Roger Penrose (ur. 8 sierpnia 1931 w Colchesterze) – brytyjski naukowiec: fizyk teoretyk, matematyk, filozof naukiA. Lightman, Światło z przeszłości. Dzieje Kosmologii współczesnej, Warszawa 2003, s. 70. i jej popularyzator, noblista; profesor matematyki na Uniwersytecie Oksfordzkim Oxford Mathematician Roger Penrose jointly wins the Nobel Prize in Physics (ang.) [dostęp 2022-09-10]., członek Towarzystwa Królewskiego w Londynie (ang. Royal Society). Jego specjalności to teoria względności i grawitacji, w tym kwantowanie grawitacji i kosmologia teoretyczna, a także kwantowe fundamenty i geometria.

Wraz ze Stephenem Hawkingiem udowodnił twierdzenie o osobliwościach w ogólnej teorii względności. Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki za 2020 rok – dzięki wykazaniu, że ogólna teoria względności przewiduje powstawanie czarnych dziur. Penrose zdobył połowę tej nagrody; drugą otrzymali Andrea Ghez i Reinhard Genzel.

Penrose zajmował się również filozofią matematyki i filozofią umysłu. Bronił platonizmu matematycznego oraz nieobliczalności ludzkiego rozumowania w sensie Churcha i Turinga. Popularyzował naukę przez książki, publiczne wykłady i wywiady Closer To Truth – Roger Penrose Interviews, kanał Closer to Truth na YouTube, 2 kwietnia 2021 [dostęp 2021-09-15]. Roger Penrose, Physics of Consciousness and the Infinite Universe, kanał „Lex Fridman” na YouTube, 31 marca 2020 [dostęp 2021-09-15]..

Dorobek naukowy Fizyka teoretyczna Autor twierdzenia o uwięzieniu dotyczącego ruchu po hiperpowierzchni w przestrzeni fazowej. W klasycznej teorii grawitacji sformułował też hipotezę kosmicznego cenzora o nieistnieniu nagich osobliwości czasoprzestrzennych.

Zasłużył się głównie dzięki próbom podejścia do kwantowej grawitacji (jeszcze nieistniejącej w całości teorii) za pomocą teorii twistorów. Jego zdaniem niezbędna jest nowa teoria kwantów, uwzględniająca grawitację, eliminująca trudności interpretacyjne.

Należy do krytyków teorii superstrun, interpretacji Everetta mechaniki kwantowej oraz inflacji kosmicznej.

W 2006 r. stworzył Konformalną Kosmologię Cykliczną będącą modelem kosmologicznym w ramach ogólnej teorii względności.

Matematyka mały|Parkietaż Penrose’a

W matematyce znany jest jego parkietaż (ang. tesselation, tiling), który pokrywa płaszczyznę w sposób nieokresowy za pomocą jedynie dwu rodzajów „kafelków”. Ten sposób podziału płaszczyzny okazał się występować w naturze, w postaci kwazikryształów.

Filozofia i pogranicze nauki Autor książek takich jak Nowy umysł cesarza, Cienie umysłu, Makroświat, mikroświat i ludzki umysł. Argumentuje w nich, że z twierdzenia Gödla wynika nieobliczeniowy charakter ludzkiej świadomości, którego można dowieść również bez kodowania. Teoria była krytykowana przez wielu badaczy i jest uważana za błędną. Zdaniem Penrose’a do wyjaśnienia zjawiska świadomości konieczne jest odwołanie się do zjawisk występujących na poziomie kwantowym w mózgu w oparciu o mikrotubule. Wspólnie ze Stuartem Hameroffem opracował kwantową teorię świadomości .

Popularyzacja Penrose prowadził wykłady popularnonaukowe m.in. w londyńskim Royal Institution Roger Penrose, Fashion, Faith and Fantasy in Physics, kanał Royal Institution na YouTube, 22 marca 2017 [dostęp 2021-09-15].. Występował także w Polsce: na Wydziale Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego Prof. Roger Penrose, Fashion, faith and fantasy in the new physics of the Universe (ang.), kanał „Zapytaj Fizyka” na YouTube, 19 grudnia 2016 [dostęp 2021-09-15]., w Centrum Nauki Kopernik w Warszawie Roger Penrose: The reality / Rzeczywistość, kanał Centrum Nauki Kopernik w Warszawie na YouTube, 11 grudnia 2015 [dostęp 2021-09-15]., w krakowskim Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych Sir Roger Penrose, Aeons before the Big Bang (Copernicus Center Lecture 2010), kanał Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych na YouTube, 18 listopada 2011 [dostęp 2021-09-15]. przy Uniwersytecie Jagiellońskim Sir Roger Penrose, Fashion, Faith, and Fantasy in the New Physics of the Universe, kanał Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych na YouTube, 1 stycznia 2017 [dostęp 2021-09-15]..

Zaszczyty Nagrody i członkostwa 1985: Royal Medal, 1988: Nagroda Wolfa w dziedzinie fizyki, 1994: członek zagraniczny Polskiej Akademii Nauk, 2000: brytyjski Order Zasługi, 2008: Medal Copleya, 2016: Krzyż Komandorski Orderu Zasługi RP za wybitne osiągnięcia naukowe w dziedzinie fizyki, za rozwijanie polsko-brytyjskiej współpracy naukowej, 2020: Nagroda Nobla w dziedzinie fizyki za odkrycie, że tworzenie się czarnych dziur jest z pewnością przewidywane przez ogólną teorię względności.

Penrose to jedna z tylko dwóch osób – obok Lorda Rayleigha – które otrzymały najpierw Medal Copleya, a potem Nagrodę Nobla w dziedzinie fizykiZ dokładnością do lat – Albert Michelson otrzymał obie nagrody w tym samym roku 1907..

Upamiętnienie Tytuł jednego z dzieł Penrose’a Droga do rzeczywistości (ang. The Road to Reality) został przywołany przez Centrum Nauki Kopernik w Warszawie. W 2015 roku zorganizowano tam cykl wykładów popularnonaukowych „Drogi do rzeczywistości” skupionych na fizyce teoretycznej i matematyce Drogi do rzeczywistości, kanał Centrum Nauki Kopernik w Warszawie na YouTube, 14 grudnia 2015 [dostęp 2021-09-15].. Jego echem były późniejsze serie: „Drogi do życia” (2017, biologia) Drogi do życia, kanał Centrum Nauki Kopernik w Warszawie na YouTube, 13 lutego 2017 [dostęp 2021-09-15]., „Drogi do nieskończoności” (2018, znowu głównie fizyka i matematyka) Drogi do nieskończoności, kanał Centrum Nauki Kopernik w Warszawie na YouTube, 14 grudnia 2018 [dostęp 2021-09-15]..

Życie prywatne Jest synem Margaret (Leathes) oraz psychiatry i genetyka: , oraz bratem fizyka , genetyczki Shirley Hodgsoni i arcymistrza szachowego Jonathana Penrose’a. Penrose jest agnostykiem.

Publikacje Książki 1995: Nowy umysł cesarza: o komputerach, umyśle i prawach fizyki, przeł. Piotr Amsterdamski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, . 1996: Natura czasu i przestrzeni, razem ze Stephenem Hawkingiem Poznań, . 1997: Makroświat, mikroświat i ludzki umysł, tłum. Piotr Amsterdamski, Warszawa: Prószyński i S-ka, . 2000: Cienie umysłu. Poszukiwanie naukowej teorii świadomości, przeł. Piotr Amsterdamski, Zysk i S-ka, Poznań, . 2006: Droga do rzeczywistości. Wyczerpujący przewodnik po prawach rządzących Wszechświatem, przeł. Jerzy Przystawa, Prószyński i S-ka, Warszawa, . 2011: Cykle Czasu. Nowy niezwykły obraz wszechświata, Prószyński i S-ka, Warszawa, . 2017: Moda, wiara i fantazja w nowej fizyce Wszechświata, Copernicus Center Press, Kraków, przeł. Łukasz Lamża i Tomasz Miller, .

Prace poświęcone Rogerowi Penrose’owi 2014: Wojciech Grygiel, Stephena Hawkinga i Rogera Penrose’a spór o rzeczywistość, Kraków: Copernicus Center Press, . 2015: Praca zbiorowa, Road to Reality with Roger Penrose (ang.); James Ladyman, Stuart Presnell, Gordon McCabe, Michał Eckstein, Sebastian J. Szybka; Kraków: Copernicus Center Press, . Patchen Barss, The Impossible Man: Roger Penrose and the Cost of Genius . 2025: Sir Roger Penrose. Geniusz i jego droga do rzeczywistości, tłum. Bogumił Bieniok i Ewa Łokas, Copernicus Center Press, .

Zobacz też Trójkąt Penrose’a Schody Penrose’a

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Polskojęzyczne Sir Roger Penrose i David J. Gross w Polsce

Andrzej Trautman i Roger Penrose, Badacze zerowej nieskończoności (Scholars of Null Infinity) (ang. i pol., napisy), kanał CFT PAN na YouTube, 6 grudnia 2017 [dostęp 2021-09-17] – wspomnienia o wspólnych pracach i ceremonia wręczenia odznaczeń.

Anglojęzyczne Wojciech Grygiel, Roger Penrose: a complex Pythagorean?, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 27 listopada 2017 [dostęp 2023-04-14].

Kategoria:Brytyjscy fizycy teoretyczni Kategoria:Grawitacja kwantowa – brytyjscy naukowcy Kategoria:Brytyjscy kosmolodzy Kategoria:Brytyjscy fizycy XX wieku Kategoria:Brytyjscy fizycy XXI wieku Kategoria:Brytyjscy popularyzatorzy fizyki Kategoria:Angielscy matematycy XX wieku Kategoria:Angielscy matematycy XXI wieku Kategoria:Brytyjscy geometrzy Kategoria:Brytyjscy popularyzatorzy matematyki Kategoria:Brytyjscy filozofowie matematyki Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Oksfordzkiego Kategoria:Brytyjscy nobliści – fizyka Kategoria:Brytyjscy laureaci Nagrody Wolfa w dziedzinie fizyki Kategoria:Odznaczeni Orderem Zasługi (Wielka Brytania) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Członkowie zagraniczni PAN Kategoria:Ludzie upamiętnieni nazwami matematycznymi Kategoria:Laureaci Dannie Heineman Prize for Mathematical Physics Kategoria:Laureaci Medalu Copleya Kategoria:Laureaci Royal Medal Kategoria:Laureaci Medalu Karla Schwarzschilda Kategoria:Brytyjscy laureaci Medalu Eddingtona Kategoria:Laureaci Nagrody i Medalu Diraca IOP Kategoria:Ludzie urodzeni w Colchesterze Kategoria:Urodzeni w 1931