Niniejszy artykuł opisuje dzieje ziemi irackiej od pojawienia się tam pierwszych ludzi w epoce kamienia, aż do czasów obecnych.
Historia Iraku w ścisłym tego wyrażenia znaczeniu rozpoczęła się w 1. poł. VII w.n.e. – wtedy to właśnie arabscy zdobywcy nadali owej ziemi tę nazwę: „Irak”. Spośród nazw wcześniejszych najlepiej znaną i najczęściej stosowaną jest „Mezopotamia” (grec. Μεσοποταμία czyli „Międzyrzecze”). Wynika to z faktu, iż odnosi się ona do krainy geograficznej, co nadaje jej charakter ponadczasowo uniwersalny (można ją stosować w odniesieniu do każdej epoki). Inne natomiast nazwy, takie jak Sumer (najstarsza znana dziś nazwa odnosząca się do tamtego regionu), Babilonia, czy wreszcie Irak są określeniami konkretnych jednostek polityczno-administracyjnych (państw, prowincji), co ogranicza zakres ich prawidłowego stosowania do wypowiedzi tyczących się konkretnej epoki, kiedy to istniało określone państwo lub prowincja.
Niepodległe państwo irackie powstało formalnie w roku 1932.
Epoka przedarabska Prehistoria
W okresie prehistorycznym przez ziemie dzisiejszego Iraku przeszła fala migracyjna kromaniończyków () zmierzających ku subkontynentowi indyjskiemu i wschodniej Azji. Później, ok. 36 tys. lat temu, na terenie dzisiejszego Iraku i Iranu pojawiła się kultura baradosteńska górnego paleolitu. Ok. 18 tys. lat temu nastąpiła zmiana na kulturę zarzyjską, a ok. 9000 r.p.n.e. na północnym wschodzie dzisiejszego Iraku pojawia się kultura Zawi Szemi Szanidar. Na ziemiach Iraku neolit przedceramiczny nastąpił ok. 8000 r.p.n.e. (kultura Dżarmo). Ok. 6000 r.p.n.e. w środkowym Iraku pojawiła się neolityczna kultura Hassuna. Prawie jednocześnie z nią istniała również kultura Samarra, która pod koniec 5 tysiąclecia p.n.e. przeszła w kulturę Ubajd, rozpościerającą się daleko poza ziemiami Iraku na obszarze południowej Anatolii. Kultura Ubajd konkurowała z kulturą Halaf i ostatecznie doprowadziła do jej zniszczenia.
Starożytność
Obszar między Eufratem a Tygrysem, zwany od starożytności Mezopotamią (gr. Μεσοποταμία czyli międzyrzecze), był kolebką najstarszych cywilizacji, które zaczęły tam powstawać już w 3500 r.p.n.e. Istniały tam następujące państwa: SumerHalina Tomańska, Od pierwszych cywilizacji do czasów nowożytnych.Historia dla szkół średnich zawodowych, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998, str.15 i 19, Akad (pierwsze wielkie państwo na tym terenie, utworzone ok. 2300 r.p.n.e. przez Sargona), Asyria, BabiloniaLudwik Piotrowicz, Atlas do historii starożytnej, Państwowe przedsiębiorstwo wydawnictw kartograficznych Warszawa-Wrocław 1986, s.2 (państwo starobabilońskie, kasyckie państwo średniobabilońskie i państwo nowobabilońskie zwane też Chaldeą) oraz pomniejsze państwa-miastaCity-States in Mesopotamia.
W roku 538 p.n.e. ziemie te zdobyli Persowie pod wodzą Cyrusa II WielkiegoA. Gieysztor i T. Szczechura, Świat starożytny. Podręcznik dla klasy VI i VII, szkoły powszechnej, Instytut wydawniczy „Nasza księgarnia”, Warszawa 1947, który rozgromił Chaldejczyków i włączył Mezopotamię do państwa Achemenidów. Panowanie Achemenidów trwało do podbicia Persji przez Aleksandra Wielkiego w IV w.p.n.e. Po rozpadzie jego imperium Mezopotamia stała się częścią państwa SeleucydówLudwik Piotrowicz, Atlas do historii starożytnej, Państwowe przedsiębiorstwo wydawnictw kartograficznych Warszawa-Wrocław 1986, s.7Julia Tazbir, Atlas historyczny do 1815 roku. Szkoła ponadgimnazjalna, Wydawnictwo Szkolne PWN Sp. z o.o., Warszawa 2006, s.6-7.
W 115 r.n.e. Mezopotamię podbił cesarz Trajan i stała się ona prowincją Cesarstwa Rzymskiego, ale w 227 nowa perska dynastia Sasanidów ją odzyskała.
Epoka arabska Średniowiecze Epoka wczesnoarabska thumb|333px|Podboje arabskieW roku 635 państwo Sasanidów najechali Arabowie, którzy ostatecznie zdobyli Mezopotamię w wyniku bitwy pod Kadeszem w roku 636Julia Tazbir, Atlas historyczny do 1815 roku. Szkoła ponadgimnazjalna, Wydawnictwo Szkolne PWN Sp. z o.o., Warszawa 2006, str.13Halina Tomańska, Od pierwszych cywilizacji do czasów nowożytnych.Historia dla szkół średnich zawodowych, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998, str.84 i 85. Zwycięzcy nadali tej ziemi nazwę Irak i (w latach 40. VII w.) nawrócili na islam większość jej mieszkańców, którzy dotychczas byli chrześcijanami. Po śmierci proroka Mahometa wybuchły ostre walki o tron kalifa. Od 656 do 661 kalifem był jego bliski krewny Ali. W 661 władzę nad kalifatem arabskim przejęła dynastia Umajjadów, którzy przenieśli stolicę z Medyny do Damaszku, w wyniku czego w islamie nastąpił okres długotrwałego rozpadu. Mieszkańcy Iraku jako poddani Alego wyznawali szyizm. Po dojściu do władzy Umajjadów rozpoczęło się krzewienie sunnizmu. Konflikt między szyitami a Umajjadami stał się jedną z przyczyn dojścia do władzy w 750 dynastii Abbasydów, którzy założyli Bagdad będący od 762 stolicą Iraku. W latach 750–1258 nastał wielki rozkwit, a Bagdad stał się największym kulturalnym, naukowym i handlowym centrum muzułmańskiego świata.
Mongolskie jarzmo W roku 1258 nastąpił regres spowodowany najazdem MongołówHalina Tomańska, Od pierwszych cywilizacji do czasów nowożytnych.Historia dla szkół średnich zawodowych, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998, str.86 pod wodzą Hulagu-chana, którzy rozgrabili Bagdad i spustoszyli Mezopotamię. Mongolska dynastia Ilchanidów panowała tu do połowy XIV w. Po niej nastała dynastia Dżalajirydów (1339-1410). W 1393Julia Tazbir, Atlas historyczny do 1815 roku. Szkoła ponadgimnazjalna, Wydawnictwo Szkolne PWN Sp. z o.o., Warszawa 2006, str.29 i 1401 Bagdad był niszczony przez wojska Timura Chromego i dwukrotnie przebudowywany. Po Dżalajirydach nastąpiły rządy licznych i często zmieniających się dynastii. Jedną z nich byli Safawidzi, którzy władzę w Iraku objęli w roku 1509 i uczynili szyizm religią państwową. thumb|200px|Fragment XVII-wiecznej mapy Turcji obejmujący m.in. prowincję „Yerack”
Nowożytność (okres turecko-osmański) Następnie o władzę nad tą ziemią rywalizowali Persowie i Turcy, którzy ostatecznie wygrali w roku 1534. Od tej pory, przez prawie 400 lat aż do początków XX w. Irak był turecką prowincjąpraca zbiorowa red. naczelny Jan Łysek, Polityczny Atlas świata Nowe czasy, RSW „Prasa-Książka_Ruch” Wydawnictwo Współczesne, Warszawa 1990, s.127-128, w której realną władzę sprawowali namiestnicy, co było spowodowane znacznym oddaleniem Bagdadu od stolicy Imperium Osmańskiego.
Począwszy od XIX w. swoje zainteresowanie tym obszarem zaczynają okazywać państwa zachodnioeuropejskie – Niemcy, Francja i Wielka Brytania.
Pod koniec XIX w. w wyniku reformy administracyjnej rozpoczęły się dążenia na rzecz autonomii Iraku.
XX wiek Jako kolonia
W 1914 z początkiem I wojny światowej Irak jako część Imperium Osmańskiego stanął po stronie Niemiec. W tym samym roku do południowego Iraku wkroczyły wojska brytyjskie. W 1917 Anglicy zajęli Bagdad i Kirkuk, a w 1918 kontrolowali prawie cały obszar Iraku. Skutkiem wojny był rozpad Imperium osmańskiego, a w kwietniu 1920 roku na konferencji w San Remo Liga Narodów wydała Wielkiej Brytanii mandat na rządzenie Irakiem, co usankcjonowało jego status jako kolonii BrytyjskiejPraca zbiorowa, Encyklopedia popularna, PWN Warszawa 1982, s.299praca zbiorowa red. naczelny Jan Łysek, Polityczny Atlas świata Nowe czasy, RSW „Prasa-Książka_Ruch” Wydawnictwo Współczesne, Warszawa 1990, s.128. Brytyjska kolonizacja Iraku doprowadziła do wybuchu narodowowyzwoleńczego powstania w którym ponad 130 tysięcy powstańców dowodzonych przez szyickiego lidera Muhammeda ad-Din asz-Sziraziego starło się z siłami kolonijnymiIbrahim Al-Marashi, Sammy Salama: Iraq's Armed Forces: An Analytical History, Routledge, 2008, , s. 15.. Po stłumieniu rebelii władze kolonialne proklamowały w 1921 roku monarchię konstytucyjną, z dwuizbowym parlamentem, pod panowaniem Haszymidów a królem Iraku został obrany Abdullah, jednak funkcję tę objął jego brat FajsalPraca zbiorowa, Encyklopedia popularna, PWN Warszawa 1982, s.202, który rządził pod brytyjskim protektoratem (w charakterze odszkodowania Abdullahowi powierzono władzę w Jordanii). Faktyczna władza w Iraku należała do urzędników brytyjskich.
Elity brytyjskiego Iraku składały się głównie z sunnitów. W 1930 roku z inicjatywy premiera Nuri as-Sa’ida podpisano traktat brytyjsko-iracki regulujący wzajemnie relacje na okres dwudziestu lat. Na mocy traktatu iracki monarcha przejął kontrolę nad sprawami wewnętrznymi i obronnością kraju. Wielka Brytania zachowała w Iraku swoje bazy wojskowe i zastrzegła sobie prawo do korzystania z infrastruktury militarnej kraju na wypadek wybuchu wojnyTripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 91 i 93-95. .. Traktat został odrzucony przez irackie społeczeństwo jako niewystarczający. Wpływy brytyjskie umocniły się gdy w 1931 rząd zgodził się na udzielenie brytyjskiej Iraq Petroleum Company wyłącznej koncesji na poszukiwania i eksploatację ropy w Iraku północno-wschodnim. Probrytyjska polityka rządu spowodowała niezadowolenie opozycji skupionej w Partii Bractwa Narodowego powodując stłumione przez rząd i Brytyjczyków zamieszki i strajki. Niezależnie od protestów Bractwa Narodowego trwały wystąpienia kurdyjskie, które również zostały stłumione z pomocą sił kolonialnych. Po upadku wystąpień coraz większe wpływy w opozycji uzyskała Iracka Partia Komunistyczna.
Królestwo Iraku
3 października 1932 roku proklamowano formalną niepodległość Królestwa Iraku, które wstąpiło też zaraz do Ligi Narodów. Mimo to Irak wciąż pozostawał zależny od Wielkiej Brytanii. W roku 1933 (zaledwie rok po ogłoszeniu niepodległości) zmarł król Fajsal a następcą został jego syn Ghazi I, który rządził tylko do 1939, kiedy to umarł, a nowym królem został jego syn Fajsal II mający wówczas 4 lata. Dopóki nie uzyskał pełnoletności władzę regencką sprawował jego stryj Abd al-Ilah. W 1933 roku miejsce miał nieudany bunt Asyryjczyków zakończony zmasakrowaniem tysięcy cywilnych mieszkańców krajuInternational Federation for Human Rights – „Displaced persons in Iraqi Kurdistan and Iraqi refugees in Iran”, 2003.Joseph Yacoub, La question assyro-chaldéenne, les Puissances européennes et la SDN (1908–1938), 4 cz., thèse Lyon, 1985, s. 156.. W 1935 roku premierem kraju został Jasin al-Haszimi będący zwolennikiem panarabizmu. Jego rządy związane były dalszym z ignorowaniem mniejszości etnicznych, represjami opozycji, zwiększeniem siły służb bezpieczeństwa i stłumieniem rebelii szyickiej z 1936 roku oraz powstania jezydów w Dżabal as-Sindżar. Rządy al-Haszimiego zakończył wojskowy zamach stanu z 1936 roku. Przywódca puczu Bakr Sidki misję sformowania rządu przekazał Hikmatowi Sulajmanowi. Rządy Sulajmana charakteryzowały się odrzuceniem panarabizmu i chęcią modernizacji kraju. Liberalne obietnice gabinetu nie zostały jednak spełnione a opozycja i związki zawodowe zostały poddane represjom. Krótkie rządy Sulajmana przerwała interwencja panarabskich wojskowych w 1937.
W czasie II wojny światowej w Iraku pojawiły się silne sympatie proniemieckie. W 1941 roku odbył się nieudany antybrytyjski zamach stanu Al-Gajlaniego w wyniku którego Irak czasowo trafił pod okupację armii brytyjskiej a w 1943 dołączył do koalicji aliantów. Po zakończeniu wojny Irak wziął udział w I wojnie izraelsko-arabskiej (po zakończeniu której z Iraku wyjechało koło 130 tysięcy Żydów)Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 284-285. .. W 1953 król Fajsal II uzyskał pełnoletniość, ale jego stryj-regent nadal starał się wpływać na politykę kraju.
W latach 1948–1958 miało miejsce mnóstwo demonstracji i niepokojów. W ostatnich latach istnienia monarchii irackiej rząd poszerzył w kraju zachodnie – brytyjskie i amerykańskie interesy gospodarcze przyznając tamtejszym firmom koncesje na wydobycie ropy naftowej. W 1955 Irak podpisał pakt bagdadzki, a w 1958 połączył się z Jordanią tworząc Federację Arabską.
thumb|500px|Irak i kraje ościenne w roku 1920