Samos (gr. Σάμος) – grecka wyspa na Morzu Egejskim, u wybrzeży Azji Mniejszej, w administracji zdecentralizowanej Wyspy Egejskie, w regionie Wyspy Egejskie Północne, w jednostce regionalnej Samos, w gminie Samos. Główną miejscowością wyspy jest Samos.
Wyspa Samos to jeden z ważniejszych ośrodków klasycznej sztuki greckiej. Według mitów była miejscem narodzin Hery, którą czczono tu pod imieniem Heraja i Tonea. Jest miejscem urodzenia greckiego filozofa i matematyka Pitagorasa, filozofa Epikura i astronoma Arystarcha z Samos.
Charakterystyka wyspy Samos leży blisko zachodniego wybrzeża Turcji, oddzielona od niego wąską cieśniną, ok. 70 km na południowy zachód od Izmiru. Ma kształt nieregularny, rozciągnięty w kierunku wschód-zachód. „Kręgosłup” wyspy tworzy łańcuch górski Ambelos. Najwyższy szczyt wyspy, Kerketeus (1436 m n.p.m.), leży w jego zachodniej części. Boczne grzbiety tego łańcucha, biegnące ku morzu, rozdzielają szereg niewielkich, dość głębokich dolin. Stolica wyspy, Vathy, leży w jej wschodniej części, w głębi długiej, wąskiej zatoki. Cała prawie wyspa jest zadrzewiona, ponad zieleń lasów wznosi się jedynie nagi, kopulasty szczyt KerketusSławińska Helena: Wyspa miodowych stuleci, w: "Poznaj świat" R. XII, nr2 (135), luty 1964, s. 44-45.
Gleby wyspy są urodzajne. Uprawia się tu owoce cytrusowe, winorośl (odmiany malvasia, z której wytwarzano słynną małmazję), oliwki, tytoń oraz hoduje róże. Od starożytności Samos słynęła z doskonałego drewna konstrukcyjnego oraz obfitości gliny, z której wytwarzano znaną czerwoną ceramikę. Obfitość lasów sprawiła, że domy na Samos budowano dawniej z drewna, a kryto je czerwoną dachówką.
Historia Wyspa była zamieszkała już w okresie neolitu. Później osiedlili się tu Karowie i Lelegowie z kontynentu. Pierwsza grecka kolonizacja wyspy miała miejsce w W XI-IX w. p.n.e. na Samos przybyli Jonowie, jak mówi tradycja, pod wodzą Proklesa z Epidauros. Około 700 p.n.e. na Samos zakończyła się epoka królewska i do władzy doszła miejscowa arystokracja. Siódmy wiek przed nasza erą to okres rozkwitu Samos jako jednego z jońskich miast-republik.
W drugiej połowie VI wieku p.n.e. Samos była rządzona przez tyrana Polikratesa, który zdobył władzę przy pomocy piętnastu hoplitów. Polikrates, dzięki dużej flocie korsarskiej, uzależnił od siebie wiele wysp, a Samos stało się hegemonem na Morzu Egejskim. Był też słynnym budowniczym. Za jego panowania powstał marmurowy falochron portu miasta Samos, oraz tunel (1036 metrów długości) pod górą wznoszącą się opodal miasta, którym dostarczano wodę (tzw. tunel Eupalinosa, prace trwały 15 lat) oraz zespół świątyń Hery – Herajon i Hekatombeon.
Po wojnach perskich wyspa stała się członkiem Związku Morskiego Aten. W latach 440–439 p.n.e. toczyła wojnę z Atenami, w której poniosła porażkęP.J. Rhodes, Historia Grecji. Okres klasyczny 478–323 p.n.e., Kraków 2009, s. 77. .. W 84 p.n.e. wyspa została przez Rzymian włączona do rzymskiej prowincji Azja.
W 1821 Samos przyłączyła się do greckiego powstania narodowego. W 1833 Grecja i Imperium Osmańskie zawarły porozumienie, zgodnie z którym Samos stała się autonomiczną republiką pod protektoratem Imperium Osmańskiego.
W 1912 wyspę włączono do Grecji.
Prezydenci Samos w latach 1821-1912 1821 Konstantin Lahanas 1821-1828 Lykourgos Logothetis 1828-1829 Ioannis Kolettis 1829 Dimitrios Christides 1829-1830 Ioannis Kolettis 1830-1833 Lykourgos Logothetis thumb|200px|Flaga pierwszej greckiej administracji na Samos, 1821. Monogram: Albo Wolność Albo Śmierć thumb|200px|Flaga autonomicznej Samos 1833-1912 1833-1850 Stephanos Vogoridis 1850-1854 Alexandros Kallimachis 1854-1859 Ioannis Dimitrou Ghikas 1859-1866 Miltiadis Stavraki Aristarchis 1866-1873 Pavlos Mousouros 1873 Georgios Georgiadis 1873-1874 Konstantinos Adosidis 1874-1879 Konstantinos Photiadis 1879-1885 Konstantinos Adosidis 1885-1895 Alexandros Stephanou Karatheodoris 1895-1896 Georgios Verovits 1896-1899 Stephanos Konstantinou Mousouros 1899-1900 Konstantinos Vagianis 1900-1902 Michail Georgiadis 1902-1904 Alexandros Spiridonou Mavrogenis 1904-1906 Ioannis Vithynos 1906 Konstantinos Stephanou Karatheodoris 1907-1908 Georgios Georgiadis 1908-1912 Andreas Kopasis Omoudopoulos 1912 Grigorios Vegleris 1912 Themistoklis Panagiotou Sophoulisos
Przypisy
Kategoria:Region Wyspy Egejskie Północne Kategoria:Wyspy Grecji