Adam Tarnowski (hrabia)

Adam (Amor) hrabia Tarnowski (ur. 4 marca 1866 w Krakowie, zm. 10 października 1946 w Lozannie) – polski arystokrata, dyplomata Austro-Węgier.

Życiorys W austro-węgierskiej dyplomacji Adam Tarnowski urodził się jako syn Jana Dzierżysława i Zofii Zamoyskiej z Wysocka, młodszy brat Zdzisława i Juliusza TarnowskiegoMaria Tarnowska, Wspomnienia, Krajowa agencja Wydawnicza, Warszawa 2002, s. 32.. Studiował w WiedniuMaria Tarnowska, Wspomnienia, Krajowa agencja Wydawnicza, Warszawa 2002, s. 43.. Do służby dyplomatycznej Austro-Węgier wstąpił w 1897. W latach 1899–1901 był sekretarzem w ambasadzie austriackiej w WaszyngtonieW okresie 1899–1901 odnotowano, że często grywał w golfa – „New York Times”, 1 lipca 1900, s. 16, Count Tarnowski dinner, „New York Times”, 11 lipca 1900; a 5 kwietnia 1901 pojedynkował się na granicy Monaco z hr. Tołstojem z powodu publicznej kłótni, której powodu notka nie podaje i był lekko ranny w przedramię, – Count Tarnowski in a duel, „New York Times”, 6 kwietnia 1901.. 10 września 1901 poślubił księżną Marię Światopełk-Czetwertyńską10 września w Warszawie w parafii św. Antoniego, – Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego Marka J. Minakowskiego – Adam Amor Tarnowski (1866-1946).Maria Tarnowska, Wspomnienia, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 2002, s. 33.. W latach 1901–1903 pracował w ambasadzie w ParyżuMaria Tarnowska, Wspomnienia, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 2002, s. 36, 42., od początku 1903 do 1905 w DreźnieTam też miało miejsce pierwsze wspominane przez jego żonę zapalenie płuc. – Maria Tarnowska, Wspomnienia, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 2002, s. 42, 43.. w latach 1905-1907 w BrukseliMaria Tarnowska, Wspomnienia, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 2002, s. 45-48.. Następnie (1907-1909) w MadrycieMaria Tarnowska, Wspomnienia, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 2002, s. 48, 50.W tym też czasie był kolekcjonerem sztuki, m.in. malarstwa. – Maria Tarnowska, Wspomnienia, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 2002, s. 44.. W okresie 1909–1911 był radcą w ambasadzie w LondynieMaria Tarnowska, Wspomnienia, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 2002, s. 56. i ambasadorem w Bułgarii (30 kwietnia 1911-listopad 1916)Ministrem pełnomocnym, posłem nadzwyczajnym – Maria Tarnowska, Wspomnienia, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 2002, s. 66, 82.Poprzednikiem Adama Tarnowskiego na stanowisku ambasadora w Sofii był Karl Freiherr von Giskra, następcą Ludwig Graf Széchényi von Sárvárund Felsövidék., tj. w kluczowym okresie wojen bałkańskich i na początku I wojny światowejMaria Tarnowska, Wspomnienia, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 2002, s. 71.. Był autorem projektu układu o handlu i żegludze między Austro-Węgrami a Bułgarią przedłożonego jako projekt rządowy w roku 1912 parlamentowi w WiedniuUkład z załącznikami i protokołem końcowym, sygnowany: Sofia 22 kwietnia 1912, został przedłożony parlamentowi w Wiedniu na XXI sesji pod nr 1477, – Jerzy Gaul, Polonika w archiwum parlamentu w Wiedniu. Archiwum Izby Posłów Rady Państwa 1861-1918. – Polonika im Parlamentsarchiv Wien. Archiv des Abgecordnetenhauses des Reichsrats 1861-1918, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2014, s. 583, pozycja 2011.. Dzięki łagodzeniu napięć między królem Ferdynandem I a austriackim następcą tronu arcyks. Franciszkiem FerdynandemMaria Tarnowska, Wspomnienia, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 2002, s. 70-71. zaangażowaniu żony Marii w pomoc ofiarom wojen bałkańskich w latach 1912–1913Przy tej okazji znajomość Marii z królową Eleonorą z domu ks. Reuss, drugą żonę Ferdynanda I. – Maria Tarnowska, Wspomnienia, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 2002, s. 72-73., oraz naciskom Adama Tarnowskiego na rzecz zmniejszenia strat Bułgarii w czasie negocjowania pokoju bukareszteńskiego (1913)Wskutek których Bułgaria „zachowała wpływy na Morzu Egejskim oraz spory obszar tureckiego terytorium za swą południową granicą” – Maria Tarnowska, Wspomnienia, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 2002, s. 73-74., będąc ambasadorem w Bułgarii zyskał pewien wpływ na Ferdynanda I oraz gabinet premiera Wasyla Radosławowa„New York Times” 19 listopada 1916 w artykule: New Austrian Ambassador is not a stranger pisał przesadnie że: „Yet, in spite of Ferdinand’s Macchiavellianism, Adam Tarnowski and his wife ended by gaining the most extraordinary influence over him, becoming to a great extent the virtual rulers and actual dictators of the kingdom. Prime minister Radoslavoff, a man of the humbles origin, was also wholly subject to their domination. No decision of the Bulgarian Government was taken, without a previous understanding with Count Tarnowski and his full approval.” – Jednak, pomimo makiawelizmu Ferdynanda, Adam Tarnowski i jego żona zyskali ostatecznie naprawdę nadzwyczajny wpływ na niego, zyskując wielki zakres rzeczywistej władzy i faktyczną dyktaturę królestwa. Prezes rady ministrów Radosławow, człowiek niskiego pochodzenia, też całkowicie uległ ich dominacji. Żadna decyzja bułgarskiego rządu nie została podjęta, bez poprzedniego porozumienia z hrabią Tarnowskim i jego pełnej aprobaty.. Adamowi Tarnowskiemu jako ambasadorowi Austro-Węgier udało się skłonić Bułgarię do przystąpienia do sojuszu z Austro-Węgrami i Niemcami m.in. wykorzystując napięte stosunki Bułgarii z Serbią i wskazując na korzyści oparcia się Bułgarii o Państwa centralne dla zmiany niekorzystnego dla Bułgarii traktatu bukaresztańskiego z 10 sierpnia 1913 r.Działania w tym kierunku podjął również G. Michahelles jako ambasador Niemiec. Janusz Pajewski ocenił w swej książce działania Adama Tarnowskiego jako zręczne w przeciwieństwie do G. Michahellesa – Janusz Pajewski, Pierwsza wojna światowa 1914–1918, PWN, 1991, s. 346. Chociaż Stanisław „Cat” Mackiewicz był zdania, że przeceniano talent Adama Tarnowskiego; – Stanisław „Cat” Mackiewicz, Historia Polski od 11 listopada 1918 r. do 17 września 1939 r., Wydawnictwo Puls, Londyn 1992, s. 86; być może opinia ta wynikała z tego, iż St. Mackiewicz był zwolennikiem ks. Janusza Radziwiłła jako ministra spraw zagranicznych i premiera, – tamże, s. 95-96. Z kolei przeciwnik Tarnowskiego O. Czernin pisał, że: „był jednym z najlepszych i najzdolniejszych austro-węgierskich dyplomatów”, – O. Czernin, Im Weltkriege, Berlin-Wiedeń 1919, s. 143; tłumaczenie cytatu za: Václav Horčička, Hrabia Adam Tarnowski z Tarnowa jako austro-węgierski ambasador w Stanach Zjednoczonych Ameryki (1917), w: „Dzieje Najnowsze”, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2011, rocznik 43, nr 3, s. 45.Natomiast niepowodzeniem zakończyła się misja Ottokara Czernina w Rumunii (ministra 1916–1918), który odtąd postrzegał Tarnowskiego jako konkurenta, czym prof. Janusz Pajewski tłumaczy jego postępowanie względem Tarnowskiego nawet wbrew interesowi Wiednia, [w:] Pierwsza wojna światowa 1914–1918, PWN, 1991, s. 597.Stanisław Dzierzbicki, Pamiętnik z lat wojny 1915-1918, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983, s. 100, 364. Wpływ który uzyskał Tarnowski na władze Bułgarii został zmarnowany w 1917 i początku 1918 r.Zmarnowanie wpływu jaki wyrobił sobie Adam Tarnowski na władze bułgarskie nastąpiło wskutek aktywności niemieckich generałów i dyplomatów, m.in. posła niemieckiego w Sofii hr. Alfreda von Oberndorff, który w rozmowie z posłem austriackim baronem Mittag von Lenkheyn powiedział, że działa w Bułgarii: „mit Energie und Grobheit”, tj. z energią i grubiaństwem. – Janusz Pajewski, Pierwsza wojna światowa 1914–1918, PWN, Warszawa 1991, s. 722. Naciski na przejęcie od Bułgarii kopalni węgla w Perniku nastąpiły w listopadzie 1916, tj. zbiegły się z wyjazdem Tarnowskiego z Sofii. Król „Ferdynand mówił z rozdrażnieniem posłowi austriackiemu Adamowi Tarnowskiemu, że rozumie w zupełności uczucia, które Polacy żywią do Niemców.” – tamże. Wiosną 1918 w sytuacji rozruchów z powodu głodu (po części wskutek mobilizacji wszystkich mężczyzn zdolnych do służby wojskowej i związanemu z tym paraliżowi wielu gałęzi życia gospodarczego) „wojskowi niemieccy mieli wszelkie ułatwienia w nabywaniu środków żywności i wysyłaniu ich do Niemiec, a szczodrze z tego korzystali”; na sytuację wpływały też: „objęcie kolei bułgarskich przez niemiecki zarząd wojskowy i bezwzględna rabunkowa eksploatacja kolejowa”, oraz iż: Prasa, skrępowana cenzurą wojenną, nie mogła zamieszczać ani artykułów o treści anty niemieckiej, ani informacji o postępowaniu Niemców w Bułgarii. – tamże. 9 listopada 1916, gdy był jeszcze ambasadorem w Sofii, został mianowany ambasadorem w USAMianowanie Adama Tarnowskiego nastąpiło w jakiś czas po uznaniu w końcu roku 1915 poprzedniego ambasadora, którym był dr Konstantin Dumba, za persona non grata w USA i nakazaniu mu opuszczenia Stanów Zjednoczonych (w związku z działaniami dr Dumby zmierzającymi do ograniczenia produkcji broni w USA bliskimi sabotażu, – Václav Horčička, Hrabia Adam Tarnowski z Tarnowa jako austro-węgierski ambasador w Stanach Zjednoczonych Ameryki (1917), [w:] „Dzieje Najnowsze”, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2011, rocznik 43, nr 3, s. 44), (czyli już w sytuacji zaostrzenia stosunków) – Tarnowski still at Sofia, „New York Times”, 14 listopada 1916. Mimo to mianowanie Adama Tarnowskiego zostało początkowo dobrze przyjęte w USA – New Austrian Ambassador, „New York Times”, 11 listopada 1916; New Austrian Ambassador is not a stranger, „New York Times”, 19 listopada 1916. Mianowanie było uważane za bardzo stosowne, gdyż miał reputację jednego z najznakomitszych i najbardziej utalentowanych dyplomatów w służbie Podwójnej Monarchii, – William D. Godsey, Aristocratic Redoubt: The Austro-Hungarian Foreign Office on the Eve of the First World War, West Lafayette, Purdue University Press, 1999, s. 182, 202)., decyzję tę Adam Tarnowski spointował słowami: „Wysyłają mnie na straconą pozycję”Maria Tarnowska, Wspomnienia, Krajowa agencja Wydawnicza, Warszawa 2002, s. 82-83.Jednak w Polsce uważano to początkowo za korzystne: Tarnowski ambasadorem w Ameryce to atut dla Polski – Maria Lubomirska, Wspomnienia ks. Marii Zdzisławowej Lubomirskiej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2002 (I wyd. dodruk), zapis z soboty 11 listopada 1916, s. 429; a następnie kpiono z tego: „Śmiejemy się z Adama Tarnowskiego. Gazety przed paru dniami doniosły o jego szczęśliwym w Ameryce lądowaniu. Uszedł min i torped, ale teraz miła niespodzianka! Pakuj się bratku i płyń nazad! Na razie jednak Ameryka Austrii nie wyzywa!” – tamże, zapis z poniedziałku 5 lutego 1917, s. 465. – zatem Adam Tarnowski zachował swoje oceny dla najbliższych. Także w wywiadzie z 24 listopada mówił o nadziei na pokój – Tarnowski’s peace hope, „New York Times”, 26 listopada 1916.. Wskutek nieprzyznania mu listu żelaznego przez Wielką Brytanię, co utrudniało przepłynięcie przez blokadę morską Ententy, przybył do USA dopiero 31 stycznia 1917America may seek pass for Tarnowski…, „New York Times”, 29 listopada 1917, United States Ask Allies to Reconsider and Grant a Safe Conduct to Tarnowski, „New York Times”, 30 listopada 1916; Expect the Allies to pass Tarnowski, „New York Times”, 2 grudnia 1916; Washington insist that Austria’s envoy is entitled to safe conduct, „New York Times”, 12 grudnia 1916; Will let Tarnowski Pass. No safe conduct, Washington hears, but no molestation”, „New York Times”, 15 grudnia 1916; Will let Tarnowski pass in safety; Allies, heading America’s Representations, will Place No Obstacle in Ambasador’a way, „New York Times”, 16 grudnia 1916; Explains Tarnowski Case, „New York Times”, 20 grudnia 1916; Tarnowski to sail Jan. 13, „New York Times”, 4 stycznia 1917; Count Tarnowski sails, „New York Times”, 13 stycznia 1917; Tarnowski here as Austria’s Envoy, „New York Times”, 2 lutego 1917.„Anglicy odmawiają Adamowi Tarnowskiemu glejtu na wyjazd do Ameryki, gdzie ma objąć nowe swe obowiązki ambasadora. Ten wypadek wywołuje polemikę w gazetach. Są tacy, którzy twierdzą, że to niemiecka Kabała, że Niemcy boją się Tarnowskiego w Waszyngtonie.” – Maria Lubomirska, Wspomnienia ks. Marii Zdzisławowej Lubomi