Lukrecja Borgia , , Lukrecja Borgia używała zlatynizowanej formy swojego imienia i nazwy rodu z przedrostkiem de, tj. Lucretia de Borgia. Tak też była nazywana przez współczesnych. Po wyjściu za mąż za Alfonsa I niekiedy dodawała nazwisko rodowe męża do własnego (Signora Duchessa Donna Lucretia de Borgia da Este), jak również używała połączenia herbów własnego i męża. Por. przyp. 1. i 2.] (ur. 18 kwietnia 1480 w Subiaco, zm. 24 czerwca 1519 w Ferrarze) – włoska arystokratka z rodu Borgiów, córka papieża Aleksandra VI, w 1504–1519 księżna Modeny i Ferrary jako żona Alfonsa I.
W 1493 została wydana za mąż za Giovanniego Sforzę, pana na Pesaro. Małżeństwo zostało unieważnione w 1497. W następnym roku poślubiła Alfonsa Aragońskiego, królewicza neapolitańskiego. Drugi mąż Lukrecji zginął zamordowany prawdopodobnie na polecenie jej brata, Cezara. W 1503 wyszła za mąż po raz trzeci, za Alfonsa I d’Este, księcia Ferrary. Pod nieobecność męża zajmowała się zarządem państwa. Znana była jako m.in. protektorka artystów.
Przez dłuższy czas była owiana złą sławą, przypisywano jej kazirodcze stosunki z ojcem i bratem Cezarem. W związku z tym stała się popularną bohaterką utworów literackich, a później także filmowych. W II połowie XIX w. jej postać została zrehabilitowana przez historiografię.
Życiorys Pochodzenie thumb|left|200px|Portret damy pędzla Bartolomeo Veneziano. Hipotetyczny portret księżnej Lukrecji według Marii Bellonci, autorki biografii Lucrezia Borgia, la sua vita e i suoi tempi (1939). Identyfikacja modelki nie została przyjęta przez historyków sztuki. Przyszła na świat jako córka kardynała Rodriga Borgii i jego kochanki Vannozzy CattaneiMimo że filiacja Lukrecji jest potwierdzona przez liczne źródła i nie budziła wątpliwości wśród większości historyków, P. de Roo wysunął tezę, że ojcem Cezara, Lukrecji, Juana i Jofrégo był Guillermo Lanzol de Borgia, bratanek Rodriga. Rodrigo po śmierci Guillerma miał adoptować jego dzieci. Pogląd ten jest odrzucany przez większość badaczy. Por. przyp. 3.. Miała trzech rodzonych braci: Cezara, Juana i Jofrégo. Starszym przyrodnim rodzeństwem Lukrecji byli Pedro Luis książę GandiiPojawiła się teza, że Pedro Luis był synem Vannozzy, jednak nie potwierdzają jej źródła i nie spotkała się z uznaniem badaczy, zob. przyp. 5., Girolama, Laura Orsini i Isabella, żona Pietra Matuzziego. Młodszym przyrodnim bratem Lukrecji był Rodrigo, urodzony w 1502 lub 1503.
Lukrecja używała herbu Borgia-Doms, który odróżniał linię Borgiów, do której należał jej ojciec, od linii papieża Kaliksta III. Herb ten przedstawia na tarczy dwudzielnej w słup w polu prawym złotym byka Borgiów, w polu lewym trzy pasy złote i trzy błękitne lub czarne rodu Doms (Oms).
Narodziny Lukrecja urodziła się 18 kwietnia 1480Data ustalona przez F. Gregoroviusa; R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 70.. Jej miejsce urodzenia nie jest znane. Przypuszcza się, że było to SubiacoMiejsce takie podaje Alessandro Tummolini, opierający się na archiwum miejscowego klasztoru oraz zaginionej kronice Ricordi sopra i cardinali commendatari. M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 28, twierdzi, że „nie ma powodu wątpić w ścisłości danych zawartych w opowieści Tummoliniego”.. Pojawiły się też poglądy, jakoby przyszła na świat w Rzymie albo w HiszpaniiR. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 70..
Edukacja i plany małżeńskie Dzieciństwo spędziła w Rzymie; przypuszcza się, że w klasztorze dominikanek pod wezwaniem św. Sykstusa przy Via AppiaM. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 28.R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 71. i w domu swojej krewnej Adriany de MilaM. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 25.R. Russell, Borgia Lucrezia, s. 51.. Nie wiadomo wiele na temat edukacji Lukrecji; pewne jest, że posługiwała się biegle językiem włoskim i katalońskim. Poza tym znała francuski i łaciński oraz słabo grecki. Lukrecja uczyła się też muzyki, rysunku i haftowaniaF. Gregorovius, Lukrecya Borgia, według dokumentów i korrespondencyj współczesnych, tłum. F.H. Lewestam, Warszawa 1877, s. 37-38..
26 lutego 1491 została zaręczona z hiszpańskim szlachicem, don Cherubinem (Querubinem) Juanem de Centelles. Zgodnie z umową w ciągu roku miała się udać do Hiszpanii i w ciągu następnych sześciu miesięcy poślubić narzeczonego. Do małżeństwa nie doszło, a niedługo potem Lukrecja została zaręczona z innym Hiszpanem, don Gasparem d’Aversa, hrabią Procida.
W 1492 ojciec Lukrecji został papieżem (jako Aleksander VI) i rozpoczął rozmowy na temat ślubu córki z Giovannim Sforzą, hrabią Corignola, panem na Pesaro. Zwolennikiem tej kandydatury był krewny Giovanniego, kardynał Ascanio Sforza. Małżeństwo ze Sforzą miało umocnić sojusz papieża z jego krewnym, Ludovikiem Sforzą, władcą Mediolanu, i Karolem VIII, królem FrancjiR. Russell, Borgia Lucrezia, s. 52.. Na wieść o rozmowach na ten temat do Rzymu przybył Gaspar d'Aversa, jednak za cenę 3 tysięcy dukatów zgodził się rozwiązać umowę w sprawie poślubienia Lukrecji.
Małżeństwo z Giovannim Sforzą 2 lutego 1493 w Rzymie Lukrecja poślubiła per procura Giovanniego Sforzę, którego reprezentował Niccoló de Saiano. W tym czasie rozeszły się pogłoski, że papież zamierza wydać córkę za mąż za hrabiego Prada. Część historyków posądzała papieża o prowadzenie podwójnej gry; w świetle nowszych badań okazało się to wybiegiem Aleksandra VI, mającym zmylić przeciwników małżeństwa Giovanniego i Lukrecji.
12 czerwca 1493 w Rzymie odbył się ślub córki papieża i pana na Pesaro. Małżeństwo to nie zostało od razu skonsumowane; przypuszcza się, że było to spowodowane wiekiem panny młodejM. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 53.. Sforza wyjechał z Rzymu na początku sierpnia 1493. W połowie września ustalono, że w połowie października Giovanni miał wrócić do Rzymu, celem skonsumowania małżeństwa. Pan na Pesaro przybył jednak po 10 listopada.
8 czerwca 1494 Lukrecja przybyła do Pesaro, gdzie czekał już na nią mąż. Rok później, w czerwcu 1495, wróciła do Rzymu, a cztery miesiące później dołączył do niej Sforza. W marcu 1496 pan na Pesaro opuścił stolicę Państwa Kościelnego, by wrócić – na żądanie papieża – w styczniu 1497. W tym czasie papież był niechętny SforzomKardynał Ascanio i jego brat, Ludovico, książę Mediolanu, sprzymierzyli się z Francuzami przeciwko papieżowi, a po zmianie frontu zawarli z nimi osobny pokój; M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 137.. W Wielki Piątek 1497 Giovanni uciekł z Rzymu. Według kronikarzy Pietra Marzetta i Bernarnda Monaldiego Lukrecja, dowiedziawszy się, że jej rodzina planuje zamordowanie Giovanniego, ostrzegła go, co skłoniło pana na Pesaro do ucieczkiM. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 138.. Część badaczy wątpi w prawdziwość tych relacjiR. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 126..
Z Pesaro Giovanni Sforza odmawiał powrotu do Rzymu i domagał się, by przysłano mu żonę. W odpowiedzi papież Aleksander VI rozpoczął starania o unieważnienie małżeństwa córki. Papież dopiął celu 22 grudnia 1497, oficjalnie z powodu nieskonsumowania małżeństwa.
6 czerwca 1497 Lukrecja schroniła się w klasztorze dominikanek San Sisto. W czasie tego pobytu nawiązała romans z Pedrem Caldesem (Calderonem) zwanym Perrotto, jednym z domowników i posłańców papieża. W lutym 1498 Perrotto został zapewne utopiony w Tybrze na polecenie Cezara BorgiiBurcardo, papieski mistrz ceremonii, zapisał, że „Perrotto wpadł nie z własnej woli do Tybru”. Wenecki ambasador Paolo Capello twierdził, że Cezar Borgia zamordował go w obecności papieża. Cristoforo Poggio pisał z Bolonii, że Perrotto został uwięziony za to, że „uczynił ciężarną córkę Jego Świątobliwości, madonnę Lukrecję”; M. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 167-168. R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 128..
Małżeństwo z Alfonsem d’Aragon Jeszcze w czasie, kiedy małżeństwo Lukrecji i Giovanniego Sforzy nie zostało rozwiązane, o jej rękę starał się Antonello Sanseverino, syn księcia Salerno. Kolejnymi kandydatami na męża Lukrecji byli Francesco Orsini, książę Graviny, Appiani, pan na Piombino, Ottaviano Riario (syn Cateriny Sforzy) i Alfons Aragoński, książę Bisceglie, naturalny syn Alfonsa II, króla Neapolu.
Borgiom zależało najbardziej na tej ostatniej kandydaturze. Ostatecznie w lipcu 1498 w Rzymie Alfonso poślubił LukrecjęCztery lata wcześniej, 7 maja 1494, Jofre Borgia, młodszy brat Lukrecji, poślubił Sancię d’Aragon, siostrę Alfonsa.. Kolejny rok przyniósł zacieśnienie stosunków między papieżem a Francją przeciwko Mediolanowi, sprzymierzonemu z kolei z królestwem Neapolu. 2 sierpnia 1499 Alfonso, uświadomiony przez kardynała Ascania Sforzę, uciekł z Rzymu, ścigany przez ludzi papieża. Rozpaczającą po ucieczce męża Lukrecję papież próbował pocieszyć, mianując ją gubernatorem Spoleto i Foligno. Niedługo potem pertraktacje między papieżem a Ferrantem, królem Neapolu, doprowadziły do tego, że 14 października 1499 Alfonso, w towarzystwie żony, powrócił do Rzymu, gdzie 1 listopada Lukrecja urodziła syna, któremu nadano imię Roderyk po dziadku macierzystym. Chrzciny zaszczycili kardynałowie oraz posłowie obcych państw, w tym reprezentanci królów Anglii i Neapolu, a ojcami chrzestnymi dziecka zostalij Capaccio Ludovico Podocatharo (Podocathor) i biskup Modeny, Giovanni Battista FerrariF. Gregorovius, Lukrecya Borgia, według dokumentów i korrespondencyj współczesnych, tłum. F.H. Lewestam, Warszawa 1877, s. 95..
Cezar Borgia, brat Lukrecji, dążył do zacieśnienia więzów z Francją i zupełnego zerwania z Neapolem. 15 lipca 1500 ludzie Cezara próbowali zamordować Alfonsa, książę Brisceglie jednak przeżył. Lukrecja czuwała przy mężu, by nie stało mu się nic złego. 18 sierpnia 1500 do komnaty Alfonsa wpadł Corella don Michelle zwany Michelettem, zaufany Cezara, i aresztował wszystkich ludzi księcia Brisceglie. Lukrecja i jej szwagierka Sancia żądały ich uwolnienia. Micheletto oświadczył, że otrzymał takie rozkazy i że obie mogą się udać do komnaty papieża, by uzyskać zgodę na uwolnienie więźniów. Kiedy Lukrecja i Sancia wybiegły z komnaty, Micheletto udusił AlfonsaM. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 233-236; R. Gervaso, Borgiowie, Warszawa 1988, s. 147-149..
Opłakująca męża Lukrecja wyjechała na jakiś czas do Nepi.
Małżeństwo z Alfonsem d’Este Już we wrześniu 1499 o rękę Lukrecji starał się Ludwik III (1467–1503), hrabia Ligny, krewny francuskiego króla Ludwika XII. Później pertraktacje w tej sprawie podejmowali Ottavio Colonna i Francesco Orsini (zm. 1503), książę Graviny. Wdowa po Alfonsie d’Aragon odrzuciła kandydaturę Orsiniego słowami: „Ponieważ moim mężom źle się wiedzie”.
thumb|200px|Alfonso I d’Este, trzeci mąż Lukrecji Borgii W lutym 1501 kardynał Giambattista Ferrari, ojciec chrzestny syna Lukrecji, zaproponował Ercolemu d’Este, księciu Ferrary, małżeństwo jego dziedzica z Lukrecją. Aleksander VI w czasie toczonych negocjacji zamanifestował, jak wysoko ceni córkę, powierzając jej we wrześniu 1501 całkowitą władzę nad Watykanem, kiedy sam udawał się na objazd terytoriów kościelnychM. Bellonci, Lukrecja Borgia. Jej życie i czasy, Warszawa 1988, s. 260-261.. Władca Ferrary wymusił na papieżu wielki posag – 100 tysięcy dukatów, zamki Cento i Pieve, klejnoty i inne przedmioty wartości 75 tysięcy dukatów, a także obniżenie rocznej daniny Ferrary na rzecz papiestwa (z 4 tysięcy dukatów do stu), inwestyturę księstwa Ferrary dla wszystkich potomków Lukrecji i Alfonsa oraz stanowisko archiprezbitera bazyliki Świętego Piotra dla Ippolita d’Este, młodszego brata Alfonsa. 26 sierpnia 1501 w Watykanie podpisano kontrakt ślubny.