Julianów – osiedle mieszkaniowe, znajdujące się na terenie dzielnicy Bałuty w Łodzi. Granicznymi ulicami osiedla są: Łagiewnicka, Julianowska, Sikorskiego oraz Zgierska.

Na osiedlu znajdują się w większości domy jednorodzinne. Osiedle Julianów wchodzi wraz z osiedlami Rogi oraz Marysin w skład większego osiedla – Julianów – Marysin – Rogi.

Przez Julianów przepływają dwie z łódzkich rzek – Sokołówka i Brzoza oraz znajduje się jeden z większych Łódzkich parków park Julianowski im. Adama Mickiewicza. Na północ od parku położony jest cmentarz św. Rocha, a dalej Mauzoleum na Radogoszczu. Na terenie osiedla swą siedzibę ma XXX Liceum Ogólnokształcące, Szkoła Podstawowa nr 172 i nr 201, przedszkola nr 45 i 97, żłobek nr 5, Dom Dziecka nr 3, Dom Pomocy Społecznej - Dom Kombatanta oraz IV Szpital Miejski im. dr. H. Jordana. Na Julianowie ma swoją siedzibę także łódzki oddział Instytutu Pamięci Narodowej. Na południu osiedla położony jest Kościół Najświętszego Serca Jezusowego i św. Marii Małgorzaty Alacoque oraz Zgromadzenie Zakonne Sióstr Służebniczek NMP.

W pobliżu osiedla, od strony wschodniej znajduje się przystanek Łódź – Arturówek Łódzkiej Kolei Aglomeracyjnej, od strony zachodniej Wojewódzki Specjalistyczny Szpital im. dr. Wł. Biegańskiego.

W północnej części Julianowa znajduje się Użytek ekologiczny „Mokradła Brzozy”.

Historia W 1845 r. ówczesny właściciel gruntów, August Zawisza podjął się parcelacji majątków Łagiewniki i Bałuty, które należały wcześniej do jego matki Marii Zawiszy. Powstały wtedy folwarki Marysin (od imienia Marii), Arturów (później Arurówek - upamiętniający nieżyjącego brata - kapitana Artura Zawiszę, powstańca listopadowego) a w latach 50 XIX wieku Bałuty Nowe na terenie których powstał później Julianów.

Od 1867, w czasach zaboru rosyjskiego, dzisiejszy Julianów znajdował się w gminie Radogoszcz należącej do powiatu łodzińskiego (łódzkiego) w guberni piotrkowskiejPostanowienie z 17 (29) września 1866, ogłoszone 5 (17) stycznia 1867 (Dziennik Praw, rok 1866, tom 66, nr 219, s. 279)..

W związku z zaangażowaniem rodziny Zawiszów w powstanie styczniowe władze carskie nałożyły na majątek kontrybucje, które doprowadziły właścicieli do ruiny finansowej i wystawienia majątku na licytację. W 1888 znaczną część ziem nabył łódzki fabrykant Juliusz Heinzel. Od jego imienia majątek zaczął być nazywany Julianowem. Przy drodze zgierskiej, dzisiejszej ulicy Zgierskiej w pobliżu rzeki Sokołówki Juliusz Heinzel stworzył kosztem 600.000 rubli swoją rezydencję - Pałac Julianowski wraz z obszernym parkiem i stawami położonymi na rzece. Była to jedna z najbardziej okazałych łódzkich rezydencji fabrykanckich.

18 sierpnia 1915 za sprawą ówczesnych władz niemieckich w czasie I wojny światowej Julianów włączono do ŁodziRozporządzenie Cesarsko-Niemieckiego Prezydenta Policji z dnia 18.08.1915 r..

Po I wojnie światowej majątek Heinzlów, w tym Julianów, w związku z panującą w Łodzi dekoniunkturą i znacznym zubożeniem przedsiębiorców był częściowo parcelowany i sprzedawany na działki budowlane i letniskowe - m. in. na osiedle Skarbowców (Towarzystwa Budowy Domów dla Urzędników Skarbowych w Łodzi) w narożniku ulic Zgierskiej i Julianowskiej.

W 1938 roku Julianów za cenę 1,2 mln. zł został sprzedany przez Heinzlów władzom miejskim w Łodzi. Miasto postanowiło przeznaczyć okazały pałac na muzeum regionalne. Na Julianowie wytyczono także wtedy promienistą siatkę ulic i działek budowlanych, która przetrwała do dzisiaj pomiędzy ul. Biegańskiego, Aleją Róż, ul. Elizy Orzeszkowej i Folwarczną. Duża część willowej zabudowy Julianowa powstała w latach 30. XX wieku, osiedle stanowiło enklawę osiedlającej się tutaj łódzkiej inteligencji.

Po wybuchu II wojny światowej 6 września 1939 dawny pałac Juliusza Heinzla został zbombardowany przez lotnictwo niemieckie, jako jeden z nielicznych łódzkich budynków, ponieważ znajdował się tam wówczas sztab "Armii Łódź" pod dowództwem gen. Juliusza Rómmla. Po nastaniu okupacji niemieckiej i włączeniu Łodzi do Kraju Warty pałac został ostatecznie rozebrany.

W leżącej w obrębie Julianowa fabryce Samuela Abbego przy ulicy Zgierskiej niemieccy okupanci stworzyli obóz przejściowy dla więźniów w ramach operacji zagłady łódzkiej inteligencji „Intelligenzaktion Litzmannstadt”, później przemianowane na KL Radogosch a docelowo na Męskie Rozszerzone Więzienie Policyjne przeznaczone dla mieszkańców Kraju Warty - ówcześnie największe więzienie w Łodzi. W nocy z 17 na 18 stycznia 1945, w przeddzień nadejścia wojsk radzieckich, Niemcy dokonali masakry podpalając więzienie wraz z osadzonymi. Życie straciło ok. 1500 osób. Po wojnie w dawnym więzieniu utworzono muzeum - dziś Oddział Martyrologii Radogoszcz, będący wydziałem Muzeum Tradycji Niepodległościowych.

Po 1945 dzielnica Julianów z racji willowego charakteru i dużej ilości terenów zielonych stała się jedną z najbardziej pożądanych łódzkich lokalizacji. Dawny park Heinzlów został przekształcony w publiczny Park im. Adama Mickiewicza, z dawnych budynków kompleksu zachował się jedynie pałacyk myśliwski rodziny Heinzel przy ul. Elizy Orzeszkowej.

W granicach Łodzi znajduje się również drugi Julianów w delegaturze Górna.

Obiekty zabytkowe i historyczne Julianowa

Osiedle Towarzystwa Budowy Domów dla Urzędników Skarbowych w Łodzi, tzw. Osiedle Skarbowców - zespół urbanistyczny złożony z domów jednorodzinnych o charakterze dworkowym, wieży wodnej i budynku wielorodzinnego, zbudowany w latach 20. XX wieku wg projektu arch. Henryka Bursze przy ulicach Skarbowej, Julianowskiej i fragmencie ul. Cisowej. Willa - pałacyk myśliwski rodziny Heinzel, tzw. Czerwony Dworek, zbudowany w latach 1890-1895 prawdopodobnie wg projektu architektów Alwila Jankau i Otto Gehliga, należący pierwotnie do kompleksu pałacowo-parkowego Julianowa - ul. Elizy Orzeszkowej 40/40A. Park im. Adama Mickiewicza, o powierzchni 49,4 ha, założony ok. 1890 r., wpisany do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa. W parku znajdują się malownicze stawy na rzecze Sokołówce, muszla koncertowa i liczne okazy drzew wpisanych na listę pomników przyrody. Mauzoleum i muzeum na Radogoszczu - dawniej fabryka włókiennicza Samuela Abbego, w czasie okupacji niemieckiej Męskie Rozszerzone Więzienie Policyjne - pomnik w formie trwałej ruiny z ekspozycją muzealną i obeliskiem-iglicą przy ul. Zgierskiej 147. Kościół Najświętszego Serca Jezusowego i Św. Marii Małgorzaty Alacoque - wg. projektu Stanisława Uleyskiego z 1936 r, zbudowany w latach 1949-1956 przy ul. Zgierskiej 123. Cmentarz Rzymskokatolicki św. Rocha na Radogoszczu - utworzony w dwudziestoleciu międzywojennym, po wojnie scalony z cmentarzy ewangelickiego i katolickiego. Wśród pochowanych tu osób znajdują się znani Łodzianie związani z Julianowem, m.in. Sławomir Arabski - architekt, Honorata Chróścielewska - pisarka, Benedykt Czuma - polityk i opozycjonista, Aleksander i Romana Hałat - malarze i wykładowcy Akademii Sztuk Pięknych, Andrzej Kostenko - reżyser. Rozrzucone wśród zabudowy osiedla modernistyczne i klasysystyczne budynki jednorodzinne z dwudziestolecia międzywojennego (m.in. przy ul. Biegańskiego, Krzewowej, Głogowej) a także przedwojenne domy o charakterze willi letniskowych (m. in. przy ul. Jarzębinowej, Świetlanej, Bema). Pozostałości 3 niemieckich schronów - szczelin przeciwlotniczych z 1944 roku: przy Szkole Podstawowej nr 172 na ul. Jaskrowej 15, przy ul. Orzeszkowej 26 (żelbetowe wejścia do schronów) oraz w północno-zachodniej części Parku im Adama Mickiewicza.

Julianów w literaturze Osiedle jest wymienione między innymi w książkach:

Córka tego, co tramwaje jego (1964) - Honorata Chróścielewska - park i pałac Heinzlów w międzywojniu wspomnany jest krótko przez główną bohaterkę (większość akcji dzieje się na pobliskich Bałutach). Na niby i naprawdę (2018) - Maria Magdalena Starzycka - Julianów w okresie tużpowojennym w powieści autobiograficznej. Złoty Peugeot (2022) oraz Deluks (2024) - Marcin Andrzejewski - osiedle i park Julianowski w latach 70. opisane w kryminałach.

Przypisy

Kategoria:Bałuty