Ignaz Moscheles (ur. 23 maja 1794 w Pradze, zm. 10 marca 1870 w Lipsku) – niemiecki pianista, dyrygent i kompozytor żydowskiego pochodzenia.
Życiorys Początki kariery Urodził się w żydowskiej rodzinie mówiącej po niemieckuHenry Roche, tekst do książeczki płyty: Piano Concertos 4, 5, Hyperion CDA67430, 2005.. W wieku 10 lat rozpoczął naukę gry na fortepianie u Bedřicha Diviša Webera, dyrektora Praskiego Konserwatorium. Weber kładł szczególny nacisk na studiowanie dzieł J.S. Bacha, W.A. Mozarta oraz M. Clementiego. Moscheles odkrył już wówczas Sonatę Patetyczną L. van Beethovena i z wielkim zapałem zapoznawał się z każdym nowym dziełem tego kompozytora. Po wczesnej śmierci ojca, przeprowadził się w 1808 roku do Wiednia. Zaczął studiować kontrapunkt u J.G. Albrechtsbergera oraz kompozycję u A. SalieriegoMark Kroll „Ignaz Moscheles and the Changing World of Musical Europe.”, Woodbridge, 2014, s. 1–3.. W tym czasie zmienił imię z „Isaak” na Ignaz. Był jednym z wiodących wiedeńskich wirtuozów podczas kongresu Wiedeńskiego w l. 1814–1815, w tym czasie napisał La marche d’Alexandre, Op. 32 na fortepian i orkiestrę. Wiedniu też został bliskim przyjacielem Giacomo Meyerbeera (tzn. Jakoba Liebmanna Beera, naówczas znanego pianisty, a jeszcze nie kompozytora) a ich improwizowane duety fortepianowe zyskały uznanie publicznościDavid Conway „Jewry in Music: Entry to the Profession from the Enlightenment to Richard Wagner.”, Cambridge, 2011, s. 127–130.. Do rywali Moschelesa należeli w latach 20. XIX w.: Hummel i Kalkbrenner, Cramer, Herz i Weber, mimo tego z Hummlem i Kalkbrennerem połączyła go przyjaźńMark Kroll „Ignaz Moscheles and the Changing World of Musical Europe.”, Woodbridge, 2014, s. 6–20.. L. van Beethovena tak ujęły zdolności młodego Moschelesa, którego spotkał w Wiedniu, iż powierzył mu przygotowanie wyciągu fortepianowego swej opery Fidelio, zleconego przez jego wydawcę Artaria. Na końcu jego rękopisu, przed przedłożeniem Beethovenowi, Moscheles napisał: „Fine mit Gottes Hülfe” („Skończone z Bożą pomocą”). Beethoven pochwalił wersję Moschelesa, ale dodał słowa: „O Mensch, selber dir hilf” („O człecze, pomóż sobie sam”)David Conway „Jewry in Music: Entry to the Profession from the Enlightenment to Richard Wagner.”, Cambridge, 2011, s. 129.. Dobre relacje Moschelesa z Beethovenem okazały się ważne dla obydwu pod koniec życia BeethovenaMark Kroll „Ignaz Moscheles and the Changing World of Musical Europe.”, Woodbridge, 2014, s. 8–9, Conway (2011),129.. W latach 1815–1825 koncertował w Europie, m.in.: Paryżu, Londynie, Pradze oraz w Berlinie, gdzie w 1821 spotkał 15-letniego Feliksa Mendelssohna.
Wiara i rodzina thumb|Charlotte Emden Moscheles (Henri Lehmann, 1837) W 1825 roku ożenił się w synagodze w Hamburgu z pochodzącą z tego miasta Charlottą Emden (1805–1889), córką żydowskiego bankiera z Hamburga i kuzynką Heinricha HeinegoCf. Robert Eitner (1885), „Moscheles, Ignaz”, Allgemeine Deutsche Biographie (ADB) (in German), 22, Leipzig: Duncker & Humblot, s. 345–351.. Osiedlili się w Londynie, gdzie w 1833 roku urodził im się syn Felix, który otrzymał imię po swoim ojcu chrzestnym – Mendelssohnie.
Moscheles był nadal praktykującym żydem w Wiedniu w latach 1814–1815. Jego żona odnotowała, że był członkiem wspólnoty w Wiedniu i że napisał dla niej oratorium sławiące pokój. Przez całe swe życie, jak wielu innych muzyków żydowskiego pochodzenia, pozostawał blisko innych muzyków podobnego pochodzenia takich jak Felix Mendelssohn, Anton Rubinstein, Joseph Joachim i Ferdinand Hiller. On też pozostał w kontakcie z mecenasami żydowskiego pochodzenia takich jak rodziny: Eskeles w Wiedniu, Leo w Paryżu i Rothschildowie w Anglii. Moschelesowie byli rodzicami malarza Felixa (1833–1917), ich drugiego syna i Sereny Anny Moscheles (1830–1902), ich drugiej córki a żony Georga RosenaCf. Gregor Pelger (2005), „Rosen, Georg Friedrich Wilhelm”, Neue Deutsche Biographie (NDB) (in German), 22, Berlin: Duncker & Humblot, s. 51–52; (pełny tekst online)., który był orientalistą, jak i jego brat Friedrich August Rosen, inny z przyjaciół Mendelssohna. Jego wnuczka Jelka Rosen, także malarka, poślubiła kompozytora Fredericka Deliusa. Moscheles podróżował wiele w Europie jako pianista i dyrygent, w końcu osiadł w Londynie w latach 1825–1846, w r. 1832 został członkiem zarządu Royal Philharmonic Society. Nigdy nie wyparł się swych żydowskich korzeni i często zabierał swą rodzinę w odwiedziny do krewnych w Pradze, wszystkich, którzy zachowali wierność korzeniomDavid Conway „Jewry in Music: Entry to the Profession from the Enlightenment to Richard Wagner.”, Cambridge, 2011, s. 106..
Okres londyński W Londynie Moscheles nauczał gry na fortepianie w Królewskiej Akademii Muzycznej. Do jego uczniów należeli m.in.: Henry Litolff i Sigismund Thalberg. Został również dyrygentem Philharmonic Society. Po okresie wiedeńskim nastąpiła seria koncertów w europejskim tournee (w jej trakcie, gdy Moscheles koncertował w Karlowych Warach, młody wówczas Robert Schumann słuchając go zapragnął zostać pianistą). Ale szczególnie ciepłe powitanie czekało Moschelesa w Londynie, gdzie w r. 1822 przyznano mu honorowe członkostwo London Academy of Music (później zwanego Royal Academy of Music). W końcu r. 1822 napisał „czuję się coraz bardziej i bardziej w Anglii jak w domu” i zdecydował się osiąść tam po wraz z żoną. Moscheles odwiedził większość wielkich stolic Europy, nim po raz pierwszy pojawił się w Londynie w r. 1822, gdzie zapewnił sobie przyjaźń Muzio Clementiego, u którego później studiował, i Johanna Baptista Cramera. W marcu 1823 Moscheles opłacił długą wizytę do Bath w Somerset i zaczął pracę nad Koncertem fortepianowym Nr. 4 (op. 64). Na wycieczce do Bristolu, Coleridge mówi, że „Moscheles rozkoszował się widokiem kanału bristolskiego i dodał, co może być piękniejszą niż pierwszy widok walijskich gór od Clifton? czarującą panoramą? Właściwe miejsce, by napisać adagio; niebieskie góry tworzą tak wspaniałe tło dla tego jasnego kanału”. Koncert fortepianowy miał swe pierwsze wykonanie, w Londynie, niedługo później, 16 czerwca 1823.Charlotte Moscheles, tłumaczenie na angielski A. D. Coleridge, „Life of Moscheles”, 2 tomy, Londyn, 1873, tom 1, s. 71–72. W 1824 przyjął zaproszenie z Berlina od Abrahama Mendelssohna Bartholdy'ego, by dać lekcje jego dzieciom Felixowi i Fanny. Stwierdził: „To jest rodzina jakiej nigdy nie widziałem. Felix, chłopiec lat piętnastu jest zjawiskiem. Czym są wszystkie cudy w porównaniu z nim?... On jest już dojrzałym artystą. Jego starsza siostra Fanny jest też nadzwyczajnie utalentowana”. Wkrótce potem napisał: „Tego popołudnia... Dałem Felixowi Mendelssohnowi jego pierwszą lekcję, nie tracąc z oka ani na chwilę faktu, że usiadłem obok mistrza, nie ucznia”C. Moscheles (1874), tom I, s. 98.. W ten sposób rozpoczął się związek nadzwyczajnej intensywności, który trwał przez resztę życia Mendelssohna i po jego śmierci (w r. 1847). Moscheles był odpowiedzialny za sprowadzenie Felixa do Londynu pierwszy raz w 1829 – Abraham powierzył Felixa jego opiece podczas tej wizyty. Moscheles ostrożnie przygotował grunt. W Londynie, prócz dawania regularnych i odnoszących sukcesy występów, został również doradcą muzycznym podczas wieczorów Rothschildów, stał się bezcenną pomocą dla sir George’a Smarta i Philharmonic Society, doradzając im utalentowanych europejskich muzyków, których spotkał w czasie swego tournee. Kiedy sir George Smart sam objeżdżał Europę w 1825 poszukując nowej muzyki i muzyków dla Philharmonic Society, Moscheles zaopatrzył Smarta w spis kontaktów i listy polecające, obejmujące zarówno Beethovena i Mendelssohna. (W Pradze, brat Moschelesa działał jako przewodnik sir Smarta). Smart odwiedził Mendelssohnów w Berlinie i był pod wrażeniem zarówno Felixa, jak i Fanny. To doprowadziło do zaproszenia Mendelssohna do dyrygowania w Philharmonic Society w czasie jego wizyty w r. 1829.David Conway „Jewry in Music: Entry to the Profession from the Enlightenment to Richard Wagner.”, Cambridge, 2011, s. 106–107. W 1827 Moscheles służył jako pośrednik między Philharmonic Society a umierającym Beethovenem. Pomógł przekonać Philharmonic Society, by posłać Beethovenowi rozpaczliwie potrzebne fundusze w okresie jego choroby. W zamian, Beethoven zaoferował się napisać dla Philharmonic Society swą (niedokończoną) Dziesiątą SymfonięDavid Conway „Jewry in Music: Entry to the Profession from the Enlightenment to Richard Wagner.”, Cambridge, 2011, s. 108.. Wielki sukces Mendelssohna w Anglii począwszy od 1829, aż po kres jego życia stanowił też po części odbicie starań jego przyjaciela. Nawet gdy muzyka Moschelesa była postrzegana jako trochę staromodna, był on wciąż bardzo poszukiwany jako nauczyciel muzyki a wśród jego uczniów znalazło się wiel dzieci bogaczy i arystokratów. Został też wyznaczony na pianistę ks. Alberta, posadę, która mimo wszystko potwierdzała jego status. Moscheles nigdy nie przestał promować muzyki Beethovena i dał wiele recitali z jego utworami. W 1832 dyrygował londyńską premierą Missa Solemnis L. van Beethovena oraz jego IX Symfonią, a także przetłumaczył biografię Beethovena autorstwa F. Schindlera na język angielski. Był wczesnym wykonawcą recitali fortepianowych – koncertów muzyki fortepianowej solo, innowacji, o której dyskutowali Liszt i Moscheles. Moscheles ponownie wprowadził klawesyn jako solowy instrument koncertowy. Grywał też często wraz z Mendelssohnem w Londynie (i w innych miejscach) – do najbardziej ulubionych przez obu muzyków były koncerty Bacha na kilka instrumentów klawiszowych. Przy tych okazjach Mendelssohn i Moscheles stali się znani ze współzawodnictwa w improwizowanych kadencjach. Koncerty na trzy klawesyny bywały wykonywane m.in. z Thalbergiem przy trzeciej klawiaturze, albo z Clarą Schumann. Moscheles często występował jako dyrygent, zwł. dzieł BeethovenaDavid Conway „Jewry in Music: Entry to the Profession from the Enlightenment to Richard Wagner.”, Cambridge, 2011, s. 106–109..
Okres lipski thumb|I. Moscheles w latach 60. XIX w. (zdjęcie Augusta Brascha) W 1846 roku Moscheles ostatecznie opuścił Londyn i został profesorem gry na fortepianie w założonym przez Feliksa Mendelssohna konserwatorium w Lipsku. W mieście tym pozostał do śmierci w 1870 roku.
Choć w Londynie Moscheles kontynuował komponowanie i wyruszał stamtąd na tournee z koncertami, to był uzależniony od dochodów z nauki i czuł nacisk z tego powodu. Stąd, kiedy Mendelssohn założył Konserwatorium w Lipsku w 1843, był zdecydowany ściągnąć Moschelesa jako kolegęEncyklopedia Muzyki, wydanie 2 poprawione, PWN, Warszawa, 2001, s. 571., oferując mu czas na planowane koncerty i komponowanie. Po kilku latach, w 1846, Moscheles chętnie przyjął tę pozycję, dzięki której został długoletnim i prominentnym członkiem wydziału Konserwatorium, ucząc gry na fortepianie przez kilka dekad„Encyklopedia Powszechna PWN” Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, tom 7 (Man-Nomi), 1966, s. 480.. Konserwatorium stało się w rezultacie miejscem kultu muzycznego dziedzictwa Mendelssohna. Krytyk i pianista Edward Dannreuther, który studiował u Moschelesa w Lipsku w l. 1859–1863, napisał później: […] szeptano, że dwa stare fortepiany w Sali fortepianów w Konserwatorium miały zwyczaj robić próbę Koncertu d-moll Mendelssohna zupełnie same, od wpół do pierwszej w niedzielę w nocy, aż do piania kura! Siła zwyczaju, przypuszczalnieAnon „Edward Dannreuther” w „Musical Times” 39/688 (1 października 1898), s. 647..