Pagan (birm. //; ; ) – starożytne miasto i księstwo w Mjanmie (Birmie) słynące z wielkiej liczby (2230Wielka Historia Świata 2005: 239.) buddyjskich pagód (524), świątyń (911), klasztorów (415) i 380 innych obiektów. Położone w środkowej Mjanmie, w Prowincji Mandalaj, nad rzeką Irawadi. W latach 1044–1287 miasto było stolicą Pierwszego Imperium Birmańskiego (Królestwa Paganu). Obecnie pozostałości miasta tworzą Strefę Archeologiczną Pagan (Bagan Archaeological Zone), która obejmuje kilka miejscowości (m.in. Nyaug U, Wetkyi-in, Pugan Dyoyaung (ang. Old Bagan), New Bagan) na obszarze długości 13 km i szerokości 8 km.
Toponimia Klasyczna nazwa palijska (Arimaddana) tłumaczy się jako „Miażdżące Wrogów”. Obecna nazwa Pagan pochodzi od starobirmańskiego słowa Pukam (ပုကမ်)Luce i in. 1969: 8..
Historia Przez większą część pierwszego tysiąclecia naszej ery teren obecnego Paganu zamieszkiwała grupa etniczna Pyu posługująca się językiem należącym do grupy języków tybeto-birmańskich. Z okresu tego nie zachowały się żadne budowle, choć cegły, z których je wznoszono, a nawet fundamenty wykorzystywano później do budowy obiektów istniejących współcześnieStadtner 2011: 214.. Przypuszcza się, że Pyu zostali zastąpieni przez napierających z północy Birmańczyków w IX lub X wieku. Chociaż niektóre kroniki jako daty założenia Paganu podają nawet lata od 444 przed Chr. do 107 po Chr., należy je jednak uznać za daty mityczne, mające podkreślać status i starożytność birmańskiej stolicyLuce i in. 1969: 6.. Za moment powstania Paganu przyjmuje się obecnie najczęściej rok 849, kiedy to panujący Pyu król Pyinbya miał zbudować mury (najstarszą istniejącą obecnie w Paganie budowlęObszar otoczony murami zajmował niecały hektar. Ponieważ na suchym terenie Paganu nie można było uprawiać ryżu, otaczanie murem większego obszaru w nadziei, że pozwoli to na bezpieczne uprawianie pól i wyżywienie obrońców podczas oblężenia nie miałoby uzasadnienia [Luce i in. 1969: 6].) i fosę otaczające miasto oraz bramę Tharabha, jednak badania zawartości izotopu węgla 14C w murach podważają tę datę, przesuwając ją nawet między lata 990 a 1230 po Chr.Hudson i in. 2002: 50. Najwcześniejsza data, jaką odczytano z inskrypcji na kamieniu fundacyjnym umieszczonym w świątyni Kubyaukgyi, to rok 1113. Inskrypcje zawierające wcześniejsze daty są kopiami, więc ich autentyczność może być podważana.
Pierwsze materialne dowody na istnienie niezależnej dynastii birmańskiej w Paganie pochodzą z okresu panowania Anawrahty w XI w. Początkowo, w XI wieku, budynki wznoszono na otoczonym murami terenie nad brzegiem Irawadi (obecnie na terenie wsi Old Bagan), ale już w wieku następnym zaczęto wznosić budowle także na płaskiej, otwartej przestrzeni rozpościerającej się na wschód od rzeki. Wykopaliska przeprowadzone na terenie otoczonym dawnymi murami sugerują, iż istniała tam wcześniej budowla wzniesiona z drewnianych pali. Był to prawdopodobnie pałac wzmiankowany w inskrypcji pochodzącej z okresu panowania KyanzitthyW roku 2003 władze Mjanmy wzniosły na tym terenie „pałac” mający rzekomo związki z czasami Anwrahty; niestety, nie istnieją żadne dowody na to, że za panowania tego władcy istniał jakikolwiek pałac. [Stadtner 2011: 215].Stadtner 2011: 215.. Począwszy od czasu panowania Anawrahty Pagan stał się ośrodkiem religijnym i naukowym: sprowadzeni z Indii i Cejlonu mnisi poza nauczaniem zajmowali się badaniami lingwistycznymi, filozofią, prawem i medycyną. Było to też miasto wielonarodowe – oprócz Birmańczyków zamieszkiwali je potomkowie Pyu i Monowie. Pamiątką tej wieloetniczności jest inskrypcja Myazedi znajdująca się w Myinkabie, na południe od Paganu.
Nie wyjaśniono dotąd, jaka była przyczyna upadku Paganu w XIV wieku. Często za wydarzenie decydujące przyjmuje się serię najazdów mongolskich wojsk Kubilaj-chana w latach 80. XIII wieku. Na poparcie tego wyjaśnienia brak jednak dowodów historycznych oraz ze sfery historii sztukiHudson i in. 2002: 53.. Wszystko wskazuje raczej na to, że nie był to pojedynczy kataklizm w rodzaju najazdu, zarazy czy kryzysu ekonomicznego. Upadek Paganu wynikał raczej z przeniesienia stolicy państwa do Ava i w konsekwencji, utraty względów i opieki panujących. Pagan nigdy nie został porzucony i nie przestał być miejscem uważanym za święte, jednak jego znaczenie zdecydowanie zmalało. Przez wieki region doświadczył też wielu trzęsień ziemi (z których jedno z największych miało miejsce w roku 1975). Zdarzały się też olbrzymie pożary. Budowle popadały stopniowo w całkowitą ruinę, choć wznoszono także nowe (ok. 200) oraz przeprowadzano niewielkie renowacje. Odbudowę na dużą skalę rozpoczęto na początku lat 90. ubiegłego wieku. Niestety, jakość prowadzonych prac jest przedmiotem zdecydowanej krytyki historyków sztuki i konserwatorów.
Panorama Paganu
Architektura Prawie wszystkie zachowane budowle Paganu należą do jednej z trzech głównych kategorii: świątyń, stup i klasztorów. Dużo rzadziej spotyka się biblioteki oraz skromne budynki z jednym pomieszczeniem przeznaczonym na święty wizerunek. Jedenaście największych budowli powstało w XII i XIII wieku, a każda z nich przypisywana jest konkretnemu królowi. Począwszy od XIII wieku olbrzymie budynki zaczynają ustępować znacznie mniejszym, ale liczniejszym konstrukcjom tworzącym zespoły klasztorne. Jak głoszą inskrypcje, budowa największych nawet świątyń nie zajmowała więcej niż 3–4 lata, a wzniesienie średniej wielkości świątyni w strefie otoczonej murami (Shwegugyi) zajęło tylko 7,5 miesiąca.
Świątynie służą wiernym, którzy mogą wejść do świętej przestrzeni zawierającej jeden lub więcej wizerunków Buddy. Architekci Paganu wykorzystywali dwa podstawowe plany świątyń do stworzenia niezliczonych ich wariantów. Pierwszy z tych planów opiera się na litym ceglanym rdzeniu otoczonym przez sklepiony korytarzCeglany rdzeń pozwalał na umieszczenie w nim czterech nisz zawierających wizerunki Buddy stanowiące łącznie przekaz lub przedstawienie programu doktrynalnego. Główny posąg znajdował się na wprost wejścia. W niszach umieszczano albo wizerunki przedstawiające Cztery Wielkie Wydarzenia w życiu Buddy historycznego (Narodziny, Oświecenie – główny posąg, Pierwsze Kazanie, Śmierć) albo czterech ostatnich Buddów (Kakusandha, Konagamana, Kassapa oraz Siakjamuni – główny posąg). częściej spotykane jest drugie z tych rozwiązań [Raezer 2013: loc. 119]., podczas gdy drugi przewiduje otwartą, sklepioną świętą przestrzeń w centrum, często otoczoną również zwykle krytym korytarzem. Świątynie budowane były na planie krzyża bądź czworokąta. Wyjątkową cechą architektury Paganu było istnienie świątyń i stup budowanych na planie pięciokątaW Późnym Okresie do początkowych czterech wizerunków Buddów przeszłości zaczęto dodawać wizerunek piąty – Maitreji, Buddy przyszłego. To wymusiło budowanie obiektów na planie pięciokąta [Raezer 2013: loc. 139]..
Jeśli chodzi o strukturę pionową, to typowa dla Paganu jest piramida kilku (zwykle trzech) tarasów ze stupą umieszczoną na szczycie. Spotyka się dwie odmiany tego układu: stupa może spoczywać bezpośrednio na najwyższym z tarasów lub też na najwyższym tarasie może stać wieża (wimana) o wypukłych ścianach, a dopiero na niej stupaTo rozwiązanie architektoniczne inspirowane było wimanami hinduistycznych świątyń północnych Indii, a do Baganu dotarło za pośrednictwem Pyu, którzy zamieszkiwali ten teren przed Birmańczykami [Raezer 2013: loc. 160].. Drugie z tych rozwiązań jest spotykane w Paganie częściej.
Świątynie otaczane były murami, których praktycznym zastosowaniem była ochrona przed pożarami. Pod koniec XII wieku zaczęto wznosić większe, dwupiętrowe świątynie, takie jak Thatbyinnyu i Sulamani (1183). Największą ze świątyń jest Dhammayangyi – chociaż nie ma ona dwóch pięter, to posiada kilka tarasów na dachu.
Stupy (nazywane też w Birmie pagodami – birm. paya) nie zawierają wewnętrznej przestrzeni dostępnej dla wiernych – ich rolą jest przechowywanie relikwii, takich jak fragmenty kości Buddy, czy też jego wizerunki sporządzone z drogocennych materiałów. Umieszczone na stupach inskrypcje bardzo rzadko określają, jakie konkretnie relikwie są w nich zawarte. Chociaż stupy mogą posiadać różne kształty, największe z nich, jak na przykład Szwezigon, mają formę dzwonu. Forma ta jest charakterystyczna dla architektury birmańskiej.
Ze względu na stosowane typowe rozwiązania konstrukcyjne i styl, architekturę Paganu dzieli się na dwa okresy: wczesny i późny.
thumb|left|Świątynia Nanpaya (ok. 1060-1070).Przesłony na oknach
Okres wczesny (850-1120 po Chr.) Dominuje oś pozioma, uwagę zwraca szerokość budowli Budynki jednopiętrowe, oparte na planie otwartej przestrzeni Wnętrza przypominające jaskinie Słabe oświetlenie, okna z przesłonami Zarówno konstrukcja, jak i ornamenty wykazują wyraźnie wpływy indyjskie Przeważają półsklepienia i łuki półkoliste
thumb|Świątynia Htilominlo (1218).Dobrze oświetlone wnętrze, ostre pełne łuki z cegłami ułożonymi długimi bokami na zewnątrz
Okres późny (1120-1300 po Chr.) Silniejszy nacisk na oś pionową Pojawiają się świątynie dwupiętrowe, przy czym główna świątynia znajduje się na piętrze górnym Częsty plan z ceglanym rdzeniem, co wzmacniało konstrukcję i umożliwiało dodanie drugiego piętra Wnętrza lepiej oświetlone, okna bez przesłon Dominują sklepienia kolebkowe Kształt stup przypominający piramidę Świątynie (Shwekunchar, Payangazu) i stupy (Dhammayazika) na planie pięciokąta
thumb|left|Świątynia Ananda (1105).Sceny z życia Buddy – dominuje jego postać, narracja zepchnięta na przednią ścianę piedestału
Unikatowe cechy architektury Paganu Niektóre świątynie i stupy budowane na planie pięciokąta Zastosowanie sklepień łukowych Brak zaprawy (lub jej minimalna ilość) w konstrukcji łuków oraz ułożenie cegieł długimi bokami na zewnątrz W przedstawieniach scen z życia Buddy dominuje jego postać, a warstwa narracyjna zepchnięta jest na dalszy plan.
Najważniejsze obiekty Miejscowa ludność wyróżnia „cztery wielkie świątynie” PaganuCourtauld 2012: 199.: Gawdawpalin – jako najbardziej elegancką Ananda – jako najpiękniejszą Dhammayangyi – jako największą Thatbyinyu – jako najwyższą
Pagoda Szwezigon (birm.: //) thumb|250px|Pagoda Szwezigon Obok stupy Shwensandaw jest ona najbardziej typowym przykładem architektury Wczesnego Okresu w Paganie. Kroniki przypisują ufundowanie tej stupy Anawrahcie. Ma ona zawierać kość czołową i ząb Buddy. Kość została zrabowana przez Anawrahtę ze stupy w Sri Kszetra, ząb zaś był darem króla Sri Lanki. Ząb Buddy miał ulec rozmnożeniu, a lokalizację pagody Szwezigon oraz stup, w których złożono poszczególne repliki, wyznaczyła marszruta puszczonego swobodnie królewskiego słoniaStadtner 2011: 222.. Za życia Anawrahty ukończono trzy wznoszące się kolejno na sobie czworoboczne tarasy stanowiące podstawę dla dzwonu, który, wraz z dwoma kolejnymi, okrągłymi tarasami ukończono już za panowania Kyanzitthy w roku 1087.