thumb|250px|Lech i Czech thumb|250px|Lech i Biały Orzeł, dzieło autorstwa Walerego Eljasza-Radzikowskiego

Lech, Czech i Rus – legenda o trzech braciach: Lechu, Czechu i Rusie, którzy osiedli na zachodzie, południu oraz wschodzie i dali początek oddzielnym krajom zachodniosłowiańskim: Polsce, Czechom i wschodniosłowiańskiej Rusi.

Dzisiaj symbolizują one braterstwo Słowian zachodnich i wschodnich, lecz również służyć miały pośrednio swoistej teorii o czeskiej praojczyźnie Słowian zamieszkujących Europę ŚrodkowąKazimierz Tymieniecki, Czesław Łuczak, [w:] Europa, Słowiańszczyzna, Polska. 1970. s. 296..

Historia Legendę zanotowała Kronika wielkopolska, powstała w II połowie XIII wiekuBrygida Kurbisówna, Studia nad Kroniką wielkopolską, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Poznań 1952., najprawdopodobniej przed rokiem 1296. Według jej anonimowego autora bracia pochodzili z Panonii, skąd wyruszyli na północ, gdzie założyli państwa nazwane ich imionamiAdam Fałowski, Bogdan Sendero, Biesiada słowiańska, Universitas, Kraków 1992, s. 40.Kultura polski średniowiecznej XIV-XV w. pod red. B. Geremka, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 1997, s. 651..

Gdy zaś (Lech) ze swoim potomstwem wędrował przez rozległe lasy, gdzie teraz istnieje królestwo polskie, przybywszy wreszcie do pewnego uroczego miejsca, gdzie były bardzo żyzne pola, wielka obfitość ryb i dzikiego zwierza, tamże rozbił swe namioty. A pragnąc tam zbudować pierwsze mieszkanie, aby zapewnić schronienie sobie i swoim rzekł „Zbudujmy gniazdo”! Stąd i owa miejscowość aż do dzisiaj zwie się Gniezno, to jest „budowanie gniazda”Kronika wielkopolska, wstęp i tłum. K. Abgarowicz, Warszawa 1965..

Legenda wspomniana została także w XIV-wiecznej Kronice Dalimila, spisanej w języku czeskim. Zawarł ją również w XV wieku Jan Długosz w Kronikach Królestwa Polskiego.

Wersje legendy Kronika wielkopolska opisuje trzech braci: Lecha, Czecha i Rusa, którzy zakładają trzy słowiańskie narody: Lechitów/Polaków, Czechów oraz Rusów/Rusinów„Kronika wielkopolska”, UNIVERSITAS Poznań 2010, .. Czeska Kronika Dalimila opisuje dwóch braci: Lecha i CzechaKronika Dalimila w LitDok Europa Środkowo-Wschodnia / Instytut Herdera w Marburgu..

Jan Długosz przekształcił legendę z Kroniki wielkopolskiej, czyniąc Rusa jednym z potomków Lecha. Miał on odziedziczyć część kraju Lechitów, zwany od tej pory Rusią. Potomkiem Rusa według Długosza był germański wódz Odoaker.

Do tych legendarnych wątków powracali w późniejszych opracowaniach pisarze polscy oraz czescy. Alois Jirásek opisał w 1894 legendę w książce „Staré pověsti české” gdzie dwóch braci, Czech i Lech, przybywa do Europy centralnej ze wschoduAlois Jirásek, „Staré pověsti české”, 1894.. thumb|250px|Polska za panowania Bolesława Chrobrego ok. 1000 r. thumb|250px|Personifikacja czterech krajów (Sclavinii, Germanii, Galii i Romy) z Ewangeliarza Ottona III; ok. 1000 r.

Na Śląsku Cieszyńskim istnieje również bardzo podobna do legendy o Czechu, Lechu i Rusie regionalna legenda związana z założeniem miasta Cieszyn, w której występuje trzech braci: Bolko, Leszko i Cieszko – założyciele miasta.

Legenda kijowska, ormiańska i chorwacka Według Powieści minionych lat założycielem Kijowa był Kij, przywódca jednego z rodów Polan wschodnich. Miasto Kijów założył wraz z braćmi Szczekiem i Chorywem, którzy osiedli na trzech wzgórzach koło lasu, nazwanych ich imionami, gdzie żyli z łowów. Mieli także siostrę imieniem Łybedź. Później Kij miał wraz z drużyną chodzić do Carogrodu, gdzie służył jednemu z cesarzy i cieszył się jego szacunkiem.

Legenda podobna do podania o Kiju i jego braciach pojawia się już w źródłach ormiańskich z VI/VII wieku, autorstwa historyka Zobiego Glaki. Bohaterowie noszą tam imiona Kuar, Meltej i Chorean. Są oni synami hinduskich książąt i zakładają trzy miasta (przy czym Chorean w kraju nazwanym „Paluni”), nazywają je swoim imieniem, oraz stawiają idole na wzgórzu Krakeja, które ma dużo drzew i jest dobrym miejscem na łowyKrapina, Kijev, Ararat. Krapinska, kijevska i armenska priča o trojici braće i jednoj sestri, Stjepan Krizin Sakač, 1940.. Przypuszcza się, że wpływ na powstanie XII-wiecznej legendy Nestora miała istniejąca już opowieść ormiańskiego historyka„An Armenian historian of the seventh century, Zenob Glak, knew of a similar legend concerning the founding of the city of Kuar (Kiev) in the land of Poluni (Polianians) by three brother Kuar, Mentery, and Kherean.”, [w:] Medieval Russia’s epics, chronicles, and tales. 1974; „Similarly to Nestor’s story about Kiy, Shchek and Khoriv, the Armenian legend of Kuar and his brothers says (in the 6th or in the 7th century). [w:] Kiev: ancient and modern city / N. Kotliar. Kiev: Politvidav Ukraini, 1983..

Przeczyłby jednak temu raczej fakt zanotowania w Chorwacji istnienia legendy łudząco podobnej do wersji zarówno czesko-polskiej, jak i kijowskiej. Bracia zwą się tam Czech, Leh i Mech (przy czym imiona czasem ulegają zmianie zależnie od miejsca) oraz mają siostrę, której imię jest nieznane. Zakładają oni trzy miasta i nazywają je swoim imieniem. Legenda została zanotowana po raz pierwszy w dziele Ivana Kristofora de Jordana pt. De originibus slavicis wydanym w 1745, wzmiankującym legendę o trzech braciach, którzy z winy swej siostry pokłócili się i rozeszli po świecie. Dokładniej zbadał ją chorwacki historyk Stjepan Krizin Sakač, porównujący zbieżności w legendach i wysuwający różne wnioski. Zwrócił on uwagę m.in. na imię siostry w wersji kijowskiej, które wywodzi się zazwyczaj od słowa „łabędź”, oraz zbieżności między armeńską nazwą wzgórza „Karap-et” (Łabędź-ica) i zestawiając je z chorwacką nazwą wzgórza „Krapina”. Także rdzenie imion braci oraz miejsc wykazują podobieństwa.

Opracowania dla dzieci O Lechu, Czechu i Rusie, Czesław Janczarski, 1983 O Lechu, Czechu i Rusie w Legendy polskie Wanda Chotomska Legenda o Lechu, Czechu i Rusie w opracowaniu Marty Berezowskiej

Dęby Lech, Czech i Rus Imiona tych trzech braci nadano trzem pomnikowym dębom znajdującym się w ogrodzie angielskim przylegającym do późnobarokowego pałacu w Rogalinie koło Poznania. Według wielkopolskiej legendy w tym miejscu spotkali się na polowaniu Lech, Czech i Rus. Badania dendrochronologiczne wykazały, że dąb Rus jest najstarszym dębem w Polsce i prawdopodobnie ma ponad 800 lat.

Te i inne wielowiekowe dęby rogalińskie zostały uznane za pomniki przyrody i są objęte ochroną na terenie Rogalińskiego Parku Krajobrazowego. Były inspiracją dla wielu malarzy goszczących już od XIX wieku w rogalińskiej siedzibie rodu Raczyńskich, m.in. Leona Wyczółkowskiego, Michała Wywiórskiego, a także dla malarzy współczesnych, np. Lucyny Smok, której obraz stał się podstawą muralu, który powstał w 2024 r. w Rogalinku.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Legendarni władcy Polski Kategoria:Kronika wielkopolska Kategoria:Stosunki polsko-czeskie Kategoria:Kultura w Polsce Kategoria:Kultura w Czechach Kategoria:Ludzie upamiętnieni nazwami państw Kategoria:Legendy polskie