Marcin Karol Zieliński (ur. 21 lipca 1886 w Uhelnie, zm. 9–11 kwietnia 1940 w Katyniu) – polski lekarz neurolog i psychiatra, profesor nauk medycznych, wykładowca uniwersytecki, major lekarz rezerwy Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy i społeczny, kawaler Orderu Virtuti Militari, ofiara zbrodni katyńskiej.
Życiorys Syn Jana h. Świnka (1850–1929), urzędnika Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń, i Tekli z Wosiów. Uczęszczał do gimnazjów w Samborze, Kołomyi i III Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego w Krakowie, w którym zdał maturę. Od 1904 studiował psychologię i nauki przyrodnicze na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1906 wyjechał na dwa lata na studia zagraniczne, z czego rok uczył się u Wilhelma Wundta na Uniwersytecie w Lipsku, a kolejny rok u Aloisa Riehla, Maxa Dessoira i Carla Stumpfa w Berlinie oraz Friedricha Jodla i Aloisa Höflera w Wiedniu. Po powrocie do Krakowa, w styczniu 1909 doktoryzował się z filozofii pod kierunkiem Kazimierza Morawskiego, a następnie podjął studia lekarskie na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1911 przeniósł się do Wiednia, gdzie na miejscowym uniwersytecie kontynuował naukę i w 1914 w uzyskał dyplom doktora wszech nauk lekarskich. W tym samym roku został asystentem w Klinice Chorób Nerwowych i Psychicznych UJ.
W latach 1910–1914 był aktywnym działaczem Związku Młodzieży Polskiej „Zet”, „Zarzewia”, a także należał do Polskich Drużyn Strzeleckich.
I wojna światowa Po wybuchu I wojny światowej wstąpił do Legionów Polskich. Od 1914 służył jako lekarz w 2 pułku piechoty w składzie II Brygady, a następnie lekarz III batalionu 6 pułku piechoty w składzie III Brygady. 11 października 1914 awansował na podporucznika, a 1 listopada 1915 na porucznika. Od marca 1916 pełnił funkcję lekarza Legionów Polskich w Dęblinie, Warszawie i Krakowie. W 1917 pełnił służbę w Szpitalu Fortecznym Nr 4 w Krakowie. Za bohaterską postawę wykazaną w czasie walki, 17 maja 1922 został odznaczony orderem wojskowym „Virtuti Militari" V klasy, a we wniosku o jego nadanie, czytamy m.in.:
Okres międzywojenny Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w listopadzie 1918 wstąpił do Wojska Polskiego. Początkowo przydzielono go do 4 pułku piechoty Legionów, a następnie został odkomenderowany do Wojskowego Szpitala Okręgowego w Krakowie. Od lutego 1919 służył w Armii gen. Hallera we Francji, wraz z którą – jako dowódca ambulansu 2 DP – powrócił do Polski. Po zakończeniu działań wojennych ponownie objął stanowisko asystenta w klinice, prowadzonej przez Jana Piltza. W latach 1919–1921 był także naczelnym lekarzem wojskowego oddziału neurologicznego Szpitala Wojskowego nr 2 w Krakowie. W 1924 kierował Sanatorium dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Batowicach. W tym samym roku jako major rezerwy ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 w korpusie oficerów sanitarnych, posiadał przydział mobilizacyjny do 5 Batalionu Sanitarnego w Krakowie (dziesięć lat później do Kadry Zapasowej 5 Szpitala Okręgowego w Krakowie). Ponadto w 1924 zakończył pomyślnie procedurę habilitacyjną z zakresu neurologii i psychiatrii. W 1933 był biegłym sądowym w słynnym procesie Rity Gorgonowej oskarżonej o zabójstwo Elżbiety (Lusi) Zaremby córki lwowskiego architekta Henryka Zaremby. W 1934 mianowany profesorem tytularnym psychiatrii i neurologii na UJ. Stamtąd został mianowany profesorem nadzwyczajnym neurologii i psychiatrii na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Poznańskiego z dniem 27 września 1938. Jako przedstawiciel Krakowskiej Izby Lekarskiej został wybrany do składu Naczelnej Izby Lekarskiej V kadencji 1935–1939. W listopadzie 1938 przeprowadził się do Poznania.
W okresie dwudziestolecia międzywojennego udzielał się społecznie m.in. w Naczelnej Izbie Lekarskiej, Związku Lekarzy Państwa Polskiego, Towarzystwie Opieki nad Psychicznie Chorymi w Krakowie, a także w Kole Szóstaków.
II wojna światowa, zbrodnia katyńska 27 sierpnia 1939 powołano go z rezerwy do Wojska Polskiego, gdzie otrzymał przydział na stanowisko komendanta szpitala polowego „Armii Poznań”. Po wybuchu II wojny światowej i agresji ZSRR na Polskę z 17 września 1939 w nieznanych okolicznościach dostał się do niewoli sowieckiej. 20 września 1939 wysłano go koleją z Kamieńca Podolskiego do obozu w Putywlu, gdzie dotarł 24 września, po czym na początku listopada został przewieziony do obozu jenieckiego w Kozielsku, skąd 7 stycznia 1940 wysłał ostatni list. Między 7 a 9 kwietnia 1940 został przekazany do dyspozycji naczelnika Zarządu NKWD Obwodu Smoleńskiego – lista wywózkowa 017/2 z 5 kwietnia 1940, pozycja 68. Między 9 a 11 kwietnia 1940 został zamordowany w Katyniu przez funkcjonariuszy Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku oraz pracowników NKWD przybyłych z Moskwy na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940. Ofiary tej zbrodni grzebano potajemnie w bezimiennych mogiłach zbiorowych, gdzie od 28 lipca 2000 mieści się oficjalnie Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu. W miejscu tym prowadzone były ekshumacje i prace archeologiczne. W 1943 jego wizytówkę znaleziono w toku ekshumacji nadzorowanych przez Niemców, przy szczątkach niezidentyfikowanego żołnierza (prawdopodobnie lekarza) pod numerem 3903 – raport dzienny z 4 czerwca 1943. Na liście Komisji Technicznej PCK pod numerem 03903, przy nierozpoznanym wojskowym, wskazano dwie legitymacje Zw. Lekarzy, świadectwo szczepienia oraz wizytówki na nazwisko: Prof. dr. Zieliński Marcin. W Archiwum Robla w pakiecie 0921-02, wymieniony (bez imienia) we wpisie z 9 października 1939 w kalendarzyku znalezionym przy szczątkach Floriana Nowakowskiego, a także we wpisach z 20 września i 3 listopada 1939 w pamiętniku znalezionym przy szczątkach Stefana Pieńkowskiego (pakiet 0988-08, 11, 22) oraz na liście jeńców wojennych – oficerów 11. sekcji obozu w Putywlu.
7 maja 1948 Marcin Zieliński został uznany za zmarłego na mocy postanowienia Sądu w Krakowie.
5 października 2007 minister obrony narodowej Aleksander Szczygło mianował go pośmiertnie na stopień podpułkownikaDecyzja Nr 439/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 5 października 2007 w sprawie mianowania oficerów Wojska Polskiego zamordowanych w Katyniu, Charkowie i Twerze na kolejne stopnie oficerskie. Decyzja nie została ogłoszona w Dzienniku Urzędowym MON.. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.
Życie prywatne Od 6 maja 1918 jego żoną była Blanka Bieńkowska h. Łada, z którą miał syna Ryszarda (1926–1994), a ponadto miał pasierba Romana Zalewskiego (ur. 27 października 1911).
Ordery i odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 6360 – 17 maja 1922 Krzyż Niepodległości – 17 września 1932 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”. Krzyż Walecznych dwukrotnie nr 48076 – 16 września 1922 „za udział w b. Legionach Polskich” Krzyż Pamiątkowy 6 pułku piechoty Legionów Polskich
Wybrane prace Zagadnienie uczucia. Kraków: Gebethner, 1911. Wzruszenia u schizofreników. Rocznik Psychjatryczny 5, s. 95–103, 1927. Konstytucja i charakter Rocznik Psychjatryczny 20, s. 66–74, 1933. Cyklotymja w atypowej postaci. Rocznik Psychjatryczny 21, s. 379–386, 1933. Rola konstytucji w zaburzeniach psychicznych reaktywnych. Rocznik Psychjatryczny 23, s. 1–8, 1934. Nerwice a układ wegetatywny. Polska Gazeta Lekarska, 1936. Psychozy pomroczne odwykowe. Przyczynek do kliniki omamów. Rocznik Psychjatryczny 34/35, s. 81–88, 1938.
Upamiętnienie W ramach akcji „Katyń... pamiętamy” / „Katyń... Ocalić od zapomnienia”, podpułkownik Marcin Zieliński został uhonorowany poprzez zasadzenie Dębu Pamięci w Parku im. Henryka Jordana w Krakowie.
Marcinowi Zielińskiemu został poświęcony jeden z odcinków filmowego cyklu dokumentalnego pt. Epitafia katyńskie (2010).
Jest jednym z kilkuset lekarzy pochowanych na Polskim Cmentarzu Wojennym w Katyniu i upamiętnia go tabliczka epitafijna nr 4329.
Zobacz też jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (od 1939 roku) Włodzimierz Godłowski, Stefan Pieńkowski, Aleksander Ślączka – inni neurolodzy zamordowani w ramach zbrodni katyńskiej obozy NKWD dla jeńców polskich ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani w Katyniu
Przypisy
Bibliografia Lista starszeństwa oficerów Legionów Polskich w dniu oddania Legionów Polskich Wojsku Polskiemu (12 kwietnia 1917), Warszawa 1917.
Roczniki Oficerskie 1923, 1924. Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Eufemiusz Herman: Neurolodzy polscy. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1958 s. 442–448.
Linki zewnętrzne Publikacje Marcina Zielińskiego w bibliotece Polona
Kategoria:Członkowie izb lekarskich II Rzeczypospolitej Kategoria:Członkowie Naczelnej Izby Lekarskiej (II Rzeczpospolita) Kategoria:Członkowie Organizacji Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie” Kategoria:Członkowie Polskich Drużyn Strzeleckich Kategoria:Członkowie Związku Młodzieży Polskiej „Zet” Kategoria:Jeńcy polscy obozu przejściowego w Putywlu Kategoria:Ludzie związani ze szkołą im. Króla Jana III Sobieskiego w Krakowie Kategoria:Majorowie lekarze II Rzeczypospolitej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Pamiątkowym 6 pułku piechoty Legionów Polskich Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych (dwukrotnie) Kategoria:Oficerowie Wojska Polskiego zamordowani w Katyniu Kategoria:Pochowani na Polskim Cmentarzu Wojennym w Katyniu Kategoria:Polscy biegli sądowi Kategoria:Polscy neurolodzy Kategoria:Polscy psychiatrzy Kategoria:Uczestnicy kampanii wrześniowej (strona polska) Kategoria:Urodzeni w 1886 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziałów Lekarskiego i Farmaceutycznego Uniwersytetu Poznańskiego Kategoria:Zmarli w 1940 Kategoria:Żołnierze 6 Pułku Piechoty Legionów Polskich (1915–1917)