Maria Szyszkowska (ur. 7 października 1937 w Warszawie) – polska filozof i polityk, działaczka społeczna, profesor nauk humanistycznych, nauczyciel akademicki, senator V kadencji (2001–2005).
Życiorys Wykształcenie i działalność zawodowa Po maturze Maria Szyszkowska studiowała geografię na Uniwersytecie Warszawskim, z której po pierwszym semestrze przeniosła się na prawo na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Podjęła równoległe studia z filozofii chrześcijańskiej (jako wolny słuchacz) na Akademii Teologii Katolickiej. Studia prawnicze ukończyła w 1961, a studia filozoficzne w 1962. Tematami jej prac magisterskich były Filozofia prawa Kanta (prawo) oraz Intelligibile według Kanta i Tomasza z Akwinu (filozofia chrześcijańska). W 1967, po obronie na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego rozprawy doktorskiej pt. Neokantyzm. Filozofia społeczna wraz z filozofią prawa natury o zmiennej treści (wydanej przez Stowarzyszenie „Pax” Bolesława Piaseckiego, w którym działała przez następne lata), odeszła z uczelni.
Pracowała na pół etatu jako adiunkt na Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej ATK oraz jako redaktor w Wydawnictwie Naukowym PWN. W 1973 habilitowała się na Wydziale Filozoficznym Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego na podstawie pracy pt. U źródeł współczesnej filozofii prawa i filozofii człowieka. W 1974 podjęła pracę w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Kielcach, gdzie pracowała do 1989. Jednocześnie w kolejnych latach wykładała w filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku do 2001. Tytuł naukowy profesora w zakresie nauk humanistycznych otrzymała w 1988. Stanowisko profesora zwyczajnego objęła w 1993.
W roku akademickim 1989/1990 gościnnie wykładała na wydziale filozoficznym Uniwersytetu w Wiedniu. Od 1992 zaczęła ponownie pracować na Uniwersytecie Warszawskim. W tym samym roku utworzyła, jako pracownik zatrudniony na pół etatu, Zakład Filozofii Polityki w Instytucie Studiów Politycznych PAN. Kierowała nim do 1994. Na UW została wykładowczynią filozofii współczesnej, filozofii kultury i filozofii prawa. Opublikowała kilkadziesiąt książek i kilkaset artykułów.
Została wiceprzewodniczącą polskiego oddziału Stowarzyszenia Kultury Europejskiej (SEC). Członkini m.in. Związku Literatów Polskich, Polskiego Towarzystwa Filozoficznego, Związku Nauczycielstwa Polskiego oraz Internationale Gesellschaft „System der Philosophie”. Weszła w skład zespołu redakcyjnego „Wolnomularza Polskiego”. Była przewodniczącą rady kwartalnika naukowego „Małżeństwo i Rodzina” oraz założycielką „Inicjatywy Otwarci”. Współpracowała z tygodnikiem „Fakty i Mity”, w którym przez trzy lata prowadziła stałą rubrykę. Publikowała także w dzienniku „Trybuna”, miesięczniku „Medycyna dla Ciebie” i kwartalniku „Przegląd Socjalistyczny”. Objęła stanowisko rektora Pedagogium Wyższej Szkoły Nauk Społecznych w Warszawie i profesora w Menedżerskiej Akademii Nauk Stosowanych w Warszawie.
Działalność polityczna W latach 1993–1997 była członkiem Trybunału Stanu. W wyborach parlamentarnych w 1997 bez powodzenia ubiegała się o mandat poselski z listy Sojuszu Lewicy Demokratycznej w województwie białostockim. W 2001 z ramienia koalicji SLD-UP została wybrana na senatora V kadencji z okręgu warszawskiego. Należała do SLD i tworzonego przez senatorów lewicy klubu „Lewica Razem”. Przewodniczyła komisji etyki SLD, należała do Platformy Socjalistycznej założonej w ramach tej partii.
Autorka projektów nieuchwalonych ustaw: kodeksu honorowego osób pełniących funkcje publiczne, ustawy o rejestrowanych związkach między osobami tej samej płci (który jako pierwszy w Polsce został złożony w Senacie w 2003), a także projektów ustaw dotyczących aborcji i eutanazji.
W styczniu 2005 wystąpiła z SLD. W maju tego samego roku ogłosiła zamiar startu w wyborach prezydenckich jako kandydat niezależny. Uzyskała poparcie Antyklerykalnej Partii Postępu „Racja”, Demokratycznej Unii Kobiet oraz niewielkich organizacji i partii lewicowych (Pracownicza Demokracja, Stowarzyszenie na rzecz Państwa Neutralnego Światopoglądowo Neutrum, Komunistyczna Partia Polski, Nowa Lewica). Nie zebrała wystarczającej liczby podpisów do zarejestrowania swojej kandydatury. W odbywających się w tym samym roku wyborach parlamentarnych startowała do Sejmu z warszawskiej listy Polskiej Partii Pracy, otrzymując 2590 głosów.
W sierpniu 2006 uzyskała honorowe członkostwo w partii Racja Polskiej Lewicy. Od września 2007 do marca 2009 była jej przewodniczącą. Wystąpiła z partii po wycofaniu się tego ugrupowania z koalicji wyborczej w wyborach do Parlamentu Europejskiego z Polską Partią Socjalistyczną (pozostała honorową członkinią Racji PL, którą rozwiązano w 2013). W wyborach parlamentarnych w 2011 bez powodzenia kandydowała do Sejmu z lubelskiej listy SLD, otrzymując 3239 głosów. W wyborach prezydenckich w 2025 weszła w skład komitetu poparcia Artura Bartoszewicza.
Została prezesem Pacyfistycznego Stowarzyszenia Wolnej Myśli, członkinią honorową stowarzyszenia ATTAC Polska i współzałożycielką Polskiego Forum Społecznego.
Poglądy Krytykuje neoliberalizm i kapitalizm. Jest sceptyczna wobec kultu demokracji, szczególnie parlamentarnej. Według niej lepszą odmianą demokracji byłaby demokracja bezpośrednia.
Głosi poglądy antyklerykalne. Deklaruje poparcie dla pacyfizmu, państwa neutralnego światopoglądowo. Deklaruje się jako kantystka, agnostyk, a także wegetarianka.
W trakcie rozpoczętej w 2022 inwazji Rosji na Ukrainę krytykę wywołały jej wypowiedzi zachęcające do rozwijania przyjaznych stosunków z władzami Białorusi i Rosji, czy też określające tę inwazję mianem wojny rosyjsko-amerykańskiej na terytorium Ukrainy.
Życie prywatne Trzykrotnie zamężna. W 1995 razem z mężem Janem Stępniem zamieszkała w Strzelcach.
Publikacje Publikacje zwarte 1970 – Neokantyzm. Filozofia społeczna wraz z filozofią prawa natury o zmiennej treści (Instytut Wydawniczy „Pax”) 1972 – Dociekania nad prawem natury czyli o potrzebach człowieka (Instytut Wydawniczy „Pax”) 1972 – U źródeł współczesnej filozofii prawa i filozofii człowieka (Instytut Wydawniczy „Pax”) 1979 – Człowiek wobec siebie i wobec innego (Polskie Towarzystwo Higieny Psychicznej) 1982 – Teorie prawa natury w XXI wieku w Polsce (Państwowe Wydawnictwo Naukowe) 1985 – Twórcze niepokoje codzienności (Wydawnictwo Łódzkie) 1987 – Mój dziennik (Wydawnictwo Łódzkie) 1988 – Filozofia prawa i filozofia człowieka (Instytut Wydawniczy „Pax”) 1993 – Filozofia Prawa. Filozofia polityki. Filozofia twórczości (Oficyna Naukowa) 1993 – Europejska filozofia prawa (Wydawnictwo C.H. Beck) 1992 – Zagubieni w codzienności (Wydawnictwo Anagram) 1994 – Spotkania w salonie (Wydawnictwo Książkowe Twój Styl) 1994 – Stwarzanie siebie (Wydawnictwo Interlibro) 1994 – Zarys filozofii prawa (Wydawnictwo Temida 2) 1995 – Europejska filozofia prawa (Wydawnictwo C.H. Beck) 1996 – Zagubieni w codzienności (Oficyna Naukowa) 1997 – W poszukiwaniu sensu życia (Wydawnictwo Książkowe Twój Styl) 1997 – Filozofia w Europie (Wydawnictwo Temida 2) 1997 – Całe życie w opozycji. Rozmowy z Marią Szyszkowską (Oficyna Naukowa) 1998 – Drogowskazy (Polska Agencja Promocyjna) 1999 – Twórcze niepokoje codzienności (Wydawnictwo Książkowe Twój Styl) 1999 – Filozoficzne interpretacje prawa 2000 – Filozofia w Europie (Wydawnictwo Temida 2) 2001 – Rozmowy z Marią Szyszkowską 1997–2001 (Wydawnictwo Matrix) 2001 – Granice zwierzeń (Wydawnictwo Książkowe Twój Styl) 2001 – Zagubieni w codzienności (Wydawnictwo Książkowe Twój Styl) 2002 – Za horyzontem (Wydawnictwo Rosner & Wspólnicy) 2004 – Lewicowość w XXI wieku (Wydawnictwo tCHu) 2005 – Zamyślenia (Wydawnictwo Heliodor) 2005 – Filozofia Kanta w XXI wieku (Wydawnictwo Anagram) 2008 – Teoria i filozofia prawa (Dom Wydawniczy Elipsa) 2009 – Odcienie codzienności (Kresowa Agencja Wydawnicza) 2009 – Dzieje filozofii (Kresowa Agencja Wydawnicza) 2010 – Każdy bywa pacjentem – zarys filozofii farmacji (Dom Wydawniczy Elipsa) 2010 – Etyka (Kresowa Agencja Wydawnicza) 2010 – Filozofia codzienności w rzeczywistości neoliberalnej (Dom Wydawniczy Elipsa) 2011 – Na każdy temat z Marią Szyszkowską... rozmawia Stanley Devine (Helion One Press)
Książki pod redakcją Marii Szyszkowskiej 1991 – Wokół istnienia człowieka (Państwowa Akademia Nauk) 1994 – Polityka a prawo, gospodarka, moralność (Państwowa Akademia Nauk) 1996 – Filozofia polityki wobec literackich i artystycznych inspiracji (Państwowa Akademia Nauk) 1996 – Pacyfizm czy zagłada (Wydawnictwo Interlibro) 1999 – Powrót do prawa ponadustawowego (Wydawnictwo Interlibro) 2000 – Przełomy wieków (Wydawnictwo Temida 2) 2001 – Dziwne losy filozofii prawa (Wydawnictwo Interlibro) 2001 – Filozofia prawa (Państwowe Wydawnictwo Naukowe) 2001 – Pacyfizm, prawo a dzieje państwa i ustroju (Wydawnictwo Temida 2) 2005 – Oczekiwane wartości w polityce (Instytut Wydawniczy Książka i Prasa) 2004 – O braku wolności światopoglądowej w Polsce (Wydawnictwo tCHu) 2005 – Filozofia Kanta w XXI wieku (Wydawnictwo Anagram) 2007 – Ideowość w polityce (Wydawnictwo tCHu) 2008 – Socjalizm i jego różnorodne koncepcje (Wydawnictwo tCHu) 2008 – Seksualność człowieka, obyczaje a polityka (Wydawnictwo tCHu) 2009 – Pokój i demokracja (Wydawnictwo tCHu) 2011 – Polska bez Polskiego Czerwonego Krzyża?! (Dom Wydawniczy Elipsa)
Prace zbiorowe 1979 – Zdrowie psychiczne, pod redakcją K. Dąbrowskiego (Państwowe Wydawnictwo Naukowe) 1992 – Z zagadnień prawa cywilnego, pod redakcją M. Sawczuka (Filia Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku) 1992 – Troska o człowieka, pod red. ks. R. Foryciego (Wydawnictwo Pallotinum) 1996 – Człowiek wobec świata, pod red. Z. Hulla i W. Tulibackiego (Polskie Towarzystwo Filozoficzne) 1997 – Prawo, administracja, obywatele, pod red. B. Kudryckiej (Wydawnictwo Temida 2) 2000 – Prawo wczoraj i dziś, pod red. G. Bałtruszajtys (Wydawnictwo Liber) 2002 – Idee humanistyczne renesansu w integracji europejskiej, pod red. H. Bednarczyka (Wydawnictwo Sycyna) 2002 – Media publiczne i edukacja polaków, pod red. E. Biedki (Rada Nadzorcza Polskiego Radia i Telewizji Polskiej) 2002 – Humanizacja zawodów prawniczych, pod red. A. Turskiej (Wydawnictwo Liber) 2002 – Ze sztandarem prawa przez świat, pod red. R. Tokarczyka i K. Motyki (Wydawnictwo Zakamycze) 2004 – Filozofia wobec XXI wieku, pod red. L. Gawora (Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej). 2004 – Dramat przemocy w historycznej perspektywie, pod red. J. Chrobaczyńskiego i W. Wrzesińskiego (Wydawnictwo WAM) 2007 – Problemy współczesnego ustrojoznawstwa, pod red. J. Dobkowskiego (Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego) 2009 – Edukacja społeczeństwa w XXI wieku, pod red. S. Kunikowskiego i A. Krynieckiej (Wydawnictwo tCHu) 2009 – Nauka i nauczanie prawa. Tradycja i Przeszłość, pod red. H. Izdebskiego (Wydawnictwo Liber) 2009 – Nauczyciel wobec szans i zagrożeń edukacyjnych XXI wieku, pod red. H. Gajdamowicz (Wydawnictwo Impuls) 2009 – O człowieku i jego rozwoju, pod red. Z. Izdebskiego (Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego) 2009 – Pro bono Reipublicae, pod red. P. Boreckiego (Wydawnictwo LexisNexis) 2009 – Dobre prawo, złe prawo, pod red. P. Mochnaczewskiego i A. Kociołek (Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego) 2009 – Neoliberalizm a kryzys finansów w świecie i w Polsce, pod red. P. Bożyka (Instytut Badań im. J.M. Keynesa) 2011 – Wieża malowana. Wspomnienia o Wojciechu Siemionie, pod red. J. Plesa (Polski Instytut Wydawniczy)
Odznaczenia i wyróżnienia W 1999, za wybitne zasługi dla nauki polskiej, za osiągnięcia w pracy dydaktycznej i działalności publicznej, została odznaczona Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski..
W 1999 otrzymała „Tęczowy Laur”, nagrodę przyznawaną za działalność na rzecz tolerancji i otwartości społeczeństwa. W 2004 została uhonorowana tytułem „Człowieka Tęczy” przyznawanym osobom związanym z ruchami LGBT.