thumb|Prezydent RP Władysław Raczkiewicz thumb|Premier RP gen. Władysław Sikorski thumb|Premier RP Stanisław Mikołajczyk thumb|Premier RP Tomasz Arciszewski thumb|„Dziennik Ustaw” nr 2/1940 wydany przez Rząd RP na uchodźstwie thumb|Château de Pignerolle w Angers – rezydencja władz RP na uchodźstwie XII 1939 – VI 1940 Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie – rząd Rzeczypospolitej Polskiej istniejący w latach 1939–1990, będący legalną kontynuacją władz II Rzeczypospolitej, zmuszonych opuścić Polskę po agresji III Rzeszy i ZSRR na nią we wrześniu 1939 i okupacji całego terytorium Polski przez agresorów. Siedzibą rządu był Paryż, później Angers (na zasadzie eksterytorialności), a od końca czerwca 1940 (po upadku Francji) – Londyn (stąd też często bywa on potocznie nazywany rządem londyńskim). Do 5 lipca 1945 r. był powszechnie uznawany na arenie międzynarodowej (z wyjątkiem ZSRR oraz III Rzeszy i jej sojuszników) za jedyny legalny rząd Polski, a następnie do 19 października 1972 r. uznawany był jedynie przez mniejszościową i stopniowo malejącą liczbę państwa świata, zaś po tej dacie całkowicie utracił status podmiotu prawa międzynarodowego, jednak mimo to funkcjonował nadal, aż do pierwszych powszechnych wyborów prezydenckich w Polsce w 1990 r. Władze RP na uchodźstwie zakończyły swoją działalność po wyborze i zaprzysiężeniu Lecha Wałęsy na prezydenta Polski i przekazaniu mu insygniów prezydenckich przez ostatniego prezydenta RP na uchodźstwie – Ryszarda KaczorowskiegoDekret Prezydenta Rzeczypospolitej z 20 grudnia 1990 roku o zakończeniu działalności i rozwiązaniu Rządu Rzeczypospolitej na Uchodźstwie (Dz.U. RP na uchodźstwie z 1990 r., nr 5, poz. 55), Orędzie Prezydenta Rzeczypospolitej Ryszarda Kaczorowskiego wydane w Londynie 21 grudnia 1990 roku (Dz.U. RP na uchodźstwie z 1990 r., nr 5, poz. 71), Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 21 grudnia 1990 roku o powołaniu Komisji Likwidacyjnej Rządu Rzeczypospolitej (Dz.U. RP na uchodźstwie z 1990 r., nr 5, poz. 58), Protokół przekazania insygniów Prezydenckich Panu Prezydentowi Lechowi Wałęsie w Warszawie w dniu 22 grudnia 1990 r. (Dz.U. RP na uchodźstwie z 1990 r., nr 5, poz. 61)..
Historia Etap francuski (wrzesień 1939 – czerwiec 1940) Wobec agresji Niemiec (1 września 1939) i ZSRR (17 września 1939) na Polskę, władze Rzeczypospolitej zmuszone zostały do przeniesienia siedziby poza granice kraju dla uniknięcia niewoli i wymuszonej kapitulacji. Niemcy i ZSRR stwierdziły wspólnie 28 września 1939, że państwo polskie przestało istnieć, a pod naciskiem Niemiec stosunki zerwała z chwilą przystąpienia do wojny po stronie Niemiec 1 września 1939 SłowacjaPiotr Eberhardt, Polska granica wschodnia 1939–1945, Warszawa, [b.d.w], s. 59.. W nocy z 17 na 18 września prezydent RP i wódz naczelny przekroczyli granicę polsko-rumuńską w Kutach mając przyrzeczony zgodnie z V konwencją haską i układem sojuszniczym pomiędzy Polską a Rumunią z 1921 przejazd do Francji (fr. droit de passage).
Pod równoległym naciskiem władz III Rzeszy, ZSRR i Francji, władze Rumunii zażądały wbrew V konwencji haskiej zrzeczenia się od władz RP ich suwerennych prerogatyw państwowych pod groźbą internowania. Na skutek odmowy prezydenta RP, premiera i naczelnego wodza zostali oni internowani przez władze Rumunii w przygotowanych jeszcze w pierwszej połowie września 1939 ośrodkach internowania. Dlatego też należało wyznaczyć władze Rzeczypospolitej spośród polityków polskich, którzy znajdowali się poza zasięgiem obu agresorów (III Rzeszy i ZSRR). Niekwestionowanymi kandydatami w sytuacji załamania struktur państwa byli przedstawiciele dyplomatyczni Rzeczypospolitej chronieni immunitetem dyplomatycznym. W konsekwencji 25 września prezydent RP Ignacy Mościcki, zgodnie z art. 24 konstytucji kwietniowej (upoważniającym do wyznaczenia następcy prezydenta RP w stanie wojny), na swego następcę wyznaczył Bolesława Wieniawę-Długoszowskiego, ambasadora RP we WłoszechM. P. z 1939 r., nr 213.. Jednak ze względu na przebywających w Paryżu przedstawicieli partii opozycyjnych w stosunku do sanacji i wywołanego ich naciskami sprzeciwu rządu FrancjiMSZ Francji stwierdził, że nie będzie utrzymywał stosunków z prezydentem RP. (co było ingerencją w suwerenność decyzji sojuszniczej Polski) Wieniawa-Długoszowski zrzekł się nominacji, a na urząd prezydenta RP został nominowany przez prezydenta RP Ignacego Mościckiego i objął go skutecznie Władysław RaczkiewiczM. P. z 1939 r., nr. 214 – 217.. Wszystkie zarządzenia prezydenta Mościckiego były antydatowane na 17 września 1939, z miejscem wydania w Kutach na terytorium Rzeczypospolitej, by utrzymać ciągłość władzy i państwa polskiego. Po konsultacjach z przedstawicielami antysanacyjnej opozycji (b. Front Morges) prezydent Raczkiewicz powołał na urząd prezesa Rady Ministrów generała Władysława Sikorskiego, który powołał z kolei koalicyjny gabinet. W jego skład weszli przedstawiciele SN, SP, SL, PPS oraz mniej eksponowani politycy sanacyjni: gen. Władysław Sikorski (bezpartyjny) – prezes Rady Ministrów, minister spraw wojskowych, minister sprawiedliwości, Stanisław Stroński (SN) – minister – zastępca prezesa Rady Ministrów, August Zaleski (bezpartyjny) – minister spraw zagranicznych, płk Adam Koc (bezpartyjny) – minister skarbu, minister przemysłu i handlu.
Do tego pierwotnego składu wkrótce dołączyli: gen. Józef Haller (SP) – minister bez teki, Aleksander Ładoś (SL) – minister bez teki, Jan Stańczyk (PPS) – minister opieki społecznej, Marian Seyda (SN) – minister bez teki, Henryk Strasburger (bezpartyjny), który zastąpił Adama Koca.
Prawnomiędzynarodowa ciągłość instytucji państwowych Polski została w ten sposób, wbrew deklaracjom Niemiec i ZSRR zawartych w układzie o granicach i przyjaźni z 28 września 1939, zachowana i była uznawana przez cały okres II wojny światowej na forum międzynarodowym, choć pod naciskiem ZSRR stosunki dyplomatyczne z Polską zerwały w październiku 1939: Litwa, Łotwa, Estonia i MongoliaPiotr Eberhardt, Polska granica wschodnia 1939–1945, Warszawa, [b.d.w], s. 59..
27 września 1939 (jeszcze podczas obrony Warszawy i przed powołaniem 30 września przez prezydenta RP rządu Władysława Sikorskiego), w przewidywaniu kapitulacji Warszawy została w ramach sztabu obrony Warszawy i Komitetu Obywatelskiego przy sztabie, powołana Służba Zwycięstwu Polski, której dowódcą został gen. Michał Karaszewicz-Tokarzewski, organizacja o charakterze wojskowo-politycznym (analogicznie do POW). SZP podporządkowała się zwierzchnictwu Naczelnego Wodza (formalnie był nim do 7 listopada 1939 r. marsz. Edward Rydz-Śmigły).
W październiku do Paryża przybył gen. Kazimierz Sosnkowski i prezydent Raczkiewicz (chory na białaczkę) wyznaczył go na swego następcę w razie, gdyby sam nie mógł pełnić urzędu do końca wojny. Gen. Sosnkowski wszedł do rządu jako minister bez teki. 10 października 1939 powołano specjalną komisję ds. zbadania przyczyn klęski wrześniowej, pod przewodnictwem gen. Józefa Hallera. Komisja była narzędziem porachunków politycznych z politykami i urzędnikami obozu sanacyjnego, których odsuwano od służby państwowej. Zarazem już w październiku 1939 przy rządzie emigracyjnym został odtworzony Fundusz Kultury Narodowej.
2 listopada 1939 prezydent wydał zarządzenie o rozwiązaniu Sejmu RP i Senatu RPM. P. z 1939 r., nr 245, poz. 1.. 7 listopada 1939 Sikorski objął urząd Wodza Naczelnego i Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. W listopadzie siedzibę rządu przeniesiono do Angers (Château de Pignerolle), gdzie posiadał status eksterytorialny. 30 listopada na podstawie 4 Konwencji Haskiej z 1907 roku o prawach i zwyczajach wojny lądowejArt. 43 Konwencji zobowiązuje okupanta do przestrzegania, z wyjątkiem bezwzględnych przeszkód, praw obowiązujących w zajętym kraju. wydano dekret o nieważności aktów prawnych władz okupacyjnychDz.U. z 1939 r., nr. 102, poz. 1006.. Tego samego dnia prezydent Władysław Raczkiewicz w przemówieniu do kraju wygłoszonym w polskiej rozgłośni radia paryskiego, które następnie zostało opublikowane w „Monitorze Polskim”Monitor Polski 1939 Nr 271-276., stwierdził: „W ramach konstytucji kwietniowej postanowiłem te jej przepisy, które uprawniają mnie do samodzielnego działania, wykonywać w ścisłym porozumieniu z prezesem Rady Ministrów”. Na mocy tego porozumienia, znanego w historiografii pod nazwą ‘umowy paryskiej’ , prezydent de facto zawiesił samodzielne wykonywanie prerogatyw, osłabiając w ten sposób swoją pozycję ustrojową określoną w konstytucji kwietniowej, która dawała mu władzę niemalże absolutną. Umowa stanowiła jednak istotny element z punktu widzenia bieżącej polityki wewnętrznej rządu na uchodźstwie, będący wyrazem pewnego kompromisu pomiędzy przedstawicielami sanacji, z którą związany był prezydent Raczkiewicz, a opozycją reprezentowaną przez premiera Sikorskiego, którego obóz polityczny nie uznawał konstytucji kwietniowej za legalną.
Rząd od początku swej działalności angażował się w budowanie Polskiego Państwa Podziemnego. Po tym, jak pierwszy meldunek Służby Zwycięstwu Polski przez nieporozumienie trafił do Rydza-Śmigłego (adresowany był do Naczelnego Wodza) a dopiero potem dotarł do gen. Władysława Sikorskiego, Sikorski, wykorzystując opisaną sytuację jako pretekst, obawiając się zbyt dużego wpływu oficerów sanacyjnych na rozwój sytuacji w kraju, rozwiązał SZP, a 13 listopada 1939 powołał na jej miejsce Związek Walki Zbrojnej – organizację o charakterze apolitycznym i ogólnonarodowym. Na jego czele stanął przebywający w Paryżu gen. Kazimierz Sosnkowski, któremu podlegali: dowódca obszaru okupacji niemieckiej gen. Stefan Rowecki i dowódca obszaru okupacji sowieckiej gen. Michał Karaszewicz-Tokarzewski, dotychczasowy zwierzchnik SZP. Celami ZWZ było przygotowywanie się do walki w momencie załamania Niemiec, szkolenie oficerów, gromadzenie broni. Również 13 listopada 1939 został powołany przez gen. Sikorskiego, na mocy uchwały Rady Ministrów z 8 listopada tegoż roku, Komitet Ministrów dla Spraw Kraju (KMSK). Jego przewodniczącym został gen. Kazimierz Sosnkowski, a oprócz niego do pierwszego składu KMSK zostali desygnowani: Aleksander Ładoś, Marian Seyda, Jan Stańczyk i gen. Marian Kukiel. Głównym zadaniem tego organu było czuwanie nad wszystkimi sprawami, związanymi z doprowadzeniem do wyzwolenia Polski spod okupacji niemieckiej i sowieckiej.
9 grudnia, po rezygnacji z uczestnictwa w rządzie Aleksandra Ładosia, jego miejsce jako minister bez teki zajął Stanisław Kot, bliski przyjaciel gen. Sikorskiego, który 9 października 1940 objął resort spraw wewnętrznych 9 grudnia 1939 prezydent RP powołał także Radę Narodową Rzeczypospolitej Polskiej – organ doradczy rządu i prezydenta – substytut parlamentu z nominacji prezydenta RPDz.U. z 1939 r., nr 104, poz. 1008.. W jej skład wchodziło 12 – 24 członków. Na czele Rady stanął Ignacy Paderewski, a wiceprzewodniczącymi zostali: Tadeusz Bielecki (SN), Stanisław Mikołajczyk (SL) i Herman Lieberman (PPS). 18 grudnia rząd wydał deklaracjęM. P. z 1939 r., nr. 277 – 284., która formułowała najważniejsze cele działania na emigracji. Deklaracja określała III Rzeszę jako głównego wroga Polski, zapowiadała walkę o wyzwolenie Polski u boku aliantów i utworzenie armii polskiej na Zachodzie, zawierała ogólnikowe stwierdzenia w sprawie kształtu Polski powojennej, a także zapowiedź konsolidacji i kierowania podziemiem niepodległościowym w kraju.