SMS Von der Tann – niemiecki krążownik liniowy (według oryginalnej nomenklatury wielki krążownik, niem.: Großer Kreuzer) z okresu I wojny światowej, pierwszy okręt tej klasy w Kaiserliche Marine.
Skonstruowany w odpowiedzi na budowę w stoczniach brytyjskich trzech jednostek typu Invincible, był od nich nieco słabiej uzbrojony, dysponował za to znacznie lepszym opancerzeniem i większą prędkością maksymalną. Zwodowany w 1909 roku, rok później wszedł w skład cesarskiej floty. Podczas działań wojennych uczestniczył w większości akcji Hochseeflotte na Morzu Północnym, przez krótki czas operował również na Bałtyku. Największym starciem z jego udziałem była bitwa jutlandzka 31 maja i 1 czerwca 1916 roku. Już w jej pierwszych minutach artylerzyści „Von der Tanna” odnieśli olbrzymi sukces, zatapiając po krótkim pojedynku brytyjski krążownik liniowy „Indefatigable”.
W listopadzie 1918 roku, na mocy rozejmu w Compiègne, „Von der Tann” został wraz z większością okrętów Hochseeflotte internowany w Scapa Flow. 21 czerwca 1919 roku jego załoga dokonała samozatopienia dla uniknięcia przejęcia jednostki przez zwycięskich aliantów. Wrak wydobyto w 1930 roku i w następnych latach złomowano w Rosyth.
Projektowanie i budowa W 1906 roku nastąpił znaczący przełom w budownictwie okrętów wojennych: do służby w Royal Navy wszedł nowatorski pancernik „Dreadnought”. W tym samym roku z inicjatywy pierwszego lorda morskiego brytyjskiej Admiralicji, admirała Johna Fishera, położono stępki pod pierwsze trzy jednostki nowej klasy okrętów: krążowników liniowych (do końca 1912 roku klasyfikowanych oficjalnie jako wielkie krążowniki pancerne), łączących silne uzbrojenie z dużą prędkością maksymalną, kosztem znacznego osłabienia pancerza. Budowę i charakterystyki krążowników liniowych typu Invincible otoczono ścisłą tajemnicą, dlatego fakt ich znacznej przewagi nad wcześniejszymi krążownikami pancernymi poznano w pełni dopiero po ich wejściu do służby w 1908 roku. Dla dowództwa Kaiserliche Marine jasnym się stało, że budowany od 1907 roku „Blücher”, uzbrojony w działa kal. 210 mm, nie jest równorzędnym przeciwnikiem dla nowych brytyjskich okrętów. Dlatego postanowiło ono jak najszybciej pozyskać podobny do brytyjskich okręt. Plany te zyskały poparcie admirała Alfreda von Tirpitza. Projekt nowej jednostki został opracowany pomiędzy sierpniem 1906 a czerwcem 1907 roku w departamencie konstrukcyjnym (Konstruktiondepartement) niemieckiego ministerstwa marynarki, dowodzonym przez wiceadmirała Rudolfa von Eickstedta, pod kierunkiem Marine-Oberbauarta Konowa.
Niemiecka koncepcja użycia okrętów nowej klasy była odmienna od brytyjskiej. Zakładała ona głównie działania na ograniczonym akwenie Morza Północnego, w niewielkiej odległości od baz własnych i potencjalnego przeciwnika. Większą uwagę postanowiono zwrócić na odporność okrętu, wyrażoną grubością pancerza i dobrze rozplanowanym podziałem wewnętrznym kadłuba, mniejszą wagę przywiązywano do wysokiej prędkości maksymalnej. W efekcie powstały okręt był bardziej zbliżony konstrukcyjnie do szybkiego pancernika, niż swych brytyjskich odpowiedników.
Zamówienie na budowę, finansowaną z budżetu na lata 1907–1908 złożono 26 września 1907 roku w stoczni koncernu Blohm & Voss w Hamburgu. Stępkę pod krążownik nazwany tymczasowo „F” (numer budowy 198) położono, według różnych źródeł, 21 lub 25 marca 1908 roku. Podobnie jak budowane wcześniej niemieckie krążowniki pancerne, był on formalnie klasyfikowany jako wielki krążownik (Großer Kreuzer). Pozwalało to, pomimo charakterystyk okrętu zbliżonych do klasycznych drednotów, na uniknięcie politycznych oskarżeń o kontynuowanie wyścigu zbrojeń morskich z Royal Navy w obliczu ograniczeń budżetowych. Jednak równocześnie ograniczenia te miały spory wpływ na ostateczną konstrukcję krążownika. Przede wszystkim wymusiły wybór mniejszego kalibru dział artylerii głównej: 280 mm zamiast planowanych początkowo 305 lub 343 mm. Kadłub krążownika „F” zwodowano 20 marca 1909 roku, nadając mu imię „Von der Tann”, na cześć Ludwiga von der Tanna, bawarskiego generała, dowódcy korpusu ochotniczego w wojnie o Szlezwik w latach 1848−1851. Aktu nadania imienia dokonał bratanek patrona. Ostatecznie gotowy okręt został przejęty przez Kaiserliche Marine 1 września 1910 roku i rozpoczął . Koszt budowy wyniósł nieco ponad 36,5 miliona marek w złocie. „Von der Tann” był pierwszym dużym niemieckim okrętem wojennym wyposażonym w napęd turbinowy.
Opis konstrukcji Charakterystyka ogólna thumb|Uproszczone rzuty boczny i górny krążownika liniowego „Von der Tann” z Brassey's Naval Annual 1913 Konstrukcja kadłuba nowego niemieckiego krążownika liniowego oparta była na mieszanym, wzdłużno-poprzecznym układzie wiązań i podzielona grodziami na 15 przedziałów wodoszczelnych. Podwójne dno obejmowało 75% długości okrętu. „Von der Tann” miał długość całkowitą 171,7 m (171,5 m między pionami oraz na konstrukcyjnej linii wodnej) i szerokość maksymalną 26,6 m (27,17 m z wytykami sieci przeciwtorpedowych). Projektowana wyporność konstrukcyjna miała wynosić 19 370 ton, pełna zaś 21 300 ton metrycznych (część źródeł podaje nieco odmienne wartości wyporności okrętu). Zanurzenie przy pełnym obciążeniu wynosiło 8,91 m na dziobie i 9,17 m na rufie okrętu, wysokość burty na śródokręciu 13,28 m (8,1 m ponad konstrukcyjną linią wodną przy wyporności normalnej). Wyższy o jeden poziom pokład dziobowy ciągnął się do przedniego masztu. Przy projektowaniu planowano wyposażyć jednostkę w maszty ażurowe, zbliżone do stosowanych na okrętach amerykańskich, jednak ostatecznie zdecydowano się na tradycyjne maszty palowe. Krążownik został wyposażony w zbiorniki przeciwprzechyłowe systemu Frahma, które jednak z uwagi na ich niską efektywność nie były używane, a ich przestrzeń wykorzystywano jako dodatkowy bunkier na 200 ton węgla.
Załoga „Von der Tanna” w okresie przed wybuchem wojny liczyła 41 oficerów oraz 882 podoficerów i marynarzy, w przypadku pełnienia funkcji jednostki flagowej wzrastała do 998 osób, a podczas bitwy jutlandzkiej wynosiła 1174 oficerów, podoficerów i marynarzy. Pomieszczenia załogi były podzielone: kabiny oficerskie znajdowały się w nadbudówce dziobowej, pozostała część załogi zajmowała wieloosobowe kajuty na rufie. Ten układ był nietypowy dla niemieckich okrętów tej wielkości i powtarzał schemat brytyjski, zastosowany np. na pancerniku „Dreadnought”. Okręt dysponował zestawem 10 łodzi ratunkowych i roboczych różnej wielkości.
Urządzenia napędowe Napęd krążownika stanowiły dwa zespoły turbin parowych systemu , każdy składający się z turbiny wysokiego i niskiego ciśnienia, turbiny marszowej oraz turbiny biegu wstecznego, o łącznej projektowanej mocy na wałach wynoszącej 42 000 KM, rozmieszczone w trzech pomieszczeniach maszynowni. Napędzały one za pośrednictwem wałów napędowych cztery śruby o średnicy 3,6 m, przy czym oba wały jednej burty były napędzane przez ten sam zespół, wał wewnętrzny przez turbinę niskiego, zewnętrzny wysokiego ciśnienia. „Von der Tann” był pierwszym dużym niemieckim okrętem, napędzanym turbinami parowymi oraz pierwszym, na którym zastosowano czterośrubowy układ napędowy. Turbiny, których produkcja była jeszcze wówczas nowością dla niemieckiego przemysłu, sprawiały pewne kłopoty eksploatacyjne: ich łopatki miały tendencję do urywania się, co powodowało uszkodzenia konstrukcji i konieczność częstych pobytów w stoczni remontowej.
Parę do turbin dostarczało 18 kotłów typu Schulz- o ciśnieniu roboczym 16 atmosfer, opalanych węglem, rozmieszczonych w dziesięciu kotłowniach. W porównaniu z kotłami instalowanymi równolegle na jednostkach brytyjskich, odznaczały się one lepszymi własnościami pracy z przeforsowaniem. Pod koniec 1916 roku w paleniskach zainstalowano dodatkowo system rozpylaczy paliwa płynnego, co ułatwiało rozpalanie ognia i przyspieszało osiąganie przez okręt gotowości bojowej. Normalny zapas węgla wynosił 1000 ton, maksymalny 2600 ton, co pozwalało przepłynąć 4400 mil morskich przy prędkości ekonomicznej 14 węzłów. Po montażu wtryskiwaczy zapas paliwa powiększył się o 200 ton ropy.
Projektowana prędkość maksymalna, wynosząca 24,8 węzła (według innego źródła 24,75 węzła przy mocy nominalnej 43 600 KM), została znacznie przekroczona podczas prób morskich. Z przeforsowaniem maszynowni, przy mocy wynoszącej 79 007 KM i 324 obrotach śrub na minutę, „Von der Tann” osiągnął 27,4 węzła. Krążownik posiadał dwa równoległe stery (odróżniało go to od wszystkich później zbudowanych niemieckich krążowników liniowych, mających stery w układzie tandem, jeden za drugim), nadające mu dobrą manewrowość przy małych prędkościach, przy płynięciu z dużą prędkością powodujące jednak znaczne (do 60%) zwalnianie jednostki przy pełnym wychyleniu na burtę.
Okręt był zasilany w energię elektryczną o napięciu 225V przez sześć turbogeneratorów parowych o łącznej mocy 1200 kW.
Uzbrojenie Podstawowe uzbrojenie artyleryjskie „Von der Tanna” stanowiło osiem dział 28 cm SK L/45, kalibru 280 mm, i długości lufy równej 45 kalibrom, umieszczonych w czterech opancerzonych wieżach: jednej na dziobie, jednej na rufie i dwóch diagonalnie na śródokręciu, z teoretyczną możliwością strzelania na przeciwległą burtę w zakresie 125° (powodowało to jednak ryzyko uszkodzeń pokładu i wyposażenia od podmuchu dział). Zapas amunicji wynosił 165 jednostek na wieżę, łącznie 660 sztuk. Użyte działa o długości lufy 45 kalibrów były identyczne z zastosowanymi na drednotach typu Nassau, z elektrycznym mechanizmem obrotu wieży i hydraulicznym podniesienia dział. Minimalny kąt podniesienia wynosił -8°, maksymalny 20°, co pozwalało uzyskać donośność rzędu 18 900 m. Pocisk przeciwpancerny o masie 302 kg był wystrzeliwany z prędkością początkową 875 m/s. Szybkostrzelność sięgała maksymalnie trzech wystrzałów na minutę. Osie luf dział wieży dziobowej znajdowały się 9,9 m ponad konstrukcyjną linią wodną, dla pozostałych wież wysokość ta wynosiła 7,7 m. Centralne przyrządy kierowania ogniem dla artylerii głównego i średniego kalibru, opierające się na danych pozyskiwanych z dalmierzy produkcji Zeissa, zostały zainstalowane na okręcie w 1915 roku.
Artyleria średniego kalibru składała się z dziesięciu dział 15 cm SK L/45, kalibru 150 mm i długości lufy równej 45 kalibrom, umieszczonych w kazamatach na burtach okrętu, na śródokręciu z zapasem amunicji po 150 jednostek na lufę. Mogły one wystrzeliwać pociski przeciwpancerne i burzące o masie 45,3 kg na odległość 13 500 m. Dla zwalczania zagrożenia ze strony niszczycieli i torpedowców krążownik otrzymał początkowo 16 dział 8,8 cm SK L/45, kalibru 88 mm, o szybkostrzelności 15 strzałów na minutę i donośności 9 kg pocisku wynoszącej 10 694 m, z łącznym zapasem 3200 jednostek amunicji. Umieszczono je po cztery w kazamatach na dziobie i rufie, cztery w kazamatach nadbudówki dziobowej i cztery na dachu nadbudówki rufowej. Były one w trakcie służby sukcesywnie demontowane i zastępowane uzbrojeniem przeciwlotniczym.
„Von der Tann” posiadał również cztery podwodne wyrzutnie torpedowe kalibru 450 mm (niektóre źródła podają kaliber 500 mm), z zapasem 11 torped. Znajdowały się one po jednej na dziobie, rufie (po lewej stronie urządzenia sterowego) i na obydwu burtach, prostopadle do osi podłużnej kadłuba. Był to klasyczny dla niemieckich krążowników liniowych układ, stosowany później na wszystkich jednostkach tej klasy. Stosowane torpedy miały głowicę bojową o masie 110 kg i zasięg 2000 m przy prędkości 32 węzłów lub 1500 m przy 36 węzłach.
Opancerzenie