thumb|Książę Bogusław Radziwiłł nadaje prawa i przywileje miastu Węgrowo oraz potwierdza przywileje cechów tego miasta w 1650 roku Węgrów – miasto w Polsce położone w województwie mazowieckim, siedziba gminy wiejskiej Liw, gminy miejskiej Węgrów i powiatu węgrowskiego (w latach 1867–1975 i od 1999).
Węgrów położony jest w Obniżeniu Węgrowskim, na prawym brzegu rzeki Liwiec. Przez miasto przepływa struga Czerwonka.
Położenie Według danych z roku 2002 Węgrów ma obszar 35,45 km², w tym: użytki rolne 70%, użytki leśne 16%.
Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 35,51 km². Miasto stanowi 2,91% powierzchni powiatu.
Przy bardzo niskiej, jak na miasto, gęstości zaludnienia można wyróżnić gęsto zaludniony obszar wewnątrz obwodnicy i zabudowane tylko wzdłuż głównych dróg obszary wokół niego.
Sąsiednie gminy: gmina Liw, gmina Miedzna, gmina Sokołów Podlaski.
Węgrów leży na historycznym Podlasiu, w dawnej ziemi drohickiejMarek Kietliński, Krzysztof Sychowicz, Wojciech Śleszyński (red.): Kościoły a państwo na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim. Źródła i stan badań. Wydawnictwo PRYMAT Mariusz Śliwowski, Białystok 2005, s. 27. .. Wcześniej Węgrów należał do ziemi liwskiej, stanowiącej część MazowszaWyciąg z geografii polskiej przez Teodora Wagę w roku 1767 skreślonej i ogłoszonej. Nakładem Księgarni Jana Konstantego Żupańskiego, Poznań 1856, s. 13..
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa siedleckiego.
Demografia Według danych z 30 czerwca 2020 r. miasto miało 12 526 mieszkańców.
Dane z 30 czerwca 2004:
Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni jednostka osób % osób % osób % populacja 12 595 100 6505 51,6 6090 48,4 gęstość zaludnienia(mieszk./km²) 355,3 183,5 171,8
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Węgrowa w 2014 roku
Historia
Początki miasta thumb|Opis historyczno-statystyczny Węgrowa z zasobów AGAD-u Węgrów pierwotnie był osadą na pograniczu Podlasia i Mazowsza (ziemi liwskiej). Rozwój Węgrowa zapoczątkowało w XIV wieku wzmożone osadnictwo na tych terenach kolonistów mazowieckich oraz ocieplenie stosunków między Mazowszem i Wielkim Księstwem Litewskim. W XV wieku Węgrów został przyłączony do księstwa mazowieckiego. Z 1414 roku pochodzi pierwsza wzmianka pisana o osadzie, w związku z fundacją kościoła parafialnego ufundowanego przez Piotra Pietkowicza. Wtedy też po raz pierwszy pojawia się nazwa miejscowości zapisana jako WągrowoJaszczołt T., Dokument Piotra Pilika, wojewody czerskiego z 1414 r. dla kościoła w Węgrowie. Najstarsza fundacja szlachecka na Podlasiu, Rocznik Liwski nr 4, 2008/2009, s. 79., pochodząca przypuszczalnie od przepływającego w pobliżu potoku. Położenie na szlaku handlowym na Ruś przyczyniło się do szybkiego rozwoju miejscowości. W 1441 roku książę mazowiecki Bolesław IV nadał jej prawa miejskie chełmińskie. Bolesław IV w 1446 roku w Parczewie zrezygnował z Węgrowa za odszkodowaniem w wysokości 6 tys. groszy praskich i miasto wróciło pod administrację księcia Kazimierza Jagiellończyka i Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1569 roku po powtórnym włączeniu Podlasia do Królestwa Polskiego Węgrów przynależał administracyjnie do województwa podlaskiego.
Miasto prywatne Miasto prywatne Stary Węgrów posiadało w 1441 roku prawo magdeburskieLokacja Nowego Miasta Węgrowa w 1650 roku nie powiodła się.. Położone było w ziemi drohickiej województwa podlaskiegoJózef Maroszek, Rzemiosło w miastach podlaskich, w: Studia nad produkcją rzemieślniczą w Polsce (XIV–XVIII w.), Maria Kwapień, Józef Maroszek, Andrzej Wyrobisz, Wrocław 1976, s. 97.. Pierwszym jego właścicielem był Stanisław z Ołomuńca, po nim od 1476 roku Uhrowscy. W 1506 Marianna (Maryna) Uhrowska wniosła Węgrów w posagu wojewodzie witebskiemu i podlaskiemu Januszowi Kostewiczowi. Po ich jedynej córce Annie z Kostewiczów Radziwilłowej Węgrów przeszedł wraz z ręką jej córki Anny Radziwiłłówny Stanisławowej Kiszczyny do KiszkówJanusz Kostewicz, Polski Słownik Biograficzny, t. 14, s. 343-4. (od 1558 roku). Od 1593 roku Węgrów należał do Radziwiłłów. Właściciele dbali o rozwój miasta sprowadzając do niego osadników z różnych części Europy. Sami jednak nie rezydowali w Węgrowie. Ich pałac znajdował się poza granicami miasta, w Starejwsi.
W XVI wieku nastąpił gwałtowny rozwój Węgrowa związany z intensyfikacją handlu zbożem w Rzeczypospolitej. Miasto konkurowało wówczas z sąsiednim Liwem o pierwszeństwo w kontaktach z Gdańskiem. W XVII wieku założono w mieście faktorię kupiecką.
Ośrodek reformacji Od 1558 roku za sprawą właścicielki Węgrowa Anny z Radziwiłłów Kiszczyny nastąpił napływ osadników protestanckich. Miasto stało się ważnym ośrodkiem reformacji. Kościół parafialny został przekazany zborowi kalwińskiemu. W mieście ufundowano drukarnię i szkołę ewangelicką. W 1565 roku Węgrów stał się kolebką ruchu braci polskichStefan Gruszecki Węgrów kolebką arianizmu polskiego, „Rocznik Mazowiecki”, T. 6, 1976, s. 318–322.. Działali tutaj pierwsi kaznodzieje tego wyznania Piotr z Goniądza i Marcin Krowicki. Gmina ariańska przetrwała jednak tylko do 1592 roku. Uległa likwidacji wraz ze śmiercią jej protektora Jana Kiszki i przejęciem kościoła parafialnego powtórnie przez wyznawców kalwinizmu.
Od XVII wieku dzięki opiece kalwińskiej linii Radziwiłłów na Birżach i Dubinkach Węgrów stał się ważnym ośrodkiem wyznania ewangelicko-augsburskiego dla Podlasia i Mazowsza. Tutaj została przeniesiona parafia luterańska z Warszawy i tutaj ze względu na obowiązującą w województwie mazowieckim nietolerancję religijną do 1788 roku odbywały się synody protestanckie. Na XVI wiek przypada także powstanie w Węgrowie gminy żydowskiej, której największy rozwój miał miejsce w drugiej połowie XIX wieku, gdy Żydzi stanowili 62% mieszkańców miasta.
W połowie XVII wieku właścicielem miasta był Bogusław Radziwiłł. Za jego sprawą nastąpił rozwój sukiennictwa. Sprowadzeni przez niego szkoccy koloniści zbudowali w Węgrowie manufaktury. Nie istniały one jednak długo, gdyż w tym samym czasie Węgrów zaczął chylić się ku upadkowi. Podczas Potopu w 1657 roku miasto zostało spalone i ograbione przez wojska siedmiogrodzkie Jerzego Rakoczego i Szwedów.
W 1630 roku kościół kalwiński został przebudowany na kościół rzymskokatolicki.
Węgrów w posiadaniu Krasińskich thumb|Jan Dobrogost Krasiński W 1664 roku Bogusław Radziwiłł sprzedał Węgrów katolikowi Janowi Kazimierzowi KrasińskiemuWojciech Jerzy Górczyk: Kościół reformatów w Węgrowie fundacji wojewody płockiego, starosty przasnyskiego, Jana Dobrogosta Krasińskiego herbu Ślepowron. Notatki Płockie 2018, 1/254, s. 14.. Nowy właściciel wprowadził w mieście politykę kontrreformacji. W 1675 roku do Węgrowa zostali sprowadzeni z Warszawy reformaci. Ufundowano klasztor. Pod wpływem działań zakonników zaczęły się zatargi religijne. W 1686 roku zamknięto kościół ewangelicki na polecenie biskupa łuckiego Stanisława Witwickiego, jednak dzięki wstawiennictwu dziedzica Węgrowa, wojewody płockiego i starosty warszawskiego Jana Bonawentury Krasińskiego otwarto go ponownie w grudniu 1689 rokuhttps://www.zapiskihistoryczne.pl/files/5/Vol._87_2022/ZH_87-1_03_Kriegseisen_N.pdf. W drugiej połowie XVII wieku i w XVIII wieku z powodu prześladowań duża część ewangelików opuściła miasto. Lukę po nich zapełnili osadnicy żydowscy.
Podczas wojny północnej Węgrów został spalony i ograbiony. Tylko dzięki zaradności Jana Dobrogosta Krasińskiego nie popadł w zupełną ruinę. Został przez niego odbudowany i na krótko odzyskał swoje znaczenie w regionie. Z fundacji Krasińskich powstało kolegium bartolomitów, które po utworzeniu Komisji Edukacji Narodowej miało charakter szkoły podwydziałowej.
Od 1782 właścicielami miasta byli Ossolińscy. Po nich przez krótki okres Węgrów należał do Stanisława Klickiego. Ostatnimi prywatnymi właścicielami miasta byli do 1869 roku Łubieńscy, których rezydencja pałacowa mieściła się w Ruchnie.
Węgrów w okresie zaborów thumb|Bitwa pod Węgrowem Po III rozbiorze Węgrów znalazł się w granicach Austrii. W 1809 roku wszedł w skład Księstwa Warszawskiego. Po zakończeniu wojen napoleońskich od 1815 roku był miastem Królestwa Polskiego. W 1807 roku został miastem powiatowym.
3 lutego 1863 roku pod Węgrowem rozegrała się jedna z większych bitew powstania styczniowego, nazwana przez francuskiego poetę Augusta Barbier Polskimi Termopilami.
Węgrów w XX wieku Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku Węgrów pozostawał ośrodkiem życia lokalnego. Nie rozwinął się w większy organizm miejski. Prawie połowę mieszkańców miejscowości stanowili wówczas Żydzi.
Miasto bardzo ucierpiało podczas II wojny światowej. We wrześniu 1939 roku zostało zbombardowane przez lotnictwo niemieckie. Podczas okupacji mieściło się tu ponad ośmiotysięczne getto. W dniu 22 września 1942 Niemcy przystąpili do likwidacji getta, mordując na miejscu wielu Żydów, a resztę wywożąc do pobliskiego obozu zagłady w Treblince. W okresie II wojny światowej zginęło ponad 7 tys. miaszkańców Węgrowa. Zniszczeniu uległo ok. 25% zabudowy miastaTadeusz Kamiński „Dobre-Liw-Węgrów“ Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1981, s. 24.
Miasto zostało wyzwolone 8 sierpnia 1944 roku w ramach akcji Burza przez oddziały Armii Krajowej Wolskiego. 9 sierpnia do miasta wkraczają oddziały 28 Armii I Frontu BiałoruskiegoTadeusz Kamiński „Dobre-Liw-Węgrów“ Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1981, s. 24.
W okresie Polski Ludowej, przed 1950 rokiem, stworzono w mieście Podlaską Spóldzielnię Pracy Przemysłu Ludowego i Artystycznego. W latach 60tych zbudowano Zakłady Wytwórcze Urządzeń Telekomunikacyjnych. Wybudowano również m. in. dworzec PKS, internat liceum ogólnokształcącego, budynek Zasadniczej Szkoły Zawodowej, dom nauczyciela. Wyasfaltowano ulice, zbudowano kanalizację i wodociągiTadeusz Kamiński „Dobre-Liw-Węgrów“ Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1981, s. 24 i 25.
Zabytki
Obiekty sakralne thumb|Kościół poreformacki thumb|Drewniany kościół luterański kościół parafialny Bazylika mniejsza Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny oraz świętych: Piotra, Pawła, Andrzeja i Katarzyny. Pierwotnie gotycki kościół parafialny z XVI wieku, od 1558 roku świątynia kalwińska, w latach 1565–1592 w posiadaniu zboru braci polskich. W 1630 roku odzyskana przez katolików. W latach 1707–1839 pod opieką zakonu bartolomitów. W latach 1703–1706 kościół został przebudowany w stylu barokowym przez Carlo Ceroniego i Jana Reisnera według projektu Tylmana z Gameren Wnętrze świątyni bogato zdobione w stylu barokowym polichromiami i freskami Michała Anioła Palloniego z lat 1707–1708 wykonanymi w duchu kontrreformacji oraz obrazami Szymona Czechowicza. W zakrystii kościoła kolekcja portretów dostojników kościelnych oraz Lustro Twardowskiego – według legendy, magiczny artefakt.
Kościół parafialny pełni funkcję sanktuarium diecezjalnego Matki Bożej Fatimskiej oraz kolegiaty diecezji drohiczyńskiej. 4 kwietnia 1997 świątynia została ustanowiona bazyliką mniejszą.
kościół poreformacki
Kościół parafialny św. Antoniego z Padwy i św. Piotra z Alkantary. Pierwotnie kościół klasztorny zakonu reformatów fundacji Jana Dobrogosta Krasińskiego. Wybudowany w stylu barokowym w latach 1693–1715 według projektu Tylmana z Gameren. Wnętrze w stylu barokowym z polichromiami i freskami Michelangelo Palloniego z lat 1706–1711, z ołtarzem i krucyfiksem Andreasa Schlütera. Uwagę zwraca barokowe epitafium Jana Dobrogosta Krasińskiego.
kościół ewangelicki
Kościół parafialny Świętej Trójcy zbudowany w latach 1836–1841 dla gminy luterańskiej. Klasycystyczny kościół halowy z wieżą przykrytą piramidalnym hełmem. W skromnym wnętrzu ołtarz z obrazem olejnym Chrystus w Ogrójcu.
drewniany kościół ewangelicki