulffa zostały wmontowane w nowe, spiralne schody prowadzących na emporę organową. Z daszka akustycznego, mającego wcześniej kształt korony, zachowano tylko pięć wieńczących go detali ornamentowych, dzieła snycerskiego z późnego baroku.
Organy Wzmianki o pierwszych organach w kościele św. Marcina pochodzą z ok. 1563. W 1603 holenderski zakład organmistrzowski Martena de Mare otrzymał zadanie renowacji organów. Dodany został jeden manuał a dyspozycja poszerzona o kilka głosów. Natomiast Hermenowi Wulffowi powierzono w latach 1603–1604 wykonanie nowej obudowy organów. thumb|Prospekt organowy z 1619. Dzieło Martena de Mare nie przetrwało długo; ok. 1615 wysłano do organmistrza Christiana Bockelmanna z Lüneburga zlecenie budowy nowych organów z dwoma manuałami (Hauptwerk i Rückpositiv) i pedałem. W zleceniu jest także mowa o wykonaniu dekoracji dla organów oraz dla całego prospektu. Z dokumentów nie wynika jednoznacznie, czy organy Bockelmanna i prospekt z 1616–1619 zastąpiły poprzedni instrument, czy też był to tylko wynik jego daleko idącej przebudowy. W porównaniu z amboną „sygnatura” Hermena Wulffa jest ledwo widoczna na jednym z niewielkich detali dekoracyjnych; w każdym razie dla pierwotnych, jednomanuałowych organów obecny prospekt organowy byłby zdecydowanie za duży.
Renomowany organmistrz Arp Schnitger z Hamburga naprawiał i częściowo odnowił organy w latach 1707–1709. Prospekt organowy na przełomie renesansu i wczesnego baroku był uważany za jeden z najpiękniejszych tego rodzaju w Europie Północnej. Rozplanowanie organów z wysoko wznoszącymi się zestawami piszczałek charakteryzuje się wieloma występami i uskokami w linii zabudowy oraz jej krętością. Zachodnia ściana chóru organowego wywiera wrażenie swą intensywną kolorystyką, zmianą tonacji barw od jasnej, błękitnej ku złotej na czarnym lub jasnym tle. Program ikonograficzny prospektu przedstawia związek między ziemskim a niebieskim Jeruzalem. Dwa anioły i śpiewający psalmy król Dawid wieńczą wystający do przodu, wsparty na ozdobnych kolumnach rückpositiv. Nad nimi króluje niebiańskie miasto z wieżami.
Stare organy, dzieło zakładu organmistrzowskiego P. Furtwängler & Hammer z 1894 zostały całkowicie zniszczone w wyniku działań wojennych w 1944, ich odbudowa nie była więc możliwa. Podczas odbudowy kościoła w końcu lat 50. XX w. organmistrzowie Jürgen Ahrend i Gerhard Brunzema z Leer we Fryzji Wschodniej zbudowali całkowicie nowy instrument. Składa się on z 3 manuałów, pedału i 33 głosów i odznacza się szczególnie barwnym, łagodnym brzmieniem z wyraźnymi tonami podstawowymi i doskonałymi wysokimi dźwiękami; dzięki temu zbliża się on do ideału brzmieniowego panującego w XVII i XVIII w.
W latach 2004–2005 organy były poddane gruntownej renowacji i zostały nastrojone według zasad tonacji Bacha/Kellnera. Są one w tej chwili uważane za organy, które nadają się znakomicie do odtwarzania dzieł organowych Johanna Sebastiana Bacha. Spektrum dźwiękowe rozciąga się od pełnego zestawu głosów do głosów pojedynczych, odpowiadających konkretnym instrumentom z epoki renesansu czy baroku, jak np.: krummhorn, dulcian, trompete czy posaune. Dlatego też na organach można idealnie zaprezentować repertuar organowy z okresu rozkwitu północnoniemieckiej muzyki organowej. Dodatkowego wsparcia dostarcza znakomita akustyka wnętrza kościoła.