Pilzno – miasto w województwie podkarpackim, w powiecie dębickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pilzno. Leży nad rzeką Wisłoką.
Miejscowość pierwotnie znajdowała się w rękach benedyktynów z Tyńca. W 1354 r. Kazimierz Wielki wydał dokument zezwalający na jej lokację miejską na prawie magdeburskim – stała się wówczas miastem królewskim, przeszła na własność monarchy. Pilzno znajdowało się na skrzyżowaniu szlaków handlowych, co znacząco wpłynęło na jego rozwój. Stało się istotnym w skali regionu ośrodkiem administracyjnym i gospodarczym, było jednym z większych miast średniowiecznego województwa sandomierskiego. Rozkwit miasta zahamowały m.in. najazdy, pożary, epidemie oraz ominięcie go przy budowie kolei żelaznej łączącej Wiedeń z Krakowem oraz Lwowem. Stopniowo utraciło swoje znaczenie na rzecz Tarnowa oraz Dębicy, od 1931 r. nie jest już siedzibą powiatu.
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 4994 mieszkańców, będąc 30. najludniejszym miastem w województwie.
Geografia Położenie Pilzno położone jest w zachodniej części województwa podkarpackiego, w powiecie dębickim, na terenie gminy miejsko-wiejskiej Pilzno. W jego najbliższej okolicy znajdują się miejscowości: Łęki Dolne, Lipiny, Parkosz, Mokrzec, Strzegocice, Słotowa, Zwiernik.
Pod względem podziału fizycznogeograficznego Polski, miasto to znajduje się na pograniczu Kotliny Sandomierskiej i Pogórza Środkowobeskidzkiego (Pogórza Karpackiego). Przez miejscowość przepływają potok Dulcza i rzeka Wisłoka. Krzyżują się tu droga krajowa nr 73 i droga krajowa nr 94.
Geologia Okolice Pilzna znajdują się na granicy jednostek tektonicznych: płaszczowiny śląskiej, płaszczowiny skolskiej oraz zapadliska przedkarpackiego. Na obszarze Karpat fliszowych dominują iłowce, mułowce, piaskowce i zlepieńce. Zapadlisko przedkarpackie budują z kolei mioceńskie iły i mułowce z przewarstwieniami piasków, miejscami piaskowców i margli.
W okolicy występują surowce mineralne: piaski, żwiry i pospółki (wykształcone w związku z ruchami nasuwnymi Karpat) oraz gliny i iły. Na głębokości 1500 m znajduje się sól kamienna, pozostałość morza, które w okresie tortonu wlało się w zapadlisko przedkarpackie.
Złoża kruszywa naturalnego w regionie eksploatowano na skalę przemysłową.
Ukształtowanie powierzchni W pobliżu miasta graniczą ze sobą cztery mezoregiony: Płaskowyż Tarnowski i Dolina Dolnej Wisłoki, wchodzące w skład Kotliny Sandomierskiej oraz Pogórze Ciężkowickie i Pogórze Strzyżowskie, będące częścią Pogórza Środkowobeskidzkiego.
Dolina Dolnej Wisłoki jest doliną o dwóch stopniach tarasowych: wyższym, piaszczystym z wydmami oraz niższym, zalewowym, z licznymi starorzeczami. W obrębie tego mezoregionu wykształciły się mady oraz gleby mułowo-glejowe. Płaskowyż Tarnowski charakteryzuje równe ukształtowanie terenu – jest to falista równina o wysokościach bezwzględnych rzędu 200–260 m n.p.m. Tworzą ją morskie osady miocenu, w których zalegają piaski i gliny. Dominują gleby bielicowe piaszczyste. Pogórza – Ciężkowickie oraz Strzyżowskie – stanowią falistą wyżynę, rozczłonkowaną dolinami potoków. W ich obrębie dominują utwory skalne płaszczowiny śląskiej, a część północna Pogórza Strzyżowskiego zbudowana jest z utworów płaszczowiny skolskiej. Wysokości bezwzględne wynoszą 320–440 m n.p.m., a pojedyncze wzniesienia (Brzanka, Liwocz, Chełm) osiągają wysokość powyżej 500 m n.p.m. W obrębie obydwu mezoregionów największą powierzchnię zajmują gleby brunatne.
Okolice Pilzna tworzą tzw. Kotlinę Pilźnieńską. Centrum miejscowości znajduje się na terenie Pogórza Ciężkowickiego, na wzgórzu ograniczonym z trzech stron dolinami Wisłoki, Dulczy i Dulczówki. Wysokość bezwzględna Rynku wynosi ok. 210 m n.p.m.
Wody Miasto w całości znajduje się w dorzeczu Wisłoki, która przepływa przez wschodnią część miasta. W Pilźnie do rzeki tej wpływa potok Dulcza, który meandrującym korytem płynie z zachodu na wschód, na północ od Rynku.
W Pilźnie znajdują się dwa punkty pomiarowo-kontrolne monitoringu jakości wód powierzchniowych – reprezentatywne dla Dulczy i Wisłoki. W 2021 r. stan ekologiczny wód Dulczy sklasyfikowano jako słaby, z kolei stan ekologiczny wód Wisłoki w Pilźnie został uznany za umiarkowany.
Niedaleko Pilzna, w miejscowości Mokrzec, na Wisłoce znajduje się tama, spiętrzająca wodę na wysokość ok. 2,5 m. W ten sposób na wyrobisku pożwirowym utworzony został Zalew Pilzno, zajmujący powierzchnię ok. 250 ha. Nie został on objęty przez granice miasta. Bezpośrednio na terenie Pilzna, w rejonie ul. Spółdzielczej, znajdują się 3 akweny o powierzchni przekraczającej 1 ha.
Klimat Na klimat Pilzna duży wpływ ma położenie na granicy dwóch dużych jednostek geomorfologicznych: Kotliny Sandomierskiej i Pogórza Środkowobeskidzkiego. Kotlinę Sandomierską cechuje umiarkowanie wilgotny klimat, średnia roczna temperatura powyżej 8 °C oraz długi okres wegetacyjny. Pogórze Środkowobeskidzkie charakteryzuje natomiast średnia temperatura wahająca się od 6 do 8 °C, większa wilgotność oraz roczna suma opadów rosnąca wraz ze wzrostem wysokości bezwzględnej: 700–850 mm.
Zgodnie z „Atlasem geograficznym województwa tarnowskiego”, klimat ówczesnego województwa tarnowskiego, w tym także Pilzna, cechowały średnie temperatury regionu wahające się od 3 °C w styczniu do 20 °C w lipcu i sierpniu; średnia roczna temperatura wyniosła 8 °C, długość okresu wegetacyjnego 215 dni, a roczna suma opadów – 750 mm. W regionie przeważają masy powietrza polarno-morskiego (62%) i polarno-kontynentalnego (30%).
Przyroda i ochrona środowiska Miasto w swoich granicach administracyjnych nie jest objęte przez żadne formy ochrony środowiska. Na północ od niego rozciąga się Jastrząbsko-Żdżarski Obszar Chronionego Krajobrazu, na którego terenie zachowały się zbiorowiska leśne będące pozostałościami Puszczy Sandomierskiej – połacie boru świeżego i lasy łęgowe. Obszar na południe od Pilzna z kolei znajduje się w granicach Obszaru Chronionego Krajobrazu Pogórza Ciężkowickiego – występują tu kompleksy grądowe, a w wyższych partiach także buczyna karpacka. W dolinach potoków rosną lasy łęgowe.
Toponimia Pochodzenie nazwy miasta jest niejasne. Kazimierz Rymut w swojej pracy pt. Nazwy miejscowe Polski podaje, że pochodzi ona od rdzenia „Płzu”, oznaczającego teren śliski, mokry – podobnie jak nazwa czeskiego Pilzna. Manfred Mayrhofer w słowniku Kurzgefasstes Etymologisches Wörterbuch des Altindischen wywodzi ją od staroindyjskiego „plzno”, mogącego oznaczać zamek lub, w szerszym znaczeniu, obronną ufortyfikowaną przestrzeń. Słownik języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego sugeruje z kolei, że może ona pochodzić ze słowa „pilśń”, oznaczającego rodzaj tkaniny.
Historia mały|Martin Waldseemüller, fragment mapy Małopolski z zaznaczonym Pilznem (Pilſna)
Pierwsze świadectwa pobytu człowieka w okolicy Pilzna pochodzą z końca paleolitu (ok. 8200 lat p.n.e.); znajdowano także ślady z neolitu, epoki brązu, okresu halsztackiego oraz okresu lateńskiego. We wczesnym średniowieczu na wzgórzu, w miejscu obecnego centrum miasta, istniał prawdopodobnie gród warowny, zależny od państwa Wiślan, który zniszczono przypuszczalnie w czasach panowania Bolesława Chrobrego.
Pierwszy raz Pilzno zostało wymienione w dokumentach legata papieskiego Idziego, zatwierdzających posiadłości opactwa benedyktynów w Tyńcu, w latach 1123–1125. Oprócz niego w dokumencie pojawiają się nazwy: Brzostek (jako Brestek), Klecie (jako Clececi), Dęborzyn (jako Doborin) oraz Vnochovichi (prawdopodobnie Januszkowice). W 1328 r. miejscowość przekształcono w osadę na prawie magdeburskim z wyznaczeniem Urusa jako sołtysa, a 3 października 1354 r. Kazimierz Wielki wydał dokument zezwalający na lokację miejską Pilzna na prawie magdeburskim – równocześnie miejscowość przeszła na własność króla (stała się miastem królewskim). Wójtem został pochodzący z ziemi sandomierskiej rycerz, Dobiesław. Wkrótce po lokacji wzniesiono nowy kościół parafialny pw. św. Jana Chrzciciela, a miasto, pierwotnie zamieszkiwane głównie przez Słowian z miejscowych plemion, doświadczyło napływu ludności czeskiej i niemieckiej. Ta druga (niemieckojęzyczna) dała później początek mniejszości etnicznej tzw. Głuchoniemców, co opisał m.in. Wincenty Pol.
Pilzno w średniowieczu należało początkowo do kasztelanii wojnickiej, a po zaniku podziału na kasztelanie w XIV w. stało się częścią ziemi sandomierskiej. Znajdowało się na skrzyżowaniu szlaków handlowych: z Krakowa na Ruś i z Krakowa na Węgry. Lokalizacja ta sprzyjała rozwojowi handlu i rzemiosła, miasto stało się znaczącym ośrodkiem administracyjnym i gospodarczym w woj. sandomierskim. Pod koniec XIV w. miejscowość stała się wspólnie z Tarnowem siedzibą powiatu sądowego, a w 1465 r. została ustanowiona także siedzibą powiatu skarbowego i administracyjnego – została także ośrodkiem starostwa niegrodowego z siedzibą starosty w Strzegocicach. W 1485 r. przystąpiono do budowy wodociągów w mieście.
Rozwój miasta hamowały pożary, które nawiedziły miasto przypuszczalnie pod koniec XIV w. oraz w latach 1472, 1536 i 1596, a także najazdy Tatarów i Węgrów, mające miejsce w latach 1241, 1255, 1259, 1266 i 1474 (przy czym najbardziej niszczycielski był ten z 1474 r., kiedy to wojska węgierskie pod dowództwem Tomasza Tarczaya doszczętnie spaliły miasto). Do jego ponownego rozkwitu doprowadziły przywileje wystawiane przez władców: Zygmunta II Augusta, Stefana Batorego i Zygmunta III Wazę. Miasto pozostawało ważnym ośrodkiem administracyjnym i gospodarczym, odbywały się tu sądy powiatowe oraz targi. Zgodnie z opracowaniem Alicji Orzechowskiej Nazwy miejscowe dawnego powiatu pilzneńskiego oraz prawobrzeżnej części dawnych powiatów sandomierskiego i wiślickiego, w XVI w. powiat pilźnieński obejmował m.in. Strzyżów, Ropczyce, Sędziszów Małopolski, Głogów Małopolski, Radomyśl Wielki, Mielec, Dąbrowę Tarnowską, Żabno, Tuchów, Tarnów i Dębicę.
Miejscowość zaczęła upadać w latach 40. XVII w., doprowadziło do tego wiele czynników: sytuacja polityczna, przymusowe opłaty wojenne, kontrybucje nakładane na miasto, wylewy Wisłoki oraz epidemia cholery. Pilzno zostało zniszczone przez wojska księcia siedmiogrodzkiego Jerzego II Rakoczego w 1657 r., a w XVIII w. nawiedzały je kolejne powodzie i epidemie. Problemem dla mieszkańców były także częste przemarsze wojsk. Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r. Pilzno znalazło się w granicach Królestwa Galicji i Lodomerii. W 1773 r. utworzono cyrkuł pilzneński obejmujący 10 powiatów, którego siedziba znajdowała się w rzeczywistości w Rzeszowie. Miasto stale traciło swoje znaczenie na rzecz Tarnowa (który po dwóch latach stał się siedzibą własnego cyrkułu) i Dębicy. Pomimo to, liczba mieszkańców systematycznie rosła, głównie dzięki zniesieniu zakazu osiedlania się Żydów. W 1846 r. miejscowość objęła swoim zasięgiem rabacja galicyjska.
Upadek miasta przyspieszyło ominięcie go przy budowie w latach 50. XIX w. galicyjskiej kolei im. Karola Ludwika, łączącej Lwów z Przemyślem, Tarnowem i Krakowem, który posiadał dalsze połączenie z Wiedniem. Karol Szczeklik w swojej monografii Pilzno i jego dzieje sugeruje, że mieszczanie pilźnieńscy mieli wysłać specjalną delegację, by przekonać władze, że miasto nie potrzebuje kolei – chociaż nie wiadomo, czy poprowadzenie jej przez Pilzno w ogóle rozważano, miejscowość nie pojawia się na wytyczonych planach trasy. W 1868 r., po wprowadzeniu nowego podziału administracyjnego, Pilzno ponownie stało się siedzibą powiatu. W czerwcu 1877 miasto nawiedził pożar, zniszczeniu uległa m.in. cała północna pierzeja Rynku. Planowano budowę kolei mającej łączyć miasto z Jasłem, przebiegającej przez Brzostek i Kołaczyce, jednak jej budowę przerwał wybuch I wojny światowej.
mały|Rynek w Pilźnie podczas I wojny światowej