mały|Logo wypuszczone z okazji 100 lecia partii Komunistyczna Partia Chin ( ) – rządząca partia polityczna w Chińskiej Republice Ludowej, założona w 1921. Do 1927 współpracowała z Kuomintangiem, następnie toczyła z nim wojnę domową do 1949 z przerwą w latach 1937–1945, kiedy to obie partie zawarły taktyczny sojusz przeciwko japońskim najeźdźcom.
Partia na przestrzeni lat przeszła ewolucję ideową z radykalnego maoizmu do socjalizmu o chińskiej specyfice. Obecnie utrzymuje ożywione kontakty z partiami z zagranicy, szczególnie z tymi o profilu komunistycznym i socjaldemokratycznym.
Historia Utworzenie KPCh i wczesna historia KPCh ma swoje korzenie w Ruchu 4 Maja 1919, w trakcie którego wśród chińskich intelektualistów poklask zyskały radykalne ideologie takie jak marksizm i anarchizm„History of the Communist Party of China”. Xinhua.. Pierwszym wiodącym chińskim intelektualistą który publicznie poparł leninizm i rewolucję światową był Li DazhaoVan de Ven 1991, s. 26.. Kolejnym czołowym chińskim leninistą był Chen Duxiu. Li był mniej radykalny od Chena i nie odrzucił udziału w życiu politycznym ówczesnej Republiki ChińskiejVan de Ven 1991, s. 27.. Obaj działacze uważali że rewolucja październikowa w Rosji jest przełomowa i zwiastuje nową erę dla uciskanych narodów na całym świecie. Struktury KPCh były wzorowane na opracowanej przez Włodzimierza Lenina teorii partii awangardowejVan de Ven 1991, s. 34–38.. Ideowe zalążki programu partii opracowali działacze kulturalni okresu Ruchu Nowej Kultury w tym Cai HesenVan de Ven 1991, s. 38.Van de Ven 1991, s. 44..
Krajowy Kongres Założycielski partii odbył się w dniach 23–31 lipca 1921Gao 2009, s. 119.. Kongres miał początkowo odbyć się jeszcze 3 lipca w Szanghaju, jednak spotkanie zakłóciła policja. Z obawy przed kolejnymi próbami rozbicia wiecu uczestnicy kongresu spotkali się w łodzi na środku jeziora w Jiaxing, znajdującego się prowincji Zhejiang. W kongresie udział wzięło tylko 12 delegatów. Udziału w spotkaniu nie wzięli ani Li, ani Chen (który wysłał swojego przedstawiciela). Na kongresie podjęto decyzję o utworzeniu partii komunistycznej będącej filią Międzynarodówki Komunistycznej. Przewodniczącym partii został wybrany przez delegatów Chen.
Komuniści zdominowali lewe skrzydło Kuomintangu, będącego partią zorganizowaną na wzór leninowski. Komuniści o władzę w partii walczyli z przedstawicielami prawicowej frakcji. Gdy lider KMT Sun Jat-sen zmarł w marcu 1925, jego następcą został prawicowiec Czang Kaj-szek, który zainicjował marginalizację komunistówSchram 1966, s. 84, 89.. Świeżo po sukcesie ekspedycji północnej, w trakcie której udało mu się pokonać lokalnych watażków, Czang rozpoczął akcje przeciwko komunistomFeigon 2002, s. 42.. Ignorując rozkazy rządu KMT w Wuhanie pomaszerował na Szanghaj kontrolowany przez komunistyczne bojówki. Komuniści z zadowoleniem przyjęli przybycie Czanga, nie wiedzieli jednak że wkrótce po przybyciu obróci się on przeciwko nim. Z pomocą miejscowej organizacji przestępczej, Zielonego Gangu, prawica KMT dokonała w mieście masakry 5000 zwolenników KPChSchram 1966, s. 106.Carter 1976, s. 61–62.. Armia Czanga powędrowała następnie na Wuhan, jednak została odparta przez dowódcę wojskowego z KPCh, generała Ye TingaSchram 1966, s. 112.. Sojusznicy Czanga zaatakowali również komunistów w Pekinie, gdzie 19 czołowych komunistów zostało zabitych przez watażkę Zhang Zuolina, a w mieście Changsha oddziały He Jiana zmasakrowały setki chłopskich milicjantów sprzyjających KPChSchram 1966, s. 106–109, 112–113.. W wyniku czystek z rąk nacjonalistów zginęły dziesiątki tysięcy komunistów i ich sympatyków. KPCh utraciło 15 tysięcy spośród 25 tysięcy członkówCarter 1976, s. 62.. KPCh nadał popierała rząd KMT w Wuhanie, jednak 15 lipca 1927 niespodziewanie rząd ten wydalił z partii wszystkich komunistów. Komuniści zareagowali na woltę tworząc Robotniczo-Chłopską Armię Czerwoną Chin do walki z Kuomintangiem. Batalion pod dowództwem Zhu De 1 sierpnia 1927 zaatakował miasto Nanchang, rozpoczynając powstanie. Początkowo powstanie odniosło sukces, jednak stopniowo komunistyczne oddziały zmuszono do odwrotu na południe do Shantou, a następnie na pustynię Fujian. Mao Zedong mianowany został dowódcą naczelnym Armii Czerwonej i poprowadził cztery pułki do Changsha celem wywołania powstania chłopskiego w całym HunanCarter 1976, s. 64.. Po wkroczeniu Mao do Hunan wiosną 1928 sytuację wykorzystał Kuomintang, który najechał obszary kontrolowane przez komunistów w Jiangxi, co zmusiło Mao do wycofania się tam w celu obronySchram 1966, s. 131; Carter 1976, s. 68–69..
Wojna domowa i wojna z Japonią
Zniszczenie aparatu organizacyjnego miejskiej KPCh doprowadziło do zmian instytucjonalnych w partii. Partia przyjęła zasadę centralizmu demokratycznego i ustanowiła Biuro Polityczne. Wszystkie te działania zwiększyły centralizację partii. Po dymisji Chen Duxiu de facto władzę w partii na lata 1919–1930 przejął Li Lisan. Li pogłębił kryzys w partii, co spotkało się z działaniem Kominternu, który pod koniec 1930 wpłynął na odebranie mu uprawnień. W 1935 nieformalnym przywódcą partii stał się Mao, którego nieformalnymi zastępcami stali się Zhou Enlai i Zhang Wentian (będący sekretarzem generalnym). Wojna z KMT przyśpieszyła proces upolitycznienia i scentralizowania Armii Czerwonej, utworzone zostały wydziały polityczne KPCh odpowiedzialne za nadzór nad armiąLeung 1992, s. 72..
Wybuch II wojny chińsko-japońskiej spowodował przerwę w konflikcie między KPCh i KMTLeung 1992, s. 370.. Między KPCh i KMT utworzono kolejny sojusz mający na celu wspólną walkę z inwazją. Sojusz istniał formalnie do 1945, jednak współpraca między partiami de facto zakończyła się w 1940Leung 1992, s. 354.. Pomimo formalnego sojuszu KPCh wykorzystało okazję do poszerzenia swoich obszarów i przygotowań do nadchodzącej walki z Kuomintangiem. W 1939 KMT zaczął ograniczać ekspansję KPCh, co doprowadziło do częstych starć między KPCh a KMT. Starcia te nie trwały długo, ponieważ żadna ze stron nie była wówczas zdolna prowadzić wojny na dwóch frontach. W 1943 KPCh ponownie aktywnie rozpoczął poszerzanie obszarów kosztem KMTLeung 1992, s. 355..
Po klęsce Japonii w 1945 ponownie wybuchła wojna domowa między KMT a KPCh. Dzięki pomocy ze strony Amerykanów (i jeszcze w czasie wojny Japończyków) KMT było w stanie odzyskać znaczną część kraju z rąk komunistów. KMT pomimo zyskania wielu obszarów musiało liczyć się z tym, że było bardzo niepopularne w społeczeństwie z powodu m.in. powszechnej w partii korupcji. W tym samym czasie KPCh dzięki pomocy ZSRR przejęło kontrolę nad MandżuriąLeung 1992, s. 95,96.. KMT osłabione zostało też przez masowe protesty studentów i intelektualistów, na które odpowiadało zresztą brutalnymi represjami. Inną przyczyną kryzysu KMT były wewnętrzne walki frakcyjne. Chaos w KMT spowodował masowe dezercje, w wyniku których z dwumilionowej armii uciekło aż milion żołnierzy. W rezultacie komuniści odnosili zwycięstwo za zwycięstwem. 1 października 1949 Mao proklamował utworzenie Chińskiej Republiki Ludowej, co oznaczało zakończenie wojny domowejLeung 1996, s. 96..
Partia rządząca ChRL powstała na zasadach marksizmu-leninizmu, a precyzyjnie na zasadach sinizacji leninizmu, nazwanego później jako maoizmLeung 1992, s. 407.. W latach 60. doszło do rozłamu radziecko-chińskiego, który oddzielił KPCh ideologicznie od Komunistycznej Partii Związku RadzieckiegoKornberg & Faust 2005, s. 103.. W kolejnych latach odbyła się rewolucja kulturalnaWong 2005, s. 131.. Po śmierci Mao w 1976 wybuchła walka o władzę między Deng Xiaopingiem a Hua Guofengiem. Walkę o władzę wygrał Deng. Deng wraz z Chen Yunem i Li Xiannianem przeprowadzili szereg reform i wdrażali politykę otwarcia na świat. Wówczas powstało pojęcie socjalizmu o chińskiej specyficeWong 2005, s. 47.Sullivan 2012, s. 254.. Deng odrzucił niektóre z lewicowych elementów polityki Mao, twierdząc że państwo socjalistyczne może wykorzystywać elementy gospodarki rynkowej nie stając się przy tym kapitalistycznym państwemDeng, Xiaoping (1984). „Building a Socialism with a specifically Chinese character”. People’s Daily. Central Committee of the Communist Party of China.. Polityka ta przyczyniła się do gigantycznego wzrostu gospodarczego. Nowa ideologia była kwestionowana w partii zarówno przez maoistów, jak i zwolenników głębszej liberalizacji. Kulminacją sytuacji były protesty na placu Tian’anmen w 1989Sullivan 2012, s. 25.. Wizja ekonomii Denga zwyciężyła i w ciągu lat 90. wprowadzony został socjalizm rynkowyVogel 2011, s. 682., a w 1997 przekonania Denga (Teoria Denga Xiaopinga) została umiejscowiona w konstytucji KPChVogel 2011, s. 684..
Władzę po Dengu w 1989 przejął Jiang Zemin, który nazwał Denga najważniejszym liderem i kontynuował większość elementów jego politykiSullivan 2012, s. 100.. W 2003 w ramach konstytucji partii ratyfikowano zasadę trzech reprezentacji Zemina, która była jeszcze głębszym odejściem od maoizmuSullivan 2012, s. 238.. Następca Mao, Hu Jintao, objął urząd w 2002Sullivan 2012, s. 317.. W odróżnieniu od poprzedników Jintao położył większy nacisk na wspólne przywództwo aniżeli jednoosobowe rządy. Hu Jintao rozwinął koncepcje zwaną jako harmonijne społeczeństwo. W 2012 zrezygnował z urzędu, a władzę po nim objął Xi Jinping. Według komentatorów zagranicznych działania Xi, takie jak zwiększenie centralizacji i walka z korupcją, mają upodobnić go do postaci Mao ZedongaStaff writer (2014). „The Rise and Rise of Xi Jinping: Xi who must be obeyed”. The Economist.. thumb|Deng Xiaoping z Jimmym Carterem, 1979
Organizacja
Teoretycznie najwyższym organem władzy jest obradujący przynajmniej raz na 5 lat Komitet Centralny. Inne ważne organy władzy zostały wymienione w konstytucji partyjnej i są toMackerras, McMillen & Watson 2001, s. 228–229.: Stały Komitet Biura Politycznego KC, składający się obecnie z 7 członków; Biuro Polityczne KC, które składa się z 25 członków (włączając skład Stałego Komitetu Biura Politycznego KC); Sekretariat KC, czyli czołowe ciało administrujące KPCh rządzone przez Sekretarza Generalnego KPCh i siedmiu sekretarzy; Centralna Komisja Wojskowa; Centralna Komisja Kontroli Dyscyplinarnej.
Co 5 lat odbywa się zjazd krajowy Komunistycznej Partii Chin. Formalnie zjazd ten pełni 2 funkcje: zatwierdza zmiany w konstytucji partyjnej oraz wybiera Komitet Centralny, liczący 376 członków (205 członków + 171 zastępców). Następnie, KC wybiera Biuro Polityczne. W praktyce stanowiska w Komitecie Centralnym i Biurze Politycznym obsadzone są na długo przed zjazdem, a głównym jego zadaniem jest ogłoszenie celów politycznych partii i określenie kierunku rozwoju Chin na kolejne lataMackerras, McMillen & Watson 2001, s. 229..
Główną władzę w państwie sprawuje Stały Komitet Biura Politycznego KC. Procedura wyboru członków Stałego Komitetu jest zbliżona do procedury wyboru Biura Politycznego i również odbywa się za kulisami oficjalnych zjazdów. Nowa struktura władzy jest ogłaszana pośrednio poprzez graficzny układ portretów nowo wybranych dygnitarzy na stronach oficjalnej gazety partyjnej Renmin Ribao. Liczba członków Stałego Komitetu zmieniała się na przestrzeni lat; obecnie, zgodnie z ustaleniami XVIII Krajowego Zjazdu Partii w 2012 liczy on 7 członków.
Liga Młodzieży Komunistycznej
Skrzydłem młodzieżowym partii jest Liga Młodzieży Komunistycznej, będąca największą organizacją młodzieżową Chin. Do organizacji mogą dołączać osoby od 14 do 28 roku życia. Dzieci poniżej 14 roku życia mogą z kolei wstępować do kontrolowanej przez Ligę organizacji Młodzi Pionierzy. Komitet Centralny (i wszystkie organy centralne) Ligi znajdują się pod kierownictwem KPCh. W chwili 17. Kongresu Narodowego Ligi w 2013 liczyła ona 89 milionów członkówHui, Lu (2013). „Communist Youth League convenes national congress”. Xinhua.Sullivan 2007, s. 582..
Symbole partyjne thumb|Flaga Komunistycznej Partii Chin