Kazimierz Biskupi (do 1922 KazimierzDziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. 1922, nr 5, poz. 154) – wieś (dawniej miasto) w Polsce, położona w województwie wielkopolskim, w powiecie konińskim, siedziba gminy Kazimierz Biskupi nad Strugą BiskupiąPiotr Maluśkiewicz, Województwo konińskie : szkic monograficzny, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawn. Nauk, 1983, s. 172-177, ISBN 83-01-00534-3, OCLC 11783554Praca zbiorowa pod redakcją Zbigniewa Chodyły, Dzieje Kazimierza Biskupiego, wyd. 2, Konin: Wydawnictwo „Aspeks”, 2001, s. 5, 27-28, 31, 33, 45, 59, 67, 75, 79-84, 86-88, 90-92, 100-101,103, 111-112, 115, 119, 121-124, 125-127,131, 147-148, 154-157, 158-159, 162-165, 168, 172, 176, 178, 180,182, 184-185, 188-190, 193-198, 199-203, 206, 209-214, 216, 218, 220-227, 229-234, 235-240, 241-246, 247-256, 257-272, 273-284, 285-290, 291-298, ISBN 83-88349-03-01.
Kazimierz uzyskał lokację miejską w 1287, a prawa miejskie utracił w 1870Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 38-39.. Z dniem 1 stycznia 2027 roku Kazimierz Biskupi uzyska status miasta, odzyskując go po 156 latach. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa konińskiego.
Nazwa miejscowości Pierwszy człon nazwy wsi pochodzi od księcia Kazimierza Sprawiedliwego, który ufundował w niej pierwszy romański kościół, drugi wiąże się z rządami biskupów lubuskich, do których należało miasto. Według dokumentów historycznych miejscowość w XIII wieku zapisywana była jako Kazimir, Kazimierz, Kasimir, Casimir, w XIV wieku Kazimir, w XV wieku Kazimirz, Kazimierze, w XVI wieku Kazymyerz, Kazimiersz, Kazimierz, w XVII wieku Kazmierz, Kazimierz, w XIX wieku Kazmierz, Kazimierz, od 1921 Kazimierz Biskupi. W 1882 roku opisywana była jako osada, wcześniej jako miasteczko.
Historia Czasy najdawniejsze i średniowiecze Prawdopodobnie miejscowość została założona w 1. połowie XII wiekuRóżański Artur, Jednoprzestrzenne kościoły romańskie z terenu Wielkopolski, s. 240.. Wcześniej tereny Kazimierza Biskupiego były zamieszkiwane przez ludność wywodzącą się z kultury łużyckiej (wskazuje na to m.in. znaleziony w latach 50, na lokalnym cmentarzysku, gliniany czerpak). Biskupi lubuscy od około 1180 roku byli właścicielami Kazimierza, co potwierdził w 1237 roku Henryk Brodaty. W późniejszych latach miasto było własnością szlachecką.
W nocy z 10 na 11 listopada 1003 roku w okolicach Kazimierza Biskupiego, w wyniku napadu rabunkowego, zostało zamordowanych Pięciu Braci MęczennikówPraca zbiorowa, Legenda Białych Braci, Kraków 2009, wyd. Biały Kruk, s. 8-9, ISBN 978-83-7553-054-4.
W 1287 biskup lubuski Konrad otrzymał od Przemysła II przywilej zezwalający na lokację w Kazimierzu miastaZbyszko Górczak: Najstarsze lokacje miejskie w Wielkopolsce (do 1314), Poznań 2002, s. 109..
W 1370 roku Kazimierz III Wielki zezwolił biskupowi lubuskiemu – Piotrowi, na urządzanie cotygodniowych targów w Kazimierzu.
W 1405 roku w mieście funkcjonowały trzy młyny.
W czasie wojny trzynastoletniej Kazimierz wystawił 3 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi w zamku w MalborkuKodex dyplomatyczny Wielkiej Polski; Codex diplomaticus Majoris Poloniae zawierający bulle papieżów, nadania książąt, przywileje miast, klasztorów i wsi, wraz z innemi podobnéj treści dyplomatami, tyczącemi się historyi téj prowincyi od roku 1136 do roku 1597; zebrany z materyałow przez Kaźmierza Raczyńskiego byłego Generała W. Polskiego i Marszałka nadwornego koronnego przysposobionych; wydany przez Edwarda Raczyńskiego, Poznań 1840, s. 181..
W XV wieku w części miasta zwanej "Starostwo" wzniesiono dwór na kopcu z wałem ziemnym, fosą i palisadą, który był zamieszkiwany przez zarządców i późniejszych dzierżawców ("starostów") klucza wielkopolskich dóbr biskupów lubuskich (od około 1237 do 1504 roku Kazimierz stanowił centrum tego klucza). W XVI wieku dwór został przebudowany, a w 1690 roku rozebrany. Materiał budowlany z tego budynku przeznaczono na wzniesienie muru wokół cmentarza klasztornego.
W średniowieczu przez Kazimierz przechodził szlak handlowy, łączący Dolny Śląsk i Kalisz z grodami kujawskimi, a dalej na północy z Gdańskiem. Szlak ten miał bardzo starą tradycję. Prowadził on śladami dawnego szlaku bursztynowego.
Nowożytność W 1579 roku w Kazimierzu pracowało 12 rzemieślników, 2 rybaków, 5 szynkarzy i 2 przekupniów soli.
Od XVI do XVIII wieku miasto posiadało drewniany ratusz, który spłonął w 1729 roku. Prawdopodobnie nie został już nigdy później odbudowany.
Przed 1592 rokiem założono przy ówczesnym Kazimierzu drugie miasto, zwane Nowym Miastem (Nowym Miasteczkiem) lub Krystynowem (Chrystynowem). Swoją egzystencję, jako samodzielny pod względem ustrojowym, organizm miejski, Krystynowo zakończyło po 1682 lub w 1729 roku, ponieważ taryfa podatku pogłównego z 1717 roku nie notuje z niego żadnego dochodu. Z kolei z Kroniki Bernardyńskiej wynika, że po pożarze z 1729 roku Krystynowo nie zostało odbudowane. Formalna likwidacja odrębności ustrojowej tego miasta mogła zostać dokonana w 1798 roku, kiedy to Prusacy przeprowadzili na ziemiach II zaboru zorganizowaną unifikację starych i nowych miast.
W 1598 roku powstało, przy kościele klasztornym, Bractwo św. Anny. Niedługo później założono także Bractwo Żywego Różańca. W kolejnych dekadach powstały: Bractwo Najświętszej Panny Marii (1689) oraz Bractwo Pięciu Braci Męczenników (1724).
Od XVI do XVIII stulecia w Kazimierzu wybuchały częste epidemie i pożary, dotkliwie dające się we znaki mieszkańcom. Zarazy nawiedziły miasto w 1552, 1595, 1606, 1624–1625 (kilkaset ofiar, wśród których znalazł się prawie 90-letni proboszcz Łukasz), 1630–1632, 1656, 1664, 1710 (epidemia objęła wówczas tylko klasztor) i w 1712.
Na krótko przed 1608 rokiem spalił się kościół farny i prawdopodobnie również część domów przy Rynku. W 1613 roku pożar strawił zabudowania plebańskie i mieszkalne dla wikariuszy oraz prawdopodobnie naruszył też farę. Dwa lata później, w 1615 roku, wybuchł wielki pożar, który strawił 31 domów. W 1655 roku miasto zostało niemal doszczętnie zniszczone przez Szwedów. W 1689 roku zgorzały doszczętnie 24 domy oraz żydowska bożnica. 14 kwietnia 1697 roku spłonęły 4 domy. 15 marca 1705 roku zgorzało 20 gospodarstw wraz z oborami i chlewami oraz plebania.
W 1707 w Kazimierzu Biskupim z rozkazu króla Szwecji Karola XII wykonano karę śmierci przez łamanie kołem na inflanckim generale Janie Reinholdzie von Patkul. Egzekucję upamiętniał postawiony w miejscu egzekucji głaz "Patkul", przeniesiony w późniejszym czasie, dzięki kazimierskiemu społecznikowi - Romanowi Gałązce, na kazimierski Rynek. W miejscu stracenia wzniesiono również figurę św. Jana Nepomucena. W 1707 roku wojska szwedzkie zniszczyły, w dość dużym stopniu, kazimierską farę oraz 13 domów mieszczan.
W 1727 roku pożar strawił miejską synagogę. Niedługo potem, bo 30 maja 1729 roku, ogień zniszczył 30 domów mieszkalnych i gospodarskich, świątynię oraz zabudowania proboszczowskie. 23 kwietnia 1736 roku spaliły się 3 domy wraz z zabudowaniami gospodarskimi. 7 kwietnia 1766 roku pożar strawił 13 domów, oberżę, stodoły oraz 3 spichlerze.
Reformacja nie miała wśród ludności miasta znaczniejszego wpływu, gdyż do początków XVIII wieku nie było w miasteczku większego skupiska ani ludności protestanckiej, ani niemieckiej. W latach 1793–1794 żyło zaledwie 28 luteran (około 5 rodzin). Liczniejszą grupę wyznaniową i narodowościową od protestantów stanowili Żydzi, osiedlający się w Kazimierzu prawdopodobnie już od czasów średniowiecza. Społeczność żydowska wzrosła dopiero w drugiej połowie XVI wieku, wskutek migracji do Polski Żydów aszkenazyjskich, uchodzących przed prześladowaniami religijnymi z krajów Europy Zachodniej. W 1762 roku sąd ziemski kaliski nakazał społeczności żydowskiej opuścić Kazimierz, a synagogę golińską, do której należała ta wspólnota, ukarał grzywną 2000 tynfów. Wyrok zapadł w następstwie kradzieży, do której dopuściło się kilku Żydów ograbiając w 1758 roku lokalny kościół parafialny z kielichów, monstrancji i innych posrebrzanych sprzętów. Pomimo tego wyroku w późniejszych latach Kazimierz nadal zamieszkiwała mała wspólnota żydowska. W latach 1791–1794 liczyła 62 osoby. W kolejnych dekadach liczba Żydów w Kazimierzu zmniejszała się. W 1909 roku było już tylko 31 osób ze społeczności żydowskiej. Ponoć w 1902 roku miał jeszcze istnieć budynek synagogi. W tym samym roku liczba żydowskich krawców wynosiła 12.
Mieszkańcy Kazimierza, zarówno obywatele, jak i ludność nie mająca prawa miejskiego, nie byli w XVI i XVII oraz do lat 30. XVIII wieku obciążeni pańszczyzną, bądź też wymagano jej od nich w bardzo ograniczonym zakresie. Produkcja kazimierskiego folwarku opierała się bowiem na dobrowolnym najmie lub półprzymusowym komorników, ludzi luźnych i na pracy czeladzi dworskiej. Dopiero po 1730 roku właściciel dóbr kazimierskich – Adam Żychliński, narzucił kazimierzanom, pomimo niedawnego pożaru miasta, przymusowe robocizny. Najprawdopodobniej w ten sposób chciał zrekompensować sobie utratę dochodów wiejskich, spowodowaną kryzysem gospodarki folwarcznej oraz spadkiem wartości pieniądza.
W XVI–XVIII wieku większość kazimierskich rzemieślników skupiała się w cechach: sukienników, krawców, szewców, garncarzy czy zdunów.
W 1728 roku w mieście funkcjonował przytułek dla starców, a także, przynajmniej do połowy XVII wiek, istniała również łaźnia miejska i mykwa.
Po pierwszym rozbiorze Polski Kazimierz został, w ramach uzurpacji granicznej, włączony w marcu 1774 roku w granice Prus. Po nowej konwencji granicznej z 22 sierpnia 1776 roku miasto powróciło jednak do Rzeczypospolitej.
Od około 1783 roku zaczęto chować zmarłych przy kościele pw. św. Izaaka. Kazimierz w swojej historii, oprócz cmentarza rzymskokatolickiego, miał także dwa inne cmentarze, które do dnia dzisiejszego się nie zachowały. Były więc to: cmentarz luterański (znajdował się przy ulicy Opłotki; zlikwidowany przez Kopalnię Węgla Brunatnego Konin po 1963 roku) oraz żydowski (znajdujący się niegdyś we wschodniej części wsi).
Zabory W 1793 roku miasto ponownie znalazło się granicach Prus, w prowincji Prusy Południowe, departamencie poznańskim, powiecie pyzdrskim. Liczyło wówczas 516 mieszkańców, utrzymujących się z rzemiosła i rolnictwa. W 1794 roku było tu m.in. 30 sukienników oraz 6 szewców. W tym samym roku kazimierzanie odzyskali prawa do przywileju produkcji i sprzedaży alkoholu, który został im odebrany przez Adama Żychlińskiego w 1729 roku.
Pod koniec XVIII lub na początku XIX wieku rozebrano nienadającą się do naprawy piętnastowieczną kaplicę św. Benedykta, która była jedną z kilku kazimierskich kaplic związanych z kultem Pięciu Braci Męczenników. Oprócz niej na terenie obecnego Kazimierza istniała również kaplica św. Krystyna (XV-1729Marek Graniczny, Historia Kamedułów Bieniszewskich, Kazimierz Biskupi, 2016, s. 36, ISBN 978-83-946325-0-2 lub 1859).
W latach 1807–1815 wchodził w skład Księstwa Warszawskiego. Od 1815 roku znalazł się w granicach zaboru rosyjskiego. Kazimierz należał do 1842 roku do powiatu pyzdrskiego i obwodu konińskiego, a po 1842 do okręgu pyzdrskiego i powiatu konińskiego. Wchodził w skład województwa kaliskiego, a następnie guberni kaliskiej (1837–1845) i guberni warszawskiej (1845-1867). Od 1867 roku do końca epoki zaborów należał ponownie do guberni kaliskiej i powiatu słupeckiego.