Cyrylica

thumb|upright=1.3|Obszar, na którym używana jest cyrylica

Cyrylica – pismo alfabetyczne służące do zapisu języków wschodniosłowiańskich, większości południowosłowiańskich i innych. Nazwa nawiązuje do „apostoła Słowian“ – św. Cyryla, który wspólnie ze św. Metodym, prowadząc misję wielkomorawską wśród Słowian, zapisał i wprowadził do liturgii język słowiański. Do zapisu tego języka zostały stworzone dwa alfabety – najpierw głagolica, z której zostały później zapożyczone niektóre litery cyrylicy, a potem cyrylica.

Historia

Cyrylica została oparta na greckiej majuskule. Za twórcę cyrylicy uznaje się któregoś z uczniów Cyryla i Metodego, przy czym najczęściej przywołuje się tu imiona Klimenta Ochrydzkiego bądź Konstantyna Presławskiego. Pierwsze ślady użycia cyrylicy pochodzą z terenów wschodniej Bułgarii. Za najstarszy zabytek cyrylicki uważane są inskrypcje z monasteru w pobliżu wsi Krepcza, datowane na 921 rok, lub inskrypcja z odnalezionego w 2023 roku w Bułgarii napierśnika, datowanego pomiędzy 916 a 927 rokiem. W ciągu X–XII w. cyrylica rozprzestrzeniła się z Bułgarii na tereny Serbii oraz Rusi Kijowskiej.

Cyrylica używana współcześnie dla zapisu rozmaitych języków jest alfabetem częściowo zreformowanym i unowocześnionym w stosunku do wersji pierwotnej i nosi nazwę grażdanki (ros. skrót od grażdanskij szrift, tj. pismo obywatelskie, świeckie). Reformy cyrylicy dokonano w Rosji na początku XVIII wieku za sprawą Piotra Wielkiego. Projekt reformy z osobistymi uwagami cara pochodzi z roku 1709. Początkowo zreformowanego pisma używano wyłącznie w kancelarii carskiej dla zapisu oficjalnych dokumentów państwowych, później jej użycie rozszerzyło się także na inne sfery piśmiennictwa, najpierw rosyjskiego, a następnie także południowosłowiańskiego. Przy pierwotnej wersji cyrylicy pozostała cerkiew prawosławna, wykorzystująca zapisane tym alfabetem księgi liturgiczne w języku cerkiewnosłowiańskim.

W Serbii reformy pisma dokonał w pierwszej połowie XIX w. Vuk Karadžić. Usunął on m.in. znaki ъ, ь pisane na końcu wyrazów, wprowadził znaki љ, њ, џ dla miękkiego l', miękkiego n' oraz dla dż, ujednolicił także pisownię joty, wprowadzając łaciński znak j w miejsce dotychczasowych rozmaicie zapisywanych liter.

W Rosji po rewolucji lutowej przygotowano kolejny projekt reformy pisma, zatwierdzony przez Akademię Nauk 5 lipca 1917 roku. Reforma zmierzała do uproszczenia pisowni i ortografii. Zgodnie z nowymi zasadami, z alfabetu rosyjskiego usunięto litery ѣ (jać), ѳ (fita) oraz i (tzw. i diesiatiericznoje), zastępując je odpowiednio znakami е, ф, и. Ostatecznie usunięto też ѵ (iżycę), używaną jedynie w tekstach religijnych, w dodatku w bardzo niewielu słowachIzabella Parowicz, Joanna Drejer, Gulzhan Jäger, Grażdanka. Podręcznik do nauki dawnego pisma rosyjskiego. Słubice 2024, s. 18.. Zarzucono stawianie twardego znaku na końcu wyrazów kończących się spółgłoską. Reforma uzyskała moc obowiązującą w 1918 roku, już pod rządami bolszewików. Reformy nie zaakceptowała część emigracji rosyjskiej oraz duchowieństwo, wiele publikacji emigracyjnych drukowano według dawnych zasad.

Reforma grażdanki bułgarskiej dokonana została na wzór rosyjski w 1944 roku.

Cyrylica przyjęta została przez większość języków z terenu byłego ZSRR (wyjątkami były: estoński, gruziński, litewski, łotewski, ormiański), a także w językach: serbsko-chorwackim (w wariancie serbskim), bułgarskim, macedońskim i mongolskim (tylko w Mongolii).

Po rozpadzie ZSRR w kilku jego byłych republikach następuje odwrót od alfabetów opartych na cyrylicy na rzecz alfabetów opartych na łacińskim: Azerbejdżan, Mołdawia (z wyjątkiem Naddniestrza), Turkmenistan, Uzbekistan.

W 2017 roku prezydent Nursułtan Nazarbajew zapowiedział do 2025 roku rezygnację przez Kazachstan z cyrylicy i przejście na alfabet łaciński.

Opis W cyrylicy wyróżnia się wielkie i małe litery, jednak w przeciwieństwie do alfabetu łacińskiego różnią się one głównie wielkością, nie kształtem. Czasem znacznie różni się za to od pisma prostego kursywa (zwłaszcza małe litery), np. Гг Гг, Дд Дд, Ии Ии, Цц Цц, Џџ Џџ, Шш Шш. Istnieją także niewielkie różnice w postaci kursywy w różnych językach.

Cyrylica АаA (a) БбBe (b) ВвWe (v) ГгGie lub Hie (g) ЃѓGie miękkie (ǵ) ҐґGe (g̀) ДдDe (d) ЂђDzie (đ) ЕеJe (ê) ЄєJe ukraiń. (ê) ЀѐE grave ЁёJo (ë) ЖжŻe (ž) ЅѕDz (ẑ) ЗзZe (z) ИиI (i) ІіI ukraiń. (í) ЇїJi (ï) ЙйJ (I krótkie) (j) ЍѝI grave ЈјJi (ĵ) КкKa ЌќKje (ḱ) ЛлEl (l) ЉљLje (l̂) МмEm (m) НнEn (n) ЊњNje (n̂) ОоO (o) ПпPe (p) РрEr (r) СсEs (s) ТтTe (t) ЋћCie (ć) ѸѹU УуU (u) ЎўU krótkie (ŭ) ФфEf (f) ХхCha (h) ѠѡOmega ЦцCe (c) ЧчCze (č) ЏџDże (ẑ) ШшSza (š) ЩщSzcza (ŝ) ЪъJor (twardy znak) (ʺ) ЫыJery (y) ЬьJer (miękki znak) (ʹ) ѢѣJać ЭэE (è) ЮюJu (û) ЯяJa (â) ꙖꙗJa ѤѥJe ѦѧJes (mały jus, ę) ѪѫJus (wielki jus, ą) ѨѩJę ѬѭJą ѮѯKsi ѰѱPsi ѲѳTeta ѴѵIżyca ѶѷIżyca okowy ѾѿOt  

Rosyjskie litery wytłuszczone; zarzucone pochylone; w nawiasach transliteracjaTransliteracja według Polskiej Normy PN-ISO 9:2000, obowiązującej od 1 lutego 2000 r., za Słownikiem ortograficznym języka polskiego PWN, por. .

Wersje cyrylicy współcześnie używane do zapisywania poszczególnych języków nieco różnią się od siebie nawzajem.

Cyrylica w kroju podstawowym i kursywie:

Аа Бб Вв Гг Дд Ее Ёё Жж Зз Ии Йй Кк Лл Мм Нн Оо Пп Рр Сс Т т  Уу Фф Хх Цц Чч Шш Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя Аа Бб Вв Гг Дд Ее Ёё Жж Зз Ии Йй Кк Лл Мм Нн Оо Пп Рр Сс Тт Уу Фф Хх Цц Чч Шш Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя thumb|200px|Różnice w postaciach liter w kroju prostym (po lewej) i w kursywie (po prawej) w językach rosyjskim (niebieskie pole), bułgarskim (pomarańczowe) oraz serbskim i macedońskim (żółte) Cyrylica w piśmie odręcznym w zasadzie identyczna jest, jak w kursywie, a te z liter, których wygląd w piśmie odręcznym jest wyraźnie odmienny niż w druku lub może budzić wątpliwości, pokazane są w zestawieniu poniżej. mały

Cyrylica używana w różnych krajach

Wczesna cyrylica

Cyrylica została utworzona dla języka staro-cerkiewno-słowiańskiego. Zastąpiła wcześniej używaną głagolicę. Pierwotnie zawierała kilka dziś nieużywanych liter i była jeszcze przez długi czas używana do zapisu liczb.

Współczesna cyrylica rosyjska

Litera Kursywa TransliteracjaTransliteracja międzynarodowa na podst. normy ISO 9. TranskrypcjaTranskrypcja zgodna z uchwałami Komitetu Językoznawstwa Polskiej Akademii Nauk z 20 stycznia 1956 r., za Słownikiem ortograficznym języka polskiego PWN. Na początku wyrazu W środku/na końcu wyrazu Po samogłosce Po spółgłosceА а А а A a aБ б Б б B b bВ в В в V v wГ г Г г G g gД д Д д D d dЕ е Е е E e je ie, eЁ ё Ё ё Ë ë jo io, oЖ ж Ж ж Ž ž żЗ з З з Z z zИ и И и I i i ji i, yЙ й Й й J j jК к К к K k kЛ л Л л L l ł, lМ м М м M m mН н Н н N n nО о О о O o oП п П п P p pР р Р р R r rС с С с S s sТ т Т т T t tУ у У у U u uФ ф Ф ф F f fХ х Х х H h chЦ ц Ц ц C c cЧ ч Ч ч Č č czШ ш Ш ш Š š szЩ щ Щ щ Ŝ ŝ szczЪ ъ Ъ ъ ″ nieużywany jer (znak) twardyЫ ы Ы ы Y y yЬ ь Ь ь ' nieużywany jer (znak) miękki lub pomija się 1)Э э Э э È è eЮ ю Ю ю Û û ju iu, uЯ я Я я Â â ja ia, a

Zalecenia typograficzne

W standardzie Unicode do transliteracji znaku miękkiego (Ь ь) i znaku twardego (Ъ ъ) przewidziano następujące znaki pisarskie alfabetu łacińskiego:

znak miękki: modyfikator prim (U+02B9) MODIFIER LETTER PRIME (ʹ) znak twardy: modyfikator bis (U+02BA) MODIFIER LETTER DOUBLE PRIME (ʺ)

W przypadku braku tych znaków można użyć; dla znaku miękkiego: (') apostrof ASCII U+0027 (′) prim U+2032 (´) akut U+00B4; dla znaku twardego: (") cudzysłów ASCII U+0022 (″) bis U+2033

Nie należy używać apostrofu typograficznego (’) U+2019, ani górnego cudzysłowu zamykającego (”) U+201D.

Współczesna cyrylica serbska

Litera Kursywa Odpowiednik w łacince Transliteracja TranskrypcjaА а А а A a A a aБ б Б б B b B b bВ в В в V v V v wГ г Г г G g G g gД д Д д D d D d dЂ ђ Ђ ђ Đ, đ Ď, ď dźЕ е Е е E e E e eЖ ж Ж ж Ž ž Ž ž żЗ з З з Z z Z z zИ и И и I i I i iЈ ј Ј ј J, j J, j jК к К к K k K k kЛ л Л л L l L l lЉ љ Љ љ Lj, lj Ľ, ľ ljМ м М м M m M m mН н Н н N n N n nЊ њ Њ њ Nj, nj Ň, ň njО о О о O o O o oП п П п P p P p pР р Р р R r R r rС с С с S s S s sТ т Т т T t T t tЋ ћ Ћ ћ Ć, ć Ť, ť ćУ у У у U u U u uФ ф Ф ф F f F f fХ х Х х H h H h hЦ ц Ц ц C c C c cЧ ч Ч ч Č č Č č czЏ џ Џ џ Dž dž Dž dž dżШ ш Ш ш Š š Š š sz

Współczesna cyrylica bułgarska

Cyrylica służąca do zapisu języka bułgarskiego jest bardzo podobna do rosyjskiej i różni się od niej kilkoma tylko niewielkimi zmianami, takimi jak nieobecność liter „э” oraz „ы”. Poza tym pewne litery w bułgarskim wymawiane są inaczej niż w rosyjskim, a więc odpowiednio „e” to „e” (nie „je”), „щ” to „szt” zaś „ъ” to samogłoska między „a” oraz „y” (szwa).

Litera Transliteracja TranskrypcjaА а A a aБ б B b bВ в V v wГ г G g gД д D d dЕ е E e eЖ ж Ž ž żЗ з Z z zИ и I i iЙ й J j jК к K k kЛ л L l l, łМ м M m mН н N n nО о O o oП п P p pР р R r rС с S s sТ т T t tУ у U u uФ ф F f fХ х H h chЦ ц C c cЧ ч Č č czШ ш Š š szЩ щ Ŝ ŝ sztЪ ъ ", Ă ă yЮ ю Û û juЯ я Â â ja

Współczesna cyrylica macedońska

Język macedoński posługuje się cyrylicą zbliżoną do serbskiej, jednak z kilkoma drobnymi zmianami, dostosowującymi alfabet do dźwięków tego języka, takimi jak „dz” (s), miękkie „g” i miękkie „k”.

Transliteracja TranskrypcjaCyrylica Łacinka Unikod Łacinka UnikodА а A a a Б б B b b В в V v w Г г G g g Д д D d d Ѓ ѓ (U+01F4); (U+01F5) (U+01F5)Е е E e e Ж ж Ž ž (U+017D); (U+017E) ż З з Z z z Ѕ ѕ (U+1E90); (U+1E91) dz И и I i i J j (U+004A)+(U+030C); (U+01F0) j К к K k k Л л L l ł Љ љ l М м M m m Н н N n n Њ њ ń, ni О о O o o П п P p p Р р R r r С с S s s Т т T t t Ќ ќ (U+1E30); (U+1E31) (U+1E31)У у U u u Ф ф F f f Х х H h ch Ц ц C c c Ч ч Č č (U+010C); (U+010D) cz Џ џ dż Ш ш Š š (U+0160); (U+0161) sz

Współczesna cyrylica białoruska

Litera Transliteracja Łacinka TranskrypcjaА а A a A a aБ б B b B b bВ в V v V v wГ г G g H h hД д D d D d dЕ е E e Je je, ie je, ie, eЁ ё Ё ё Jo jo, io jo, io, eЖ ж Ž ž Ž ž żЗ з Z z Z z zІ і Ì ì I i iЙ й J j J j jК к K k K k kЛ л L l Ł ł, L l l, łМ м M m M m mН н N n N n nО о O o O o oП п P p P p pР р R r R r rС с S s S s sТ т T t T t tУ у U u U u uЎ ў Ŭ ŭ Ŭ ŭ u(ł)Ф ф F f F f fХ х H h Ch ch chЦ ц C c C c cЧ ч Č č Cz cz czШ ш Š š Š š szЫ ы Y y Y y yЬ ь ' ´ ́ (znak zmiękczenia) lub pomija się 1)Э э È è E e eЮ ю Û û Ju ju, iu ju, iu, uЯ я Â â Ja ja, ia ja, ia, a

1) Transkrypcja niektórych liter w połączeniu ze znakiem zmiękczenia: зь – ź, ль – l, нь – ń, сь – ś, ць – ć

Dwuznaki: дз (transkrypcja: dz) дзь (transkrypcja: dź) дж (transkrypcja: dż)

Współczesna cyrylica rusińska

+ Litery języków rusińskichŁemkowskiRusiński SłowacjiRusiński Wojwodinyłacińska transkrypcja А а А а А а a Б б Б б Б б b В в В в В в w Г г Г г Г г h Ґ ґ Ґ ґ Ґ ґ g Д д Д д Д д d Е е Е е Е е e Є є Є є Є є je – Ё ё – e Ж ж Ж ж Ж ж ż З з З з З з z І і І і – i – Ї ї Ї ї ji И и И и И и y Ы ы Ы ы – y Й й Й й Й й j К к К к К к k Л л Л л Л л ł М м М м М м m Н н Н н Н н n О о О о О о o П п П п П п p Р р Р р Р р r С с С с С с s Т т Т т Т т t У у У у У у u Ф ф Ф ф Ф ф f Х х Х х Х х ch Ц ц Ц ц Ц ц c Ч ч Ч ч Ч ч cz Ш ш Ш ш Ш ш sz Щ щ Щ щ Щ щ szcz Ю ю Ю ю Ю ю ju Я я Я я Я я ja Ь ь Ь ь Ь ь „miękki znak” Ъ ъ Ъ ъ – „twardy znak”

Współczesna cyrylica ukraińska

Litera Transliteracja TranskrypcjaА а A a aБ б B b bВ в V v wГ г G g hҐ ґ G̀ g̀ gД д D d dЕ е E e eЄ є Ê ê je, ie, eЖ ж Ž ž żЗ з Z z zИ и 2) I i yІ і Ì ì iЇ ї Ї ї ji, iЙ й J j jК к K k kЛ л L l l 1), łМ м M m mН н N n nО о O o oП п P p pР р R r rС с S s sТ т T t tУ у U u uФ ф F f fХ х H h chЦ ц C c cЧ ч Č č czШ ш Š š szЩ щ Ŝ ŝ szczЬ ь 2) ' ́ (znak zmiękczenia) lub pomija się1)Ю ю Û û ju, iu, uЯ я Â â ja, ia, a

1)Transkrypcja niektórych liter w połączeniu ze znakiem zmiękczenia: зь – ź, zi; ль – l; сь – ś, si; ць – ć, ci 2) W języku ukraińskim słowa rzadko zaczynają się na literę и. A litera ь zmiękcza literę przed nią, a słowo nigdy się od niej nie zaczyna

Współczesna cyrylica kazachska