Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne (SND), Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe – ugrupowanie polityczne o charakterze narodowym utworzone w 1897, będące legalnym przedstawicielstwem ruchu narodowo-demokratycznego, na którego czele stanął Roman Dmowski. W 1919 przekształciło się w Związek Ludowo-Narodowy.

Historia Postulat utworzenia ugrupowania pojawił się w czerwcu 1897, kiedy odbywał się zjazd Rady Tajnej Ligi Narodowej w Budapeszcie. Ogłoszono program partii, którego autorami byli Roman Dmowski i Jan Ludwik Popławski. Założenia polityczne formacji nawiązywały do zamierzeń LN, gdzie w centrum zainteresowania postawiono interes narodu polskiegoT. Sikorski, Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe, [w:] Encyklopedia ruchu narodowego. Organizacje, wydarzenia, pojęcia, t. 1, red. K. Kawęcki, Warszawa 2022, s. 218.. SDN nie posiadało struktur organizacyjnych, opierając swoją działalność o funkcjonowanie LN oraz szeregu organizacji afiliowanych do ruchu wszechpolskiego o charakterze społecznym, zawodowym, gospodarczym, kulturalnym, edukacyjnym (m.in. Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, Towarzystwo Oświaty Narodowej, Związek im. Jana Kilińskiego, Związek Młodzieży Polskiej „Zet”). Dynamizacja działań nad rozwojem ugrupowania miała miejsce w 1903. Obwieszczono także kolejny program partiiT. Sikorski, Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe, [w:] Encyklopedia ruchu narodowego. Organizacje, wydarzenia, pojęcia, t. 1, red. K. Kawęcki, Warszawa 2022, s. 219..

W trakcie zaborów postulowało inny niż Polska Partia Socjalistyczna styl prowadzenia polityki w stosunku do zaborców. Nie brało udziału w akcjach zbrojnych, lecz próbowało walczyć o autonomię drogą negocjacji. Jego politycy zostali wybrani do Dumy Państwowej, gdzie utworzyli Koło Polskie, zdecydowanie w nim dominując. Identycznie sytuacja wyglądała w Niemczech. Nieco mniejsze znaczenie Stronnictwa było w GalicjiT. Sikorski, Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe, [w:] Encyklopedia ruchu narodowego. Organizacje, wydarzenia, pojęcia, t. 1, red. K. Kawęcki, Warszawa 2022, s. 218–239..

Stronnictwo legalną działalność w zaborze rosyjskim rozpoczęło w 1905. Od 1904 funkcjonowało w Galicji (jako SDN), a od 1909 jako Polskie Towarzystwo Demokratyczne w zaborze niemieckim (od 1910 pod nazwą Towarzystwo Demokratyczno-Narodowe).

W 1899 Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe z powodu konferencji w Hadze wydało memoriał, który miał na celu zwrócenie uwagi na sprawę polską w związku z polityką europejską. Podkreślano w nim jakie bezprawie, zamachy na wolność obywatelską, prześladowania, tępienie narodu i kultury polskiej spotyka Polaków pod zaborami. Memoriał kończy się tak: Obawa, którą wywołuje w państwach zaborczych żywotność na­rodu polskiego podtrzymuje więc i podtrzymywać będzie system polity­czny, oparty na militaryzmie, który jest ciągłą groźbą dla pokoju Europy. Bez rozwiązania kwestii polskiej, odpowiadającego potrzebom i prawom narodu polskiego, nie może się utrwalić pokój, jeżeli ma być oparty na sprawiedliwości, a nie na przemocy zbrojnej. Wydział Związku wychodztwa polskiego powie­rzył Karolowi Lewakowskiemu mandat przedstawienia i bronienia polityki polskiej demokratyczno-narodowej wobec członków kon­ferencji, jak wśród przebywających w Hadze dyplomatów i polityków różnych narodowości który poparłby zawarte w Memoriale argumenty.

W tym samym roku komitet Stronnictwa w zaborze rosyj­skim na kilka dni przed zamierzonym obchodem setnej rocznicy urodzin Aleksandra Puszkina w Warszawie wydał odezwę, w której jest napisane m.in.: Czcić nam swoich zabroniono, czcić obcych kazano; w mieście i w kraju powalonym, zdeptanym, zrabowanym, okajdanionym, najeźdźcy swoje święta odprawiają i nas proszą do stołów, do zabaw. Nieznacznie i powoli chcą zniszczyć w nas pamięć o Polsce, a ożywić po­czucie jedności z Rosyą. Wielkich panów proszą na bale do Zamku, lud na zabawy do Parku. Nie dziś — myślą sobie — to jutro, pojutrze wyrwiemy z ich serc ojczyznę i wolność; niech się nauczą bawić według naszej przy­grywki, a potem zaczną według naszej komendy chodzić. (...) Hej, precz z ich zaprosinami! Wara od ich stołów! klątwa na ich biesiady! Któż tu jest między nami, coby nie był synem Polski, prawem dzieckiem wolności, urodzonym wrogiem cara i sług jego? Komu nie sta­nąłby przed oczami dzielny szewc warszawski, równy hetmanom Kiliński; albo śmiały Bartosz Głowacki? Więc na to walczyli oni, żeby ich wnuki dziś z Moskalami pili? I na to szli na szubienicę Jaroszyńscy i Rzońcę, a później Pietrusińscy i Osowscy i tylu innych męczenników za wolność i lud, żeby ich bracia robotnicy, żeby synowie ich towarzyszy w 14 lat potem trącali się kubkiem z sołdatami i ciurami urzędów moskiewskich? (...) Tylko nędzni i podli albo ciemni i głupi w zabawie udział wezmą.

Oficjalne powstanie Stronnictwa miało miejsce podczas zjazdu w Pałacu Błękitnym Maurycego Zamoyskiego w czerwcu 1905. Formalną inaugurację partii poprzedziło powołanie przez Dmowskiego rok wcześniej tzw. inteligentnej dziesiątki, która miała wpływać na inteligencką warstwę Warszawy. W jej skład wchodzili: Stanisław Bukowiecki, Kazimierz Otrębowicz, Marian Lutosławski, Stanisław Libicki, Franciszek Zieliński, Wacław Łapiński, Aleksander Zawadzki, Zygmunt Makowiecki i Bolesław Lutomski. Ugrupowanie współpracowało z takimi organizacjami, jak: Stronnictwo Polityki Realnej, Stronnictwo Postępowo-Demokratyczne, Związek Pracy Narodowej i Spójnia NarodowaT. Sikorski, Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe, [w:] Encyklopedia ruchu narodowego. Organizacje, wydarzenia, pojęcia, t. 1, red. K. Kawęcki, Warszawa 2022, s. 221..

W trakcie I wojny światowej opowiedzieli się po stronie państw ententy, najpierw tworząc Legion Puławski walczący wraz z Rosjanami przeciwko Niemcom oraz Komitet Narodowy Polski, funkcjonujący w latach 1914–1916T. Sikorski, Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe, [w:] Encyklopedia ruchu narodowego. Organizacje, wydarzenia, pojęcia, t. 1, red. K. Kawęcki, Warszawa 2022, s. 232..

Po niepowodzeniach Rosji na froncie wschodnim Roman Dmowski udał się na Zachód, by zainicjować tam funkcjonowanie Komitetu Narodowego Polski w Paryżu i Błękitnej Armii gen. Józefa HalleraT. Sikorski, Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe, [w:] Encyklopedia ruchu narodowego. Organizacje, wydarzenia, pojęcia, t. 1, red. K. Kawęcki, Warszawa 2022, s. 232–235.. Roman Dmowski i Ignacy Paderewski brali czynny udział w obradach paryskiej konferencji pokojowej, wywalczając dla Polski ziemie zachodnie.

Na ziemiach polskich SND stało w opozycji wobec Rady Regencyjnej. Podobny stosunek przejawiało wobec Józefa Piłsudskiego.

W 1919 Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne przekształciło się w Związek Ludowo-NarodowyT. Sikorski, Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe, [w:] Encyklopedia ruchu narodowego. Organizacje, wydarzenia, pojęcia, t. 1, red. K. Kawęcki, Warszawa 2022, s. 237..

Program W czerwcu 1897 światło dzienne ujrzał program Stronnictwa. Podkreślono w nim świadomość odrębności narodu polskiego. Wyrażono przekonanie, że w związku z tym jest w stanie funkcjonować samodzielnie, uprzednio jednak zorganizowany politycznie.

Założenia endekówR. Wapiński, Narodowa Demokracja 1893–1939. Ze studiów nad dziejami myśli nacjonalistycznej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1980, s. 49 i n.: pragmatyzm polityczny praca organiczna rozwijanie świadomości narodowej wśród chłopów i robotników budowanie jedności narodu polskiego porozumienie między Słowianami przeciwko Niemcom odzyskanie niepodległości walka z ideologiami wrogimi idei narodowej takich, jak socjalizm czy demoliberalizm kultywowanie wartości narodowych patriotyczne wychowanie młodzieży i społeczeństwa

Struktura Najwyższą władzą stronnictwa było Zgromadzenie Krajowe. Brali nim udział delegaci powiatów, miast i dzielnic, członkowie Rady Naczelnej oraz posłowie partii. W granicach uchwał Zgromadzenia Krajowego polityką stronnictwa kierowała Rada Naczelna. Najwyższą władzą wykonawczą stronnictwa był Zarząd Główny złożony z 7 członków zamieszkałych w stolicy, wybranych przez Radę Naczelną na jeden rok. Struktura regionalna partii składała się z zarządów miejscowych, okręgowych i powiatowychZasady organizacyi Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego..

W 1905 partią kierował Zarząd Główny, którego siedziba mieściła się w Warszawie. W miastach gubernialnych znajdowały się zarządy okręgowe, natomiast w siedzibach powiatów – zarządy powiatowe. W pierwszym ZG SND zasiadali: Władysław Jabłonowski, Bolesław Jakimiak, Zygmunt Makowiecki, Aleksander Zawadzki, Bolesław Lutomski, Marian Lutosławski i Maurycy Zamoyski.

Prasa SND „Przegląd Wszechpolski” „Przegląd Narodowy” „Naród” „Polak” „Gazeta Świąteczna” „Gazeta Poranna Dwa Grosze” „Gazeta Warszawska” „Myśl Polska” „Myśl Narodowa” „Pochodnia” „Dziennik Kijowski” „Dziennik Wileński” „Czytelnia dla Wszystkich” „Głos Lubelski” „Głos Łomżyński” „Podlasiak” „Kiliński” „Sztandar” „Głos Pracy Polskiej” „Sztandar Polski” „Wiadomości Codzienne” „Za Wiarę i Ojczyznę” „Zorza” „Naród” „Gazeta Polska” „Goniec Poranny i Wieczorny” „Ognisko”

Zobacz też Polskie Towarzystwo Demokratyczne Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe (Galicja) Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne (III Rzeczpospolita)

Przypisy Historia polski. Kalendarium dziejów 1887–1943, t. 3, s. 23.

Linki zewnętrzne Deklaracja programowa Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego z 1918

Kategoria:Narodowa Demokracja Kategoria:Partie i ugrupowania II Rzeczypospolitej Kategoria:Partie i ugrupowania Królestwa Kongresowego Kategoria:Partie i ugrupowania nurtu endeckiego