Federalna Służba Ochrony Federacji Rosyjskiej (FSO, ros. Федеральная служба охраны Российской Федерации, ФСО) – federalna służba specjalna w Rosji powołana na mocy Ustawy o ochronie państwowej z 27 maja 1996 r. FSO odpowiada za prowadzanie polityki rządu i regulacji prawnych w dziedzinie bezpieczeństwa państwa, ochronę wyższych urzędników państwowych, w tym prezydenta Federacji RosyjskiejK. Riehle, Russian Intelligence: A Case-Based Study of Russian Services and Missions Past and Present Naational Intelligence Press, National Intelligence Security, Bethesda 2022, s. 69.; zabezpieczenie części obiektów państwowych wraz z przylegającymi do nich terenami, a także za kontrolowanie oraz nadzorowanie w zakresie służby straży państwowej. FSO ma również za zadanie ochronę bezpieczeństwa przedstawicieli państw przebywających na terytorium Federacji Rosyjskiej oraz zajmuje się polityką bezpieczeństwa informacyjnego kraju. Nadzór nad FSO sprawuje prezydent Federacji Rosyjskiej.
W ustawie o ochronie państwowej określono funkcje, zakres zadań oraz zasady działania FSO w obrębie państwowej ochrony. Zdefiniowano także podstawowe terminy takie jak ochrona państwowa, obiekty ochrony państwowej, obiekty ochraniane, system przepustek czy przedsięwzięcia ochronneK. Kraj, Federalna Służba Ochrony Federacji Rosyjskiej, „Bezpieczeństwo – Teoria i Praktyka” 2010, nr 1-2 [dostęp 2023-11-16].J. Darczewska, P. Żochowski, Rola służb specjalnych w systemie politycznym Federacji Rosyjskiej, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego”, wydanie specjalne dotyczące sektora bezpieczeństwa wewnętrznego wschodnich sąsiadów Polski i roli w nim służb specjalnych (2013 – we współpracy z Ośrodkiem Studiów Wschodnich)” 2013, wydanie specjalne [dostęp 2025-09-29] [zarchiwizowane z tego adresu 14.12.2021]..
Podstawy prawne Do głównych aktów prawnych regulujących działanie FSO należą: Federalna ustawa o państwowej ochronie z 27 maja 1996 r. (wielokrotnie nowelizowana; ostatnia nowelizacja z 4 sierpnia 2022 r.). Dekret Prezydenta Federaci Rosyjskiej z 7 sierpnia 2004 r. nr 1013, Sprawy Federalnej Służby Ochrony Federacji Rosyjskiej (wielokrotnie nowelizowany; ostatnia nowelizacja z 3 marca 2022 r.). Dekret Prezydenta Federacji Rosyjskiej nr 1146 z 1 października 2005 r., O wniesieniu zmian do dekretu prezydenta Federacji Rosyjskiej z 7 sierpnia 2004 r. nr 1013, Sprawy Federalnej Służby Ochrony Federacji Rosyjskiej. Dekret Prezydenta Federacji Rosyjskiej z dnia 5 grudnia 2016 r. nr 646. „O zatwierdzeniu Doktryny Bezpieczeństwa Informacyjnego Federacji Rosyjskiej”. Powyższe akty normatywne: regulują główne zadania realizowane przez FSO, porządkują strukturę FSO, regulują współdziałanie FSO z organizacjami Federacji Rosyjskiej i organizacjami państw obcych, określają środki służące realizacji ochrony państwa, wymieniają organy odpowiadające za zapewnienie bezpieczeństwa państwa, wymieniają podmioty podlegające ochronie państwa, określają odpowiedzialność funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa państwa, określają zasady, na podstawie których dozwolone jest stosowanie siły fizycznej, środków specjalnych, broni i sprzętu wojskowego przez funkcjonariuszy organów ochrony państwa, określają uprawnienia FSO, określają procedury powiadamiania Ministerstwo Sprawiedliwości o zamiarze wykonywania czynności związanych z pełnieniem funkcji agenta zagranicznego po jej przybyciu do Federacji Rosyjskiej, dają nadrzędność FSO w kontekście bezpieczeństwa integralności systemu informacyjnego, wskazują FSO, jako organ kontrolujący listę osób fizycznych pełniących funkcje agenta zagranicznego, odpowiadając jednocześnie za nadzór osób dołączających.
Geneza Historia i tradycje ochrony ważnych osobistości w Rosji sięgają czasów carskich. Przyjęty wtedy model despotyzmu orientalnego wymagał zarówno centralizacji silnej władzy, jak i stworzenia militarnego społeczeństwa ze stojącym nad nim rozbudowanym aparatem represji oraz rozwiniętą biurokracją. Takie tradycje zmuszały każdego władcę do zapewnienia sobie i innym ważnym urzędnikom ochrony w ramach służb państwowych. Instytucje odpowiedzialne za takie zadania, jak dzisiejsze FSO, istniały w zasadzie od początków kształtowania się rosyjskiej państwowościZ. Siemiątkowski, Dziedzictwo służb specjalnych Federacji Rosyjskiej. Od ochrony carskiej do Federalnej Służby Bezpieczeństwa, „Studia Politologiczne” 2017, vol. 43 [dostęp 2023-11-16]..
Czasy KGB Poprzednikiem FSO był 9. Zarząd KGB ZSRR. Jednostka ta zajmowała się ochroną osobistą przywódców partii komunistycznej i rządu, byłych polityków zajmujących te stanowiska oraz osób razem z nimi zamieszkujących. Ponadto zajmowała się ochroną kluczowych budynków partyjno-rządowych, schronów atomowych, infrastruktury krytycznej państwa czy prywatnych posiadłości najważniejszych osób w ZSRR. Narzędziami pomagającymi Służbie Ochrony KGB w realizacji zadań były: podległy mu Pułk Kremlowski, przystosowane do ochrony środki transportu (np. opancerzone limuzyny), własne zakłady kontroli żywieniowej i przetwórstwa, bezpieczna łączność bezprzewodowa, strzeżone ośrodki wypoczynkowe dla najważniejszych polityków oraz odpowiednie zasoby kadrowe. Dodatkowo w konkretnych przypadkach, Zarząd 9. mógł zwracać się do innych jednostek MSW czy KGB o wsparcie osobowe. Stanowisko naczelników Służby Ochrony KGB pełniło trzech wojskowych: Jurij Storożiew (1974-1983), Jurij Plechanow (1983-1991), Władimir Riedkoborodyj (1991)L. Pawlikowicz, Tarcza i miecz – od rozkwitu do upadku: podstawowe funkcje, struktury, potencjał kadrowy oraz obsada personalna Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego (przy Radzie Ministrów) ZSRR w latach 1975–1991, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989” 2012, nr 1(10) [dostęp 2023-11-16]..
Upadek ZSRR i przekształcenia służb specjalnych w Federacji Rosyjskiej Po upadku Związku Radzieckiego oraz rozwiązaniu KGB w grudniu 1991 r., Służba Ochrony KGB została przekształcona w Główny Zarząd Ochrony (GZO) Federacji Rosyjskiej. Podlegały jej: Pułk Kremlowski, 27. Zmotoryzowana Brygada Specjalnego Przeznaczenia, 119. Pułk Desantowo-Spadochronowy oraz niektóre inne pododdziały byłego KGB. Generałami dowodzącymi byli kolejno: ostatni szef 9. Zarządu – Władimir Riedkoborodyj (1991-1992), Michaił Barsukow (1992-1995), Jurij Krapiwin (1995-2000). 19 czerwca 1996 r., dekretem Prezydenta Federacji Rosyjskiej, Główny Zarząd Ochrony Federacji Rosyjskiej oficjalnie został przemianowany na Federalną Służbę Ochrony Federacji RosyjskiejDekret Prezydenta Rosji z dnia 2 sierpnia 1996 r. Nr 1136 O zatwierdzeniu regulaminu Federalnej Służby Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej.. Dyrektorem nowej służby został generał porucznik Jurij Krapiwin.
Po starciu z parlamentem w 1993 roku, z obawy o własne bezpieczeństwo, Borys Jelcyn zatwierdził utworzenie instytucji, której zadaniem miała być tylko i wyłącznie ochrona prezydenta FR. Na mocy tej decyzji powstała Służba Bezpieczeństwa Prezydenta FRG. Bennett, The Federal Security Service of the Russian Federation, 2000, s. 17.. Początkowo była ona samodzielnym urzędem państwowym powstałym po wydzieleniu części GZO, wyspecjalizowanego do ochrony głowy państwa. SBP miała prawo gromadzić i przetwarzać informacje o zagrożeniach krajowych i zagranicznych. W 1994 roku, na żądanie Jelcyna, SBP utworzyła wydział „P” odpowiedzialny za zwalczanie korupcji wśród personelu rosyjskiego rządu. Służba miała uprawnienia do bezpośredniego współdziałania z organami sądowniczymi Rosji. W połowie lat 90. SBP utworzyła sekcję ochrony kobiet, która miała zapewnić bezpieczeństwo żon przyjezdnych zagranicznych głów państwa oraz kobiet z rodziny Jelcyna. Szef SBP miał uprawnienia ministra federalnego. W latach 1993–1996 SBP dowodzili kolejno gen. Aleksander Korżakow oraz Jurij Krapiwin. Służba Bezpieczeństwa Prezydenta Rosji została połączona z Federalną Służbą Ochrony w sierpniu 1996 r. (GZO zostało przemianowane na FSO, dwa miesiące wcześniej, w czerwcu 1996 r.).
W połowie lat 90. GZO, a następnie FSO, oficjalnie liczyły od 20 000 do 22 000 ludzi. W rzeczywistości w 1996 roku dla GZO pracowało 44 000 ludzi.
Funkcje i zadania FSO Zadania funkcjonariuszy FSO zostały określone w Ustawie o ochronie państwowej z 27 maja 1996 r. Należą do nich: ochrona prezydenta Federacji Rosyjskiej (realizowana jest od momentu oficjalnego ogłoszenia wybranego prezydenta, aż do jego śmierci), ochrona rodziny prezydenta oraz osób z nim zamieszkujących, ochrona urzędników państwowych (tj. premiera, przewodniczącego: Rady Federacji, Dumy Państwowej, Sądu Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego, Sądu Arbitrażowego i Generalnego Prokuratora) w czasie wykonywania zadań wynikających z zajmowanego stanowiska, ochrona głów państw czy rządów, które przebywają na terytorium Federacji Rosyjskiej (na podstawie decyzji prezydenta FR ochrona może być zapewniona innym osobom zajmującym stanowiska państwowe, deputowanym oraz urzędnikom federalnym), ochrona budynków, w których zlokalizowane są federalne organy władzy państwowej, jak również znajdujących się wokół nich terenów i akwenów, zabezpieczanie środków transportu, którymi poruszają się ochraniane osoby, wykrywanie oraz powstrzymywanie planów przeprowadzenia zamachu na osoby, które objęte są ochroną, prowadzenie działalności mającej na celu ochronę informacji przed ich wydostaniem się z obiektów, które objęte są nadzorem, zapewnienie łączności specjalnej, walka z działalnością terrorystyczną, utrzymywanie porządku społecznego, wykrywanie i przeciwdziałanie atakom hakerów.
Struktura Obecny kształt struktury FSO uformowany został dekretem prezydenta FR z 7 sierpnia 2004 r. (nr 1013) Na czele zarządu FSO stoi dyrektor. FSO prowadzi swoją działalność również za pośrednictwem organów terytorialnych.
Instytucja ta dzieli się na Służbę Bezpieczeństwa Prezydenta Federacji Rosyjskiej (SBP), Służbę Komendanta Moskiewskiego Kremla oraz Służbę Specjalną ds. Komunikacji i Informacji (SSSI)K. Jurewicz-Bakun,Służby specjalne w systemie politycznym Federacji Rosyjskiej, „Studia Politologiczne” 2017, vol. 43 [dostęp 2023-11-16].Role of Russian FSO expands beyond presidential protection, janes.com, 15 lutego 2021 [dostęp 2023-11-16]..
Służba Bezpieczeństwa Prezydenta Federacji Rosyjskiej tło|mały|Honorowa Eskorta podczas otwarcia płaskorzeźb na Steli Chwały Wojskowej w Nowogrodzie Służba Bezpieczeństwa Prezydenta (SBP) jest organem, który zajmuje się przede wszystkim zapewnieniem bezpieczeństwa decydentom politycznym Federacji Rosyjskiej, w tym głównie prezydentowi. Ponadto, pod pieczą dyrektora SBP znajduje się tzw. Garaż Specjalnego Przeznaczenia (GON), czyli miejsce, w którym przechowuje się pojazdy służące do przewozu najważniejszych osób w państwie (przede wszystkim prezydenta, ale także innych przedstawicieli rosyjskiego aparatu władzy oraz gości honorowych). W skład GON od 2019 r. wchodzi Eskorta Honorowa.
Służba Komendanta Moskiewskiego Kremla Potocznie nazywana jest Służbą Ochrony, a na jej czele stoi sekretarz stanu. W jej strukturze wyróżnia się: Pułk Kremlowski – jednostka wojskowa stacjonująca na Kremlu, która za główne zadanie obrała ochronę Kremla moskiewskiego, a także przebywających tam przedstawicieli władz FR. Pułk Prezydencki – ciężko uzbrojone oddziały wojskowe. Wyróżniają one FSO od innych służb specjalnych Federacji Rosyjskiej. Do obowiązków personelu pułku należy pilnowanie ważnych obiektów państwowych. Orkiestra prezydencka – głównym zadaniem Orkiestry prezydenckiej jest zapewnienie państwowych imprez protokolarnych z udziałem prezydenta Federacji Rosyjskiej, a także innych czołowych przywódców kraju. Oprócz tego organizuje koncerty dla weteranów Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, zapraszając do nich twórcze zespoły, znanych solistów oraz aktorów teatralnych i filmowych. mały|Orkiestra Prezydencka Federacji Rosyjskiej biorąca udział w Festiwalu Wieży Spasskiej w 2014 roku
Służba Specjalna ds. Komunikacji i Informacji (SSSI)