Niszczyciele projektu 30 bis, oznaczane także jako typ Smiełyj (w kodzie NATO Skoryi), to seria 70 radzieckich okrętów klasy niszczycieli budowanych po II wojnie światowej w latach 1950–1953. Była to najdłuższa powojenna seria niszczycieli na świecie. Osiem okrętów zostało później przebudowanych do projektu 31.

Historia Niszczyciele projektu 30 bis powstały jako rozwinięcie dużych niszczycieli z okresu II wojny światowej, projektów 30 i 30K. Kadłub, uzbrojenie i mechanizmy miały pozostać podobne, jak we wcześniejszych projektach, natomiast konstrukcja nowych okrętów miała wykorzystywać doświadczenia wojenne i ich wyposażenie miało być nowocześniejsze. W stosunku do niszczycieli projektów 30 i 30K, nowe okręty były jednak nieco powiększone, a ich kadłub był całkowicie spawany. Zmieniono wygląd nadbudówek i w niewielkim stopniu zestaw uzbrojenia oraz zastosowano bogatsze wyposażenie elektroniczne. Zmodernizowano też system napędowy, zwiększając moc opalanych mazutem kotłów. Projekt opracowano w 1946 i zatwierdzono w styczniu 1947, a budowa okrętów rozpoczęła się w 1948 roku.

Pierwszym niszczycielem, który wszedł do służby 5 lutego 1950, był „Bditielnyj”. Mimo to typ wziął swoją nazwę od ósmego niszczyciela „Smiełyj”, który wszedł do służby 19 marca 1950 i na którym przeprowadzono próby państwowe projektu, na Zatoce Gdańskiej w rejonie Bałtijska. Z kolei na Zachodzie typ ten zaczął być określany jako Skoryi, od pierwszego zidentyfikowanego okrętu.

Okręty budowano w czterech stoczniach: im. A.Żdanowa w Leningradzie (nr 190), im. Leninskiego Komsomołu w Komsomolsku nad Amurem (nr 199), im. 61 Komunardów w Mikołajowie (nr 200) i Stoczni Północnej w Siewierodwińsku (nr 402). Rozpoczęto budowę 85 okrętów, z czego ukończono 70 jednostek, a z pozostałych zrezygnowano. Ostatnie okręty weszły do służby w marynarce ZSRR na wiosnę 1953.

Modernizacje Okręty przeszły jedynie niewielkie modernizacje w toku służby. Już po pierwszych próbach, z powodu trudności użycia w sztormowej pogodzie, zmieniono lekkie uzbrojenie przeciwlotnicze z 7 pojedynczych działek 37 mm typu 70K na 8 działek tego kalibru w 4 podwójnych stanowiskach. Nowsze niszczyciele otrzymały takie uzbrojenie jeszcze podczas budowy, starsze były modyfikowane podczas remontów. Ulepszano wyposażenie elektroniczne, głównie montowano nowsze radary. Na niektórych okrętach w latach 60. dodano dwa podwójne działka plot. 25 mm, po obu stronach tylnego komina. thumb|Niszczyciel proj. 31 „Striemtielnyj” w 1961 Od 1957 roku, osiem niszczycieli zmodernizowano do projektu 31, w celu polepszenia ich możliwości zwalczania samolotów i okrętów podwodnych (wejście do służby w latach 1960–1962). Podstawowym celem było jednak wykorzystanie ich jako okręty rozpoznania radiotechnicznego i tak też były zaklasyfikowaneW.P. Zabłocki: Tainstwiennyje korabli admirała Gorszkowa. Eskadriennyje minonoscy projekta 31, Morskaja Kollekcija nr dodatkowy 1/2010, s. 7–8 .. Modernizacja uzbrojenia polegała na zastąpieniu podwójnej wieży armat plot. 85 mm i ośmiu działek 37 mm przez pięć stanowisk automatycznych armat plot. 57 mm ZIF-71 z dwoma radarami kierowania ogniem Fut-B. Zdjęto też jeden dziobowy pięciorurowy aparat torpedowy, za to w skład uzbrojenia weszły samonaprowadzające się torpedy przeciw okrętom podwodnym SET-53. Przed nadbudówką dziobową ustawiono dwie wyrzutnie rakietowych bomb głębinowych RBU 2500 z systemem kierowania ogniem Smiercz. Zamontowano też nowsze radary i stację hydrolokacyjną GS-572 Herkules. Zgodnie z nowym przeznaczeniem, okręty otrzymały aparaturę rozpoznania radiotechnicznego, lecz okręty posiadały dwa warianty tego wyposażenia i całościowe rozpoznanie miało być wykonywane parą okrętów. Kilka innych jednostek było też przebudowanych według różnych eksperymentalnych wariantów.

Służba Okręty typu 30 bis weszły do służby w marynarce wojennej ZSRR, stając się jej podstawowymi niszczycielami w latach 50. Co do zasady, okręty budowane w Leningradzie (z nazwami na literę S) służyły we Flocie Bałtyckiej, budowane w Mikołajowie (z nazwami na literę B) i „Pyłkij” służyły we Flocie Czarnomorskiej, budowane w Komsomolsku (z nazwami na literę W) służyły we Flocie Oceanu Spokojnego, budowane w Siewierodwińsku (z nazwami na literę O) służyły we Flocie Północnej. Niektóre okręty były później przenoszone, głównie do Floty Północnej. thumb|Niezidentyfikowany niszczyciel proj. 30bis, Morze Śródziemne, 28.08.1968

Okręty projektu 30 bis nie były szczególnie udane. Przede wszystkim uzbrojenie szybko stało się przestarzałe. Systemy kierowania ogniem artylerii przeciwlotniczej były mało skuteczne, a sama artyleria przeciwlotnicza okazała być się dosyć słaba, przy czym artyleria główna nie była uniwersalna. Własności morskie okrętów przy sztormowej pogodzie również nie były najlepsze. Z tych powodów pierwsze okręty wycofano do rezerwy już w 1956 roku. Część następnie przystosowano do zadań pomocniczych, część przekazano za granicę do zaprzyjaźnionych państw. Jako pierwszy wycofano ze służby radzieckiej niszczyciel „Otwietswiennyj” 12 kwietnia 1963, z przeznaczeniem na złom, drugim był główny okręt typu – „Smiełyj” (1965). Po kilka jednostek wycofywano w latach 1967–1989. Najdłużej przetrwał „Biesszumnyj” (proj. 31), wycofany w 1994 (aczkolwiek od 1985 roku był rozbrojony i używany jako szkolny). Radzieckie niszczyciele podczas swojej służby nie uczestniczyły w działaniach bojowych, jedynie patrolowały na wodach państw Bliskiego Wschodu.

Dwa niszczyciele proj. 30 bis wydzierżawiono Polsce 1 sierpnia 1957: „Sposobnyj”, który wszedł do służby w PMW 15 grudnia 1957 pod nazwą ORP „Grom” (II), i „Skoryj”, który wszedł do służby w PMW 29 czerwca 1958 pod nazwą ORP „Wicher” (II). Po upływie okresu dzierżawy, w 1965 Polska odkupiła je od ZSRR. Wycofano je ze służby w latach 1973–1974.

Osiem niszczycieli proj. 30 bis otrzymała Indonezja – cztery w 1959, jeden w 1962 i trzy w 1964. Wycofano je w pierwszej połowie lat 70 (szkolenie marynarzy indonezyjskich na niszczycielach proj. 30 bis odbywało się w latach 1958–1959 w Polsce).

Cztery niszczyciele proj. 30 bis otrzymał Egipt (szkolenie marynarzy egipskich na radzieckich niszczycielach proj. 30 bis odbywało się w 1956 w Polsce, a dwa niszczyciele dostarczone w tym roku do Egiptu nosiły podczas rejsu fikcyjnie polską banderę i numery burtowe „53” i „54”). W 1968 Egipt zwrócił dwa niszczyciele ZSRR, lecz w tym samym roku otrzymał dwa kolejne, zmodernizowane do eksportowego projektu 30 BA, różniącego się częściowo ulepszonym na wzór projektu 31 uzbrojeniem przeciwlotniczym (3 działa 57 mm, 4 działka 37 mm, 4 działka 25 mm) oraz dodanymi dwoma wyrzutniami rakietowych bomb głębinowych RBU 2500. Otrzymały one nazwy „Al Nasser” (później „6 October”) i „Damietta”, a wycofano je ze służby w 1986. Dwa wcześniejsze niszczyciele, „Suez” i „Al Zaffer” zostały pod koniec służby zmodyfikowane przez zamontowanie na rufowej nadbudówce dwóch wyrzutni przeciwokrętowych pocisków rakietowych P-15, zdjętych z kutrów rakietowych proj. 183R, w miejsce wieży z działami 85 mm. Wycofano je ze służby w 1985.

Dane techniczne wymiary: długość całkowita – 120,5 m szerokość 12 m zanurzenie 3,86 (normalne) – 4,25 m (maksymalne) wyporność: standardowa – 2316 t pełna – 3066 t, napęd: 2 zespoły turbin parowych systemu TW-6 z przekładnią o mocy łącznej 60 000 KM, 4 kotły parowe KW-30 opalane ropą, 2 śruby napędowe prędkość: maksymalna – 36,5 w. ekonomiczna – 15,7 w zasięg: 3900 Mm przy prędkości 13 w, 1000 Mm/36 w załoga: 286 ludzi

thumb|Wieża B-2ŁM dział 130 mm artylerii głównej Muzeum MW w Gdyni

Uzbrojenie 4 działa kalibru 130 mm w dwóch zamkniętych, dwudziałowych wieżach typu B-2ŁM (2xII) długość lufy L/50 (50 kalibrów), kąt podniesienia +45°, donośność 25 500 m, opancerzenie 8 mm, zapas 600 nabojów 2 działa plot. 85 mm 90-K w zamkniętej, dwudziałowej wieży na rufie typu 92-K (1xII) długość lufy L/52, kąt podniesienia +85°, donośność pozioma 15 500 m, pionowa 10 500 m, zapas 600 nabojów 8 działek plot. 37 mm na podstawach podwójnie sprzężonych (4xII) (początkowo 7 pojedynczych działek 37 mm 70-K) 10 wyrzutni torpedowych 533 mm (dwie pięciorurowe, w osi symetrii okrętu) 2 podpokładowe zrzutnie bomb głębinowych (51 bomb głębinowych B-1) 2 miotacze bomb głębinowych BMB-1 2 tory minowe (np. 52 miny morskie KB)

Okręty projektu 30 bis Stocznia im. A. Żdanowa w Leningradzie (nr 190): „Smiełyj” „Soikij” „Skoryj” → ORP „Wicher” „Surowyj” „Sierdityj” „Sposobnyj” → ORP „Grom” „Striemitielnyj” → proj. 31 „Sokruszitielnyj” „Swobodnyj” „Statnyj” „Smietliwyj” „Smotriaszczij” „Sowiersziennyj” „Sierioznyj” „Solidnyj” „Stiepeinnyj” „Pyłkij”

Stocznia im. Leninskiego Komsomołu w Komsomolsku (nr 199): „Wstriecznyj” „Wieduszczij” „Ważnyj” „Wspyłcziwyj” „Wieliczawyj” „Wiertkij” „Wiecznyj” „Wichriewoj” → proj. 31 „Widnyj” „Wiernyj” → proj. 31 „Wnimatielnyj” „Wniezapnyj” „Wyrazitielnyj” „Woliewoj” „Wolnyj” „Wkradcziwyj” „Wdumcziwyj” „Wrazumitiwelnyj”

Stocznia im. 61 Komunardów w Mikołajowie (nr 200): „Bditielnyj” „Biezudierżnyj” „Bujnyj” „Biezupriecznyj” „Biesstrasznyj” „Bojewoj” „Bystryj” „Burnyj” „Biesposzczadnyj” „Biezżałostnyj” „Biezzawietnyj” „Biesszumnyj” → proj. 31 „Biespokojnyj” „Biezbojazniennyj” → proj. 31 „Biezotkaznyj” „Biessmiennyj” „Biezukorizennyj”

Stocznia Północna w Siewierodwińsku (nr 402): „Ogniennyj” → proj. 31 „Otczietliwyj” „Ostryj” „Otwietstwiennyj” (?) „Otmiennyj” „Otrywistyj” „Otrażajuszczij” „Otradnyj” „Ozariennyj” „Obieriegajuszczij” „Ostorożnyj” „Okryliennyj” „Otczajannyj” „Opasnyj” → proj. 31 „Otzywcziwyj” „Ożiwliennyj” „Ożiestocziennyj” „Ochraniajuszczij” → proj. 31

Przypisy

Bibliografia Robert Rochowicz: „Niszczyciele projektu 30 bis” w: nowa Technika Wojskowa nr 3/96 s. 41.