thumb|Australijska kanonierka torpedowa HMAS "Boomerang" typu Sharpshooter thumb|Rosyjska kanonierka torpedowa "Wojewoda" typu Kazarski thumb|Austro-węgierska kanonierka torpedowa SMS "Satellit" Kanonierka torpedowa – historyczna klasa okrętów artyleryjsko-torpedowych średniej wielkości, z końca XIX wieku, poprzednik niszczycieli. Przeznaczone były głównie do zwalczania torpedowców, a także wykonywania ataków torpedowych. Stanowiły mało liczną klasę okrętów; pozostawały w użyciu do I wojny światowej. Bywają utożsamiane z klasą krążowników torpedowych.
Geneza i nazewnictwo Klasa kanonierek torpedowych, odrębna od klasy kanonierek, powstała pod koniec XIX wieku w celu zwalczania torpedowców, stanowiących zagrożenie dla dużych okrętów. Wywodziły się one z małych nieopancerzonych krążowników, będąc ich pomniejszonym i szybszym wariantemR. Chesneau, E. Kolesnik, Conway's..., s. 87. Przez to, kanonierki torpedowe bywały też klasyfikowane w niektórych krajach jako "krążowniki torpedowe" i granica między oboma klasami okrętów nie jest ostra i zależała od narodowej klasyfikacji. W marynarce brytyjskiej krążownikami torpedowymi (torpedo cruiser) nazywano jednostki większe od kanonierek torpedowych (torpedo gunboat, TGB), ale np. w Rosji klasyfikowano jako krążowniki torpedowe (minnyj kriejsier) wszystkie okręty odpowiadające kanonierkom torpedowym. W Wielkiej Brytanii kanonierki torpedowe nazywano także "łowcami torpedowców" (torpedo boat catcher, nie mylić z późniejszymi niszczycielami torpedowców). W marynarce Austro-Węgier jednostki te klasyfikowano jako Torpedofahrzeug (dosłownie: pojazd torpedowy), w odróżnieniu od większych krążowników torpedowych (Torpedoschiff, dosłownie: okręt torpedowy)Erwin Sieche: Torpedoschiffe und Zerstörer der K. u. K. Marine. Wölfersheim-Berstadt: Podzun-Pallas-Verlag, 1996, seria: Marine-Arsenal: Band 34. . s.3-4.
Charakterystyki Kanonierki torpedowe miały wyporność w granicach 300-1000 ton (większe jednostki – do 2000 ton klasyfikowano już na ogół jako krążowniki torpedowe). Ich prędkość wynosiła na ogół 18-22 węzłów, napęd stanowiły maszyny parowe. Uzbrojenie artyleryjskie, silniejsze, niż u torpedowców, stanowiły 1-2 działa średniego kalibru (np. 2 działa 120 mm w brytyjskim typie Sharpshooter) oraz działa małokalibrowe, lub tylko kilka dział małego kalibru na mniejszych jednostkach (np. 6 dział 47 mm i 3 - 37 mm w rosyjskim typie Kazarski). Ponadto, uzbrojenie stanowiło kilka wyrzutni torpedowych, zarówno stałych, jak i obrotowych, przez co kanonierki torpedowe mogły wykonywać także ataki torpedowe. Zgodnie z ówczesną praktyką, często stosowano stałe wyrzutnie torped na dziobie. Część okrętów miała lekkie opancerzenie, głównie w postaci częściowego pokładu pancernego nad siłownią, analogicznego do krążowników pancernopokładowych. Głównym elementem wyróżniającym je od zwykłych kanonierek była większa prędkość i uzbrojenie torpedowe, rzadko stosowane na zwykłych kanonierkach.
Użycie Kanonierki torpedowe budowano od połowy lat 80. do lat 90. XIX w. Pierwsze typowe kanonierki torpedowe pojawiły się w służbie w 1887, już kilka lat wcześniej jednak budowano nieliczne większe krążowniki torpedoweNa podstawie R. Chesneau, E. Kolesnik, Conway's.... Okrętów tej klasy używano głównie w Wielkiej Brytanii, Rosji, Francji, Włoszech i Austro-Węgrzech, ponadto nielicznych w mniejszych państwach. Warto odnotować, że chilijska kanonierka torpedowa "Almirante Lynch" (budowy brytyjskiej) zatopiła 23 kwietnia 1891 roku torpedą stary pancernik podczas wojny domowej w Chile, co stanowiło pierwszy przypadek zatopienia torpedą okrętu pancernegoR. Chesneau, E. Kolesnik, Conway's..., ss. 410-414.
Kanonierki torpedowe stanowiły mało liczną klasę okrętów w marynarkach świata. Nie zyskały większego rozpowszechnienia, gdyż ich prędkość nie przewyższała prędkości torpedowców lub nawet im ustępowała. Od połowy lat 90. XIX w. zostały zastąpione przez nowo powstałą klasę niszczycieli, które wyewoluowały z powiększonych torpedowców i, dysponując większą prędkością, znacznie lepiej nadawały się do ich zwalczania, a także do przeprowadzania ataków torpedowych. Zaletą kanonierek torpedowych była jednak lepsza dzielność morska, zwłaszcza podczas gorszej pogody. Po zastąpieniu przez niszczyciele, kanonierki torpedowe bywały używane do trałowania min lub celów dozorowych, pozostając w służbie do I wojny światowej.
Przegląd charakterystyk Nazwa (typ) Państwo /rok wejściado służby wyporność długość/ szerokość, m. uzbrojenie (ilość x kaliber dział)moc, KMprędkość, w.uwagiDestructor 1887 348 t 58,7 / 7,6 m 1x90 mm, 4x57 mm, 2x47 mm, 5 wt 381 mm (3 stałe)3784 KM20-23 w Budowy brytyjskiejRattlesnake 1887 550 t 61 m.p. / 7 m 1x127 mm, 6x47 mm, 4 wt 356 mm (2 stałe) 2700 KM19 w Lejtienant Iljin 1887 714 t 72,3 / 7,4 m 7x47 mm, 6x37 mm rewolwerowych, 7 wt 381 mm (5 stałych) 3500 KM20 w klasyfikowany jako krążownik torpedowyBombe 1887 369 t 59,2 / 6 m 4x47 mm, 3x37 mm rewolwer., 2 wt 356 mm 1800 KM18-19 w 8 okrętówBlitz 1889 425 t 58,4 / 7,4 m 8x47 mm, 2 wt 450 mm 2360 KM21 w Budowy niemieckiejSharpshooter 1889 735 t 70,1 m.p. /8,23 m 2x120 mm, 4x47 mm, 5 wt 356 mm (1 stała) 3500 KM19 w Typ 13 okrętówAlmirante Lynch 1890 713 t 70,1 m.p. /8,38 m 3x76 mm, 4x47 mm, 5 wt 356 mm (1 stała) 4532 KM20,3 w Typ 2 okrętów, budowy brytyjskiejKazarskij 1890 394-432 t 60,2 / 7,4 m 6x47 mm, 3x37 mm, 2 wt 381 mm (1 stała) 3500 KM21-22 w 6 okrętów; projekt niemiecki, klasyfikowane jako krążowniki torpedowe 1890 821 t 73,1 / 8,2 m 1x120 mm, 6x57 mm, 3x37 mm, 5 wt 450 mm3884 KM18 w Klasyfikowane jako krążowniki torpedowe, 8 okrętówMeteor 1891 1055 t 79,9 / 9,6 m 4x88 mm, 3 wt 350 mm 4500 KM19 w Klasyfikowane jako awizo; pokład pancernyD 9 1894 458 t 63 / 7,7 m 3x50 mm, 3 wt 450 mm 4200 KM23,5 w Klasyfikowany jako torpedowiec dywizjonowy (Divisionsboot)Dryad 1894 1070 t 76,2 m.p. /9,30 m 2x120 mm, 4x57 mm, 1 km, 5 wt 356 mm (1 stała) 3500 KM18,2 w Typ 5 okrętówMagnet 1896 544 t 67 / 8,2 m 6x47 mm, 2 wt 450 mm 5652 KM25,7 w Budowy niemieckiej, ogniwo przejściowe do niszczycieli projektu SchichauErwin Sieche: Torpedoschiffe und Zerstörer der K. u. K. Marine. Wölfersheim-Berstadt: Podzun-Pallas-Verlag, 1996, seria: Marine-Arsenal: Band 34. . s.16Nadeżda 1898 (wod.) 715 t 67 / 8,3 m 2x100 mm, 2x65 mm, 2x47 mm, 2 wt2600 KM18 w Budowy francuskiej, klasyfikowana jako krążownik
Przypisy
Bibliografia Roger Chesneau, Eugène Kolesnik (red.): Conway's All the World's Fighting Ships, 1860-1905, Conway Maritime Press, Londyn, 1979, .
Zobacz też Kanonierki torpedowe marynarki Austro-Węgier
Kategoria:Klasy okrętów XIX wieku Kategoria:Klasy okrętów I wojny światowej