Baldwin z Le Bourg, przez większą część życia nazywany Baldwinem II z Edessy (zm. 21 sierpnia 1131 w Jerozolimie) – lotaryński rycerz, uczestnik I wyprawy krzyżowej, hrabia Edessy (1100–1118) i król Jerozolimy (1118–1131). Kuzyn Baldwina z Boulogne, po którym odziedziczył oba te stanowiska. Z racji bycia suzerenem wszystkich państw łacińskich na Bliskim Wschodzie dwukrotnie sprawował funkcję regenta Księstwa Antiochii (1119–1126, 1130–1131) i jednokrotnie – regenta Hrabstwa Edessy (1122–1123). Jedna z czołowych postaci w historii krucjat.
Okres panowania Baldwina II to przede wszystkim czas częstych wojen z sąsiednimi państwami muzułmańskimi, jednak dzięki dużym umiejętnościom militarnym i spektakularnym zwycięstwom (m.in. w bitwie pod Azazem) zdołał on zapewnić integralność terytorialną wpierw Hrabstwa Edessy (którego posiadłości znacznie rozszerzył), a następnie Królestwa Jerozolimy oraz Księstwa Antiochii, gdzie przez pewien czas sprawował rządy regencyjne. Jego głównym celem w polityce zagranicznej było pokonanie tureckiej dynastii Artukidów, władającej północno-wschodnią Syrią i południową Kapadocją, co po pięciu wojnach (1119, 1120–1121, 1121, 1122, 1125) w znacznym stopniu mu się udało, lecz paradoksalnie przyczyniło się też do wzrostu potęgi Sułtanatu Seldżuckiego. Innym ważnym przeciwnikiem Baldwina był niezależny Emirat Damasceński, rządzony przez dynastię Burydów, którego wpływy zdołał on skutecznie ograniczyć. Choć przez większą część swojego panowania Baldwin przebywał poza granicami państwa, tocząc boje z Turkami na północy, dokonał kilku istotnych rzeczy w zakresie polityki wewnętrznej królestwa, regulując stosunki z Kościołem, zwołując Radę w Nabulusie i sprowadzając do Outremeru zakony rycerskie Templariuszy i Joannitów, którym nadał liczne przywileje, wykorzystując ich potencjał militarny do zabezpieczenia granic królestwa. Za jego panowania łacinnicy zdołali również zdobyć Tyr (1124).
Najważniejsze bitwy, w których brał udział Baldwin za czasów swego panowania w Edessie i Jerozolimie to: oblężenie Sarudżu (1101), bitwa pod Harranem (1104), I bitwa pod Manbidżem (1108), oblężenie Trypolisu (1109), bitwa pod Sarmin (1115), bitwa pod Hab (1119), bitwa pod Azazem (1125) i bitwa pod Tall asz-Szakhabem (1126).
Wywód przodków
Losy do 1100 roku Baldwin wywodził się z majętnego rodu Rethel, mającego swe posiadłości na północy Francji. Będąc drugim synem Hugona I, hrabiego Rethel, prawdopodobnie otrzymał od ojca zamek w Le Bourg, którym zarządzał przez nieznany okres. W 1096 roku zdecydował się na udział w I wyprawie krzyżowej, dołączając do armii prowadzonej przez swojego kuzyna Gotfryda z Bouillon. Jako jeden z ważniejszych uczestników krucjaty brał aktywny udział we wszystkich etapach wojny; źródła wspominają o nim przy okazji oblężenia Nicei, bitwy pod Doryleum oraz cylicyjskiej kampanii Baldwina z Boulogne, młodszego brata Gotfryda. Wiosną 1099 roku wraz z Tankredem z Hauteville zdobył Betlejem, a następnie wziął udział m.in. w oblężeniu i zdobyciu Jerozolimy.
Po zakończeniu pierwszej wyprawy krzyżowej przebywał w Antiochii, będąc łącznikiem między panującym tam Boemundem I a swoim kuzynem Baldwinem I, który objął we władanie nowo utworzone Hrabstwo Edessy. Gdy w 1100 roku Boemund I dostał się do tureckiej niewoli, Baldwin z Le Bourg sprawował tam rządy w jego zastępstwie. Nie trwało to długo, bo wkrótce został wezwany do Edessy.
Hrabia Edessy – 1100–1118 thumb|300px|Mury obronne Edessy, w której Baldwin rezydował w latach 1110-1118.
Polityka wewnętrzna Jesienią 1100 roku dotychczasowy hrabia Edessy, Baldwin I z Boulogne, wyruszył do Jerozolimy, aby objąć tamtejszy tron po swoim zmarłym bracie Gotfrydzie. Opuszczając Edessę, przekazał całe hrabstwo wraz ze wszystkimi ziemiami Baldwinowi z Le Bourg, będącemu jego najbardziej zaufanym towarzyszem. Odtąd nowy hrabia miał przed sobą trudne zadanie, gdyż były to obszary najbardziej narażone na najazdy groźnych muzułmańskich sąsiadów z powodu braku posiadania jakichkolwiek granic naturalnych. Baldwin rozpoczął swe panowanie od obsadzenia położonych najbardziej na zewnątrz twierdz i miast silnymi garnizonami. Doskwierał mu jednak brak zaufanych ludzi, ponieważ do Edessy, położonej najdalej na wschód, przybywało i osiedlało się najmniej przybyszów z Europy. W tej sytuacji, jako że wśród poddanych hrabstwa przeważała autochtoniczna ludność ormiańska, która wyznając chrześcijaństwo i darząc nieufnością zarówno Turków, jak i Greków, była dla łacinników naturalnym sprzymierzeńcem, Baldwin rozpoczął politykę zmierzającą do utrzymywania z nią jak najlepszych stosunków. W 1101 roku poślubił Ormiankę Morfię, córkę Gabriela, będącego władcą Meliteny, niezależnego państwa armeńskiego sąsiadującego z Hrabstwem Edessy. Żyjąc w dobrych relacjach z ormiańskimi poddanymi, rozpoczął długą edessańską tradycję polegającą na obsadzaniu Ormianami większości ważnych stanowisk w państwie, a także masowym wcielaniu ich do wojska, co praktykowali również jego następcy. Choć faworyzował Kościół katolicki, zdołał zyskać poparcie Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego, którego członkami były wszystkie ważne osobistości ormiańskie. Okazywał też życzliwość jakobitom z Syryjskiego Kościoła OrtodoksyjnegoWilhelm z Tyru, X, 24, s. 437-438; Mateusz z Edessy, CCXXV, s. 296..
Dwoma najważniejszymi wasalami hrabiego Edessy byli panowie Turbesselu i Sarudżu, dysponujący znacznymi siłami, których Baldwin traktował niemalże jako równoprawnych sojuszników.
Poważnym problemem był dla Baldwina ciągły brak środków finansowych, a w przeciwieństwie do Antiochii Hrabstwo Edessy było państwem niezamożnym, nie czerpiącym wielkich dochodów z handlu. Znany jest przypadek, gdy w celu zdobycia pieniędzy Baldwin oszukał swego teścia, Gabriela z Meliteny. Skontaktował się z nim i zwierzył mu się, iż pożyczył od swych rycerzy ogromną kwotę trzydziestu tysięcy bizantów z zastrzeżeniem, że w razie niewypłacalności zgoli brodę (cała historia była nieprawdziwa). U Greków i Ormian panował tymczasem powszechny zwyczaj noszenia wśród mężczyzn bujnego zarostu. W obawie, że zięć bez brody narazi go na kompromitację, Gabriel czym prędzej przekazał Baldwinowi pełną sumę na spłatę długu, nakazując mu jednakże przysiąc, iż nigdy więcej nie zastawi swojej brodyCałą historię opowiada: Wilhelm z Tyru, XI, 11, s. 469-472..
Przychylna polityka wobec ludności ormiańskiej uległa diametralnej zmianie jesienią 1108 roku, gdy na wieść o przegranej przez Baldwina bitwie pod Manbidżem w Edessie zapanowała panika, podsycana plotkami o rzekomej śmierci hrabiego. W kościele św. Jana zebrał się wówczas wiec, na którym ormiańscy dostojnicy zawiązali rząd tymczasowy. Kiedy krótko później do miasta powrócił Baldwin, podejrzewając spisek mający na celu uzyskanie przez lokalnych Ormian niepodległości, wszystkich członków nowego rządu wtrącił do więzień, niektórym każąc wyłupić oczy. Biskup ormiański uszedł bez szwanku tylko dzięki wysokiej grzywnie, jaką zapłacił hrabiemu. Po tych wydarzeniach Baldwin rozpoczął cały proces represji wobec Ormian mieszkających w Hrabstwie Edessy, wielu z nich przesiedlającMateusz z Edessy, CXCIV, s. 267-268.. Taki sposób prowadzenia polityki spotkał się również z próbami buntu, jak na przykład w roku 1112, kiedy zdemaskowano spisek zawiązany przez Ormian, mający na celu wydanie Edessy muzułmanomIbid., CCVIII, s. 280., bądź w 1113, gdy ponowna próba spisku z udziałem Ormian zakończyła się karnym wysiedleniem ich w rejony Samosaty (choć w 1114 roku Baldwin pozwolił im powrócić do Edessy)Ibid., CCXII, s. 282-284..
Bardzo poważne straty przyniósł najazd muzułmanów w 1110 roku, w wyniku którego wszystkie ziemie po wschodniej stronie Eufratu zostały doszczętnie spustoszone. Mając świadomość, iż terytoriów tych niezwykle trudno jest skutecznie bronić przed zakusami sąsiadów, Baldwin podjął wówczas ważną decyzję o przesiedleniu całej tamtejszej ludności chrześcijańskiej na zachodnią stronę Eufratu, na wschodzie pozostawiając jedynie silnie obsadzone garnizony dwóch głównych miast – Edessy i Sarudżu – a także kilku mniejszych zamków. Wieśniacy mający przenieść się do niezagrożonych terenów zgromadzili się w wyznaczonym punkcie, skąd miano ich zabrać przez rzekę za pomocą przygotowanych wcześniej promów. Jednakże na skutek opóźnień, a także przecieków informacji o całym przedsięwzięciu do Turków, nad Eufrat zdążył przybyć atabeg Mosulu Maudud ze swoimi wojskami, który uderzył na bezbronną rzeszę cywilów, wyrzynając wszystkich niemal co do jednego. To wydarzenie ogromnie osłabiło fundamenty łacińskiego panowania w Osroene i wokół Edessy. Od tego momentu chrześcijanie trzymali te tereny w swym posiadaniu wyłącznie dzięki licznym garnizonom rozlokowanym na wschód od EufratuIbid., CCLV, s. 273; Wilhelm z Tyru, XI, 7, s. 464; Ibn al-Kalanisi, s. 103-104..
Zimą 1112 roku doszło do konfliktu między Baldwinem a jego najważniejszym wasalem, panem Turbesselu Joscelinem z Courtenay. Przyczyny waśni są nieznane, choć mogło dojść do niej z zazdrości hrabiego, którego domena, położona na wschód od Eufratu i całkowicie spustoszona, cierpiała na ciągły brak pieniędzy, w przeciwieństwie do Turbesselu, który dzięki dobremu umiejscowieniu czerpał znaczne korzyści z handlu oraz nie był narażony na tak częste ataki sąsiadów. Pod oficjalnym pretekstem zaniedbań względem seniora, Baldwin zmusił Joscelina do opuszczenia Hrabstwa Edessy. Niedoszły władca Turbesselu w następnym roku udał się do Palestyny, gdzie otrzymał od króla Jerozolimy księstwo GalileiWilhelm z Tyru, XI, 22, s. 489-492..
Wojny z sąsiadami thumb|250px|Tankred z Hauteville, bratanek Boemunda I, sprawujący rządy regencyjne w Księstwie Antiochii wielokrotnie popadał w konflikt z Baldwinem, ówczesnym hrabią Edessy.
Na początku swego panowania, w 1101 roku Baldwin musiał odeprzeć inwazję Artukidów z Mardinu. Sukman Ibn Artuk, dawny władca Sarudżu, odebranego mu przez Baldwina I z Boulogne, postanowił odzyskać swoje dawne ziemie i wyruszył wraz z armią, by je odbić. Miastem tym zarządzał obecnie wasal hrabiego Edessy, Fulko z Chartres. Doszło do oblężenia Sarudżu przez Turków. Baldwin natychmiast pospieszył z nielicznymi siłami, jakie zdążył zebrać w tak krótkim czasie, na odsiecz Fulkowi, lecz przegrał bitwę z Sukmanem, w wyniku której Fulko poległ, a Sarudż został zajęty przez muzułmanów. Cytadela miejska nadal jednak skutecznie się broniła, dowodzona przez łacińskiego arcybiskupa Edessy Benedykta. Baldwin, który szczęśliwie uszedł z bitwy z życiem, pospieszył do Antiochii, gdzie zwerbował wojska najemne. Następnie powrócił pod Sarudż i ponownie wydał Sukmanowi bitwę, którą tym razem zwyciężył, wypierając Turków ze swoich ziem. Dzięki temu zwycięstwu Baldwin zdołał zachować integralność terytorialną niedawno powstałego Hrabstwa Edessy, co stanowiło krok milowy na drodze do umocnienia pozycji tego państwaMateusz z Edessy, CLXVIII, s. 232-233; Ibn al-Kalanisi, s. 50-51..
Po tym, jak w 1102 roku zmarł ważny wódz turecki Kurbugha, na ziemiach podległej mu dotychczas Al-Dżaziry rozgorzały wśród muzułmanów walki o przejęcie po nim schedy. W 1103 wywiązała się wojna pomiędzy sułtanem seldżuckim Barkijarukiem a jego braćmi Sandżarem i Mohammadem Taparem. Wykorzystując ten konflikt między politycznymi przeciwnikami, Baldwin przeprowadził całą serię najazdów na Al-Dżazirę i panującą nad tymi terenami strategiczną twierdzę Harran, której zdobycie stało się dla hrabiego Edessy priorytetemCahen, s. 236-237..