W ciemności – dramat wojenny z 2011 roku w reżyserii Agnieszki Holland, zrealizowany w polsko-niemiecko-kanadyjskiej koprodukcji na podstawie scenariusza Davida F. Shamoona i poświęcony tematyce Zagłady Żydów podczas II wojny światowej. Film jest adaptacją powieści In The Sewers of Lvov (W kanałach Lwowa) autorstwa Roberta Marshalla; oparto się również na wspomnieniach jednej z bohaterek filmu, Krystyny Chiger, opisanych w książce Dziewczynka w zielonym sweterku.

Film opowiada o wojennych losach rodziny Chigerów oraz kilkunastoosobowej grupy Żydów, ukrywających się przez czternaście miesięcy w lwowskich kanałach dzięki pomocy lwowskiego kanalarza Leopolda Sochy (Robert Więckiewicz). Socha początkowo żądał od Żydów zapłaty za pomoc, jednak kiedy po pewnym okresie nie mogli już mu niczym zapłacić, zdecydował się ich chronić dobrowolnie. Osią fabularną filmu jest narastający konflikt interesów między Sochą a dawnym ukraińskim przyjacielem Bortnikiem (Michał Żurawski), w momencie rozpoczęcia akcji filmu członkiem Ukraińskiej Policji Pomocniczej oraz apologetą faszyzmu.

Holland, podjąwszy się realizacji W ciemności, nakłoniła aktorów do nauki różnych języków i gwar, aby odwzorować ulegającą stopniowemu zanikowi wielojęzyczność populacji Lwowa. Za zdjęcia do filmu odpowiadała Jolanta Dylewska. W ciemności odniósł sukces artystyczny, zbierając przeważnie pozytywne recenzje zarówno w Polsce, jak i za granicą. Z pochwałami spotkała się niejednoznaczna kreacja Sochy w wykonaniu Więckiewicza, a także sprawna realizacja filmu. Film Holland został nagrodzony trzema Orłami za zdjęcia Dylewskiej oraz role Więckiewicza i Kingi Preis (ekranowej żony Sochy), a także ośmioma statuetkami w konkursie głównym Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych (w tym dla najlepszego filmu). W ciemności cieszył się również powodzeniem w Stanach Zjednoczonych, wchodząc do ścisłej czołówki filmów nominowanych do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego.

Fabuła W Polsce okupowanej przez nazistowskie Niemcy dwaj lwowscy kanalarze, Leopold Socha i Szczepek Wróblewski, parają się szabrownictwem. Po udanym napadzie na kwaterę zamieszkaną przez członka młodzieżowej Hitlerjugend oraz jego polską kochankę Socha i Szczepek uciekają przez las, gdzie stają się świadkami rozstrzelania Żydówek przez hitlerowców. Wróciwszy do swojego mieszkania, uprawia miłość ze swoją żoną Wandą. Tymczasem w getcie lwowskim trwają prześladowania Żydów, poniżanych przez niemieckich esesmanów oraz kolaborującą z nimi ukraińską policję; pod murami getta powszechne stają się nielegalny handel oraz prostytucja. Jednym z paserów parających się owym handlem jest Mundek Margulies.

Pewnego dnia, gdy Socha i Szczepek pracują w kanałach, dostrzegają grupę Żydów, którzy wykopali dziurę w kanałach celem przedostania się na aryjską stronę Lwowa. Jeden z nich, Ignacy Chiger, daje Sosze zegarek, mając nadzieję na pomoc ze strony kanalarzy. Leopold dla pewności wkracza do mieszkania, gdzie dostrzega żonę Ignacego, Paulinę, wraz z jej dziećmi. Socha mimo obaw ze strony Szczepka zgadza się pomóc w ukryciu rodziny Chigerów za pieniądze. Po naradzie Żydzi akceptują propozycję. Potem Socha i Szczepek spotykają się w karczmie z funkcjonariuszem Ukraińskiej Policji Pomocniczej, Bortnikiem, który głośno wychwala poczynania hitlerowców: „Niemcy to jest najlepsze, co się przydarzyło Ukrainie”. Gdy kanalarze wracają do swej roboty, słyszą nagle dźwięki wystrzałów; trwa likwidacja getta lwowskiego oraz masowe rozstrzeliwanie Żydów. Wówczas do kanałów ucieka Paulina Chiger wraz z mężem i dziećmi. Z tłumu Żydów w ciemność schodzą też między innymi Mundek, Klara Keller i jej mocno przeżywająca zejście w ciemność siostra Mania. Ewakuację współorganizują Socha, Szczepek, Mundek oraz porzucający żonę i dzieci (na rzecz swej kochanki Chai) Janek Grossman.

Wychodząc z kanałów, Socha zostaje zabrany przez Ukraińców współuczestniczących w rozstrzelaniu Żydów. Bortnik jednak puszcza go wolno. Zatajając przed Wandą fakt ukrywania Żydów, Socha bierze kąpiel i dyskutuje z żoną o słuszności prześladowania ludzi wyznania mojżeszowego. Wanda wówczas mimochodem stwierdza, że nawet Jezus był Żydem. Z czasem Socha orientuje się, że sklepikarka, u której kupuje on zwykle towary, wie o ukrywaniu przezeń Żydów. Zszedłszy do kanału i dostarczywszy Żydom żywności, Socha dowiaduje się, że Mania uciekła do getta. Po konsternacji Socha licytuje się z Żydami co do możliwości pomieszczenia ich wszystkich w podziemiach.

Niedługo potem Socha dostrzega przed swoim mieszkaniem Bortnika, który informuje go o donosie ze strony sklepikarki i prosi go o wskazanie miejsca przebywania Żydów. Kanalarz przejściowo usypia jego czujność. Jednak w trakcie kolacji w domu Sochów Szczepek mimochodem wspomina Wandzie o zegarku zdobytym od ukrywanych Żydów. Gdy Leopold potwierdza, że kryje uciekinierów, Wandę ogarnia panika. Bortnik coraz częściej wyraża zwątpienie w uczciwość tego, co mówi mu Socha. Tymczasem ukrywani Żydzi wdają się we wzajemne awantury, obawiając się o zamiary Sochy. Ostatecznie Leopold decyduje się nie pobierać więcej opłaty od ukrywających się Żydów. Jednak dowiedziawszy się, że Janek wraz z dwoma innymi mężczyznami uciekł z kanałów, rozważa zadenuncjowanie reszty Gestapo. Idąc nocą ulicą, wdaje się też w bójkę ze Szczepkiem, po czym obaj zrywają ze sobą współpracę.

Pewnego zimowego poranka Socha, dostrzegłszy esesmana mierzącego z karabinu do znajdującego się na powierzchni Mundka, podstępem wyrywa mu broń i zabija go z pomocą żydowskiego pasera. Dowiaduje się później od ukraińskiej handlarki, że za śmierć esesmana powieszono dziesięciu Polaków, wśród nich Szczepka. Niebawem nowy współpracownik Sochy, penetrując kanały, przypadkiem dostrzega ukrywających się Żydów i z przerażeniem ucieka z zamiarem donosu. Socha, widząc całe zajście, natychmiast przenosi ocaleńców w bezpieczniejsze miejsce, znajdujące się pod budynkiem kościelnym. Z trudem przez ciemny zakamarek przedostaje się ciężarna (w następstwie stosunku z Jankiem) Chaja. Rodzi ona dziecko, jednakże niebawem dusi je z obawy przed tym, że wierni w kościele mogą usłyszeć krzyk niemowlęcia. Wkrótce Mundek i Leopold odnajdują trupy Janka i jego współpracowników. Socha zgadza się przeprowadzić Mundka na aryjską stronę, by ten spróbował odnaleźć Manię w pobliskim obozie janowskim; chowa też po kryjomu martwe dziecko Chai. Po pewnym czasie Mundkowi udaje się odnaleźć osadzone w obozie Manię i Grossmanową, jednak te giną od kul strażników; Mundek wkrótce zostaje przeszmuglowany z powrotem do podziemnej kryjówki.

Pewnej wiosennej nocy, gdy córka Sochy uczestniczy w swej pierwszej Komunii świętej, rzęsisty deszcz zalewa kanały. Socha wyrusza ratować ukrywanych Żydów, za nim zaś – nabierający podejrzeń Bortnik. Leopold mu umyka, lecz kiedy napierająca nań woda nagle wypływa z kanałów, traci przytomność. Obudziwszy się, napotyka na zwłoki Bortnika, po czym wydostaje się na powierzchnię. Gdy Sowieci wkraczają do Lwowa, ocaleli Żydzi wychodzą z kanałów.

Film puentuje napis końcowy:

„Leopold Socha zginął 12 maja 1946 roku, ratując córeczkę spod kół rozpędzonej ciężarówki Armii Czerwonej. Na jego pogrzebie ktoś powiedział: «To kara boska za pomaganie Żydom». Jakbyśmy potrzebowali Boga, by karać się nawzajem”.

Obsada mały|upright=1.2|Robert Więckiewicz, odtwórca roli Leopolda Sochy (2013) Robert Więckiewicz – Leopold Socha Kinga Preis – Wanda Socha, żona Leopolda Agnieszka Grochowska – Klara Keller Maria Schrader (głos w polskiej wersji: Małgorzata Hajewska-Krzysztofik) – Paulina Chiger Herbert Knaup (głos w polskiej wersji: Leszek Piskorz) – Ignacy Chiger Marcin Bosak – Janek Grossmann Benno Fürmann – Mundek Margulies Krzysztof Skonieczny – Szczepek Wróblewski Julia Kijowska – Chaja Michał Żurawski – Bortnik, oficer ukraiński Piotr Głowacki – Icek Frenkiel Filip Garbacz – Chłopak Weronika Rosati – Kobieta z dzieckiem Joachim Paul Assböck – Nowak Milla Bankowicz – Krystyna Chiger Oliwer Stańczak – Paweł Chiger Alexandre Levit – Kovalev Frank-Michael Köbe – untersturmführer Gustav Wilhaus Ireneusz Czop – esesman w obozie pracy Andrzej Mastalerz – kanalarz Sawicki Piotr Nowak – żołnierz niemiecki

Produkcja mały|upright=0.9|Agnieszka Holland, reżyserka filmu (2017) Podstawą dla książki Roberta Marshalla W kanałach Lwowa, na podstawie której powstał W ciemności, był zbiór wspomnień lwowskiej Żydówki Krystyny Chiger, która uniknęła losu większości mieszkańców getta lwowskiego dzięki kryjówce w miejskich kanałach, ocalona wraz ze swoją rodziną przez Leopolda Sochę (Dziewczynka w zielonym sweterku, 2008, wydanie polskie 2011). Ekranizację książki Marshalla koproducenci z Polski, Niemiec i Kanady zaproponowali Agnieszce Holland, która była dla Chiger wymarzoną kandydatką na reżyserkę filmu opartego częściowo na jej wspomnieniach.

Holland zdecydowała się zerwać z poprawnościowym politycznie ujęciem Holocaustu, jakie prezentowały hollywoodzka Lista Schindlera (1993) Stevena Spielberga oraz również kręcony w koprodukcji Pianista (2002) Romana Polańskiego. Holland, optując za ukazaniem wielości żydowskich postaw w obliczu Zagłady, dążyła zarazem ku ukazaniu wielojęzyczności i wielonarodowego charakteru Lwowa: postacie w filmie rozmawiają w języku polskim, ukraińskim, jidysz, niemieckim, rosyjskim, a także w lwowskiej gwarze zwanej bałakiem. Ową decyzję Holland tłumaczyła następująco:

Angielski jest jednym z elementów, który mnie najbardziej drażni w filmach o Zagładzie, angielski wszystko teatralizuje. Za jego sprawą ekranowa rzeczywistość staje się sztuczna, a w momencie, gdy jest sztuczna, staje się też bardziej znośna. Trudniej wtedy o takie poczucie, że obcujemy z tamtą koszmarną sytuacją bez zbędnych filtrów, łączników i ułatwień.

Rolę Sochy Holland powierzyła doświadczonemu polskiemu aktorowi Robertowi Więckiewiczowi. Więckiewicz przyznawał, że jego bohater nie przechodzi widocznej wewnętrznej przemiany, ponieważ sam aktor nie mógł sobie takowej wyobrazić: „Nie wierzę w cudowne przemiany. Nie można odciąć się nagle od poprzedniego życia, to jest zawsze jakiś proces”. Wielu aktorów odgrywających swe role w filmie musiało nauczyć się języków, w których mówili na planie zdjęciowym. Jak sama Holland relacjonowała: „To była prawdziwa językowa Wieża Babel. [...]. Marcin Bosak i Julia Kijowska nauczyli się mówić w języku jidysz. Michał Żurawski po ukraińsku. Niemieccy aktorzy – Maria Schrader i Benno Fürmann – po polsku. A Robert Więckiewicz, Krzysztof Skonieczny i Kinga Preis doskonale opanowali gwarę lwowskiej ulicy”.

Za zdjęcia do W ciemności odpowiadała Jolanta Dylewska. Obejrzawszy dotychczasowe filmy o Zagładzie Żydów oraz zapoznawszy się z dokumentacją topografii Lwowa, Dylewska zrozumiała, że „w filmie najciemniejsze muszą być właśnie sceny schodzenia do kanałów. Chciałam, by wraz z bohaterami zeszli tam widzowie filmu i doświadczyli wszechogarniającej ciemności oraz uczucia całkowitej bezradności”. Żeby zobrazować, jakim szokiem było dla lwowskich Żydów zejście do podziemi miasta, Dylewska wzięła pod uwagę zapisane w pamiętniku Ignacego Chigera spostrzeżenie, że „w tym nikłym świetle, dodatkowo zmiękczonym przez wilgoć kanałów, twarze wyglądają jak postaci z obrazów XVII-wiecznych malarzy. Poszłam tym tropem i zobaczyłam ludzi w kanałach takimi, jakimi namalowałby ich Rembrandt, Caravaggio czy Georges de La Tour”.

Zdjęcia do filmu rozpoczęły się 25 stycznia 2010 roku i trwały do 1 kwietnia. Film był kręcony na Starym Mieście w Piotrkowie Trybunalskim, w Łodzi (Księży Młyn oraz ulice Włókiennicza i Nowomiejska), w Warszawie, Twierdzy Modlin, Berlinie oraz Lipsku. Dofinansowanie filmu wsparły Polski Instytut Sztuki Filmowej, Deutsche Filmförderfonds, Filmförderungsanstalt, Hessen Invest, Medienboard Berlin-Brandenburg oraz Mitteldeutsche Medienförderung.

Muzyka